Кіріспе

Орта ғасырлар дәуірі Санскрит мәтіні, жиырма негізгі Пурананың бірі. "Бхавишья Пурана" (Bhaviṣya Purāṇa) – Санскрит тілінде жазылған индуизмнің Пурана жанрындағы он сегіз маңызды еңбектерінің бірі. Бхавишья атауы "болашақ" дегенді білдіреді және бұл болашаққа қатысты болжамдарды қамтитын еңбек екенін көрсетеді. "Бхавишья Пурананың" көптеген үйлесімсіз нұсқалары бар, онда мазмұны мен бөліністері әртүрлі, ал бес негізгі нұсқасы белгілі. Кейбір қолжазбаларда төрт парвамы бар, кейбіреулерінде екі, ал кейбіреулерінде бөліктер жоқ. Бүгінгі күнгі мәтін орта ғасырлардан қазіргі заманға дейінгі материалдардан құралған. Сақталған қолжазбалардың көне бөліктері "Брихат Самхита" және "Шамба Пурана" сияқты басқа да үнді мәтіндерінен алынған. Қазіргі ғалымдар мен тарихшылар "Бхавишья Пурананың" көп бөлігінің нақтылығы мен түпнұсқалығына күмән келтіреді, ал мәтін индуистік әдебиеттің Пурана жанрының "үздіксіз қайта жаңартылуы мен тірі табиғатының" мысалы болып саналады. "Бхавишья Пурананың" бірінші бөлігінің алғашқы 16 тарауы "Брахмапарвам" деп аталады. Ол "Манусмритидің" кейбір нұсқаларымен ұқсастықтарды көрсетеді және олардан алынған өлеңдерді қамтиды. Алайда, "Бхавишья Пуранадағы" касталарға және әйелдер құқықтарына қатысты талқылаулар теңдікке бағытталған және 19 ғасырда жарияланған "Манусмрити" қолжазбаларындағы пікірлерге қарсы шығады. Мәтіннің екінші бөлігі – "Мадхьямапарван" – тантраға қатысты еңбек. "Болжамдарға" қатысты үшінші бөлік – "Пратисаргапарван" – христиандық, ислам, бақти қозғалысы, сикхизм, солтандық тарих, моғол тарихы, британдық үстемдік және басқалар туралы бөлімдерді қамтиды. Бұл мәтін кейде "Бхавишьят Пурана" деп аталады.

Кездесу

Біздің заманымыздың V ғасырындағы жер сыйлау туралы жазбаларда тек Падма, Бхавишья және Брахма Пураналарында ғана кездесетін өлең жолдары келтірілген. Осыған сүйене отырып, Паргитер 1912 жылы осы Пураналарды біздің заманымыздың алғашқы ғасырларына жатқызды. Дегенмен, Мориз Винтерниц бұл өлең жолдарының жазуларда да, пураналарда да қазір жоқ дхармашастралардан алынған цитаталар ретінде қарастырылуы мүмкін деп санайды. Винтерництің пікірінше, қолжазба түрінде бізге жеткен мәтін, әрине, Апастамбия Дхармасутрасында келтірілген ежелгі еңбек емес; Бхавишьят Пуранаға жатқызылған цитатаны қазіргі қолданыстағы басылымдарда табуға болмайды. Қазіргі таңда осы төрт бөлімнің әртүрлі мерзімде жазылғаны белгілі. Алайда, пураникалық ғалымдар пураникалық мәтіндердің көп бөлігін олардың өте өзгергіш табиғатына байланысты анық мерзімге жатқызу мүмкін емес деген келісімге келді. Густав Глейсер осы аргументті қайталап, Бхавишья Пурананың сақталған қолжазбаларының ешқандай Бхавишья Пурананың ежелгі немесе орта ғасырлық нұсқасы емес екенін көрсетеді.

Мазмұны

Бұл кітап пурана немесе "көне заманның әңгімелері" деп аталғанымен, онда небәрі бірнеше аңыз баяндалады. Бұл – «өткен» патшалықтар тізімін, одан кейін болашақта билейтін патшалардың болжамдарымен ұстасатын бірнеше пурананың бірі. Бхавишья Пурананың бірінші бөлігінің алғашқы 16 тарауы Брахмапарвам деп аталады. Мәтіннің екінші бөлігі, Мадхьямапарван, Тантрамен байланысты туынды. «Болжамдар» деп аударылатын үшінші бөлім, Пратисаргапарван, Үнді философиялық идеяларын (Упанишадтарды) Үнді емес діндердегілермен салыстыруға арналған бөлімдерді, сондай-ақ 18 ғасырға дейінгі тарихты қамтиды. Ғалымдар оны 18-19 ғасырларда жазылған туынды деп есептейді. Мәтіннің төртінші бөлігі, Уттарапарвам, Бхавишоттара Пурана деп те аталады. Бұл соңғы бөлімде мерекелер, врата (серт), дана (қайырымдылық) және қасиетті орындар сипатталады. Падма Пуранада ол Брахмамен байланысты пураналарды қамтитын раджас санатына жатқызылады. Ғалымдар Саттва, Раджас, Тамас жіктемесін «толыққанды қиял» деп санайды және бұл мәтінде осы жіктеменің дұрыстығын растайтын ештеңе жоқ.

Брахмапарван

Мәтіннің бұл бөлігінде 215 тарау бар. Онда өмірге қадам басқандағы рәсімдер, салтанаттар мен тойлар сияқты тақырыптар қарастырылады. Сондай-ақ, әйелдердің міндеттері мен құқықтары, адам табиғаты және жақсы мен жаман сипаттарды қалай ажырату керектігі туралы әңгіме, сондай-ақ касталық жүйеге қатысты талқылау бар. Арора және басқа да ғалымдардың пікірінше,

"Брахмапарван" құрамында Брахма, Ганеша, Сканда және Нагаға табынудың мерекелік күндері мен әдістері туралы бөлімдер де бар. Маңызды бір бөлімі "Сакадвипа" деп аталатын жерде Күнге табынуға арналған, бұл Скифияға сілтеме болуы мүмкін. Бұл зороастризммен байланысты көзқарастармен үйлеседі және Персия мен Орталық Азияның Үндістан субконтинентімен ежелгі замандағы байланысы немесе көші-қонымен қатысты болуы мүмкін. Бұл тараулар Үндістандағы күнге табыну дәстүрінің ең толыққанды және маңызды көзі болып табылады, және орта ғасырдың ортасы мен соңында Персиядан Батыс Үндістанға адамдардың қашуы мен қоныс аударуымен байланысты болуы мүмкін.

Мадхьямапарван

Бхавиша Пурананың екінші бөлімі Тантраға арналған 62 тараудан тұрады. Хазраның сөзіне қарағанда, бұл Бхавишья Пурананың құрамына кіргендігі басқа ешбір үнді мәтінінде көрсетілмеген, демек 2-ші мыңжылдыққа тән тантрикалық теорияларға толы "кейінен қосылған" бөлім болуы мүмкін. Алайда, Рошер бұл бөлімдердің шамамен 1500 жылға дейін біріктірілгенін айтады.

Пратисаргапарван

Пратисарга парванында 100 тарау бар, олар патшалар мен даналардың шежіресі, болжамдар сияқты тақырыптарды қамтиды. Оның бірінші және екінші тараулары (хандастар деп аталады) көне заманға, үшінші бөлігі орта ғасырға, ал төртіншісі жаңа дәуірге арналған. Осы бөлім көптеген ғалымдарды Бхавишья Пурананың көп бөлігінің нақтылығына күдік тудырды, сондай-ақ бұл Пураналардың қасиетті жазбалар емес, уақыт өте келе және географиялық кеңістікте өзгере отырып, жаңарып отырылған, сонымен қатар тірі табиғатқа ие тарихи құжат екендігіне дәлел ретінде қарастырылды. Альф Хилтебейтелдің сөзіне сүйенсек, сонымен қатар, королева Викторияның сарайлары, Калькутта және 18-шы ғасырдағы бірнеше тарихи оқиғалар осы бөлімнің terminus ad quem (аяқталу мерзімі) 19-шы ғасырдың ортасы мен соңына дейін екенін көрсетеді. Хилтебейтел бұл бөлігінің 19-шы ғасырда жазылғанын айтады. Шри Шри Рави Шанкар өзінің "Индуизм және Ислам: Ортақ жіп" атты кітабында Мұхаммед Бхавишья Пурананың Пратисаргапарванында нақты болжамдалғанын мәлімдеді.

Уттарпарван

Уттарпарван 208 тараудан тұрады. Бхавишья Пуранаға формалды түрде тіркелгенімен, көбінесе тәуелсіз туынды деп есептеледі, сондай-ақ Бхавишьёттара Пурана деп белгілі және осылайша Упапураналар (кіші Пураналар) қатарына жатады. Бхавишьёттара Пурана көбінесе діни ғұрыптар туралы нұсқаулық болып табылады, сонымен қатар бірнеше аңыз бен мифтерді қамтиды. Раджендра Хазра оны "әртүрлі көздерден алынған материалдардың жиынтығы" деп сипаттайды, онда пурананың дәстүрлі бес қасиетінің көп бөлігі жоқ, бірақ әлеуметтік және діни көзқарас тұрғысынан анттар, мерекелер және қайырымдылық туралы қызықты зерттеу мүмкіндігін ұсынады. Бхавишья Пуранада Утирамёр сияқты қасиетті орындарға саяхат жолдары (Махатмия) да кездеседі.

Әсерлер

Индолог Теодор Ауфрехт Бомбей қолжазбасының басылымын қазіргі заманның "әдеби жалғандығы" деп атады, ол ерте миссионерлермен Үндістанға әкелінген Езекел кітабынан (Киелі кітап) үзінділерді көшіріп алған. Густав Глейсердің пікірінше, мұны "жалғандық" деп қарастырудың қажеті жоқ, себебі барлық түрлі көздерден материалдарды қарыздану, интерполяциялар мен қосымшалар Пурана жанрында кең таралған. Бхавишья Пурана да семит, Месопотамия, парсы, христиан және басқа да көздерден идеялар алады. Бұған Бхавишья Пуранада санскрит және пракрит тілдеріне жатпайтын, мысалы, фалгун (ақпан айы үшін), шаштихи (алпыс үшін) және тағы басқа сөздердің қолданылуы куә.