12 ғасырдағы парсы ақыны Фалаки Ширвани

Кіріспе

12 ғасырдағы парсы ақыны Мұхаммед Фалаки (محمد فلکی; 1107–1155), көбінесе Фалаки Ширвани (فلکی شروانی) деп танылады, Ширваншах Манучир III сарайында қызмет еткен ақын. Ақын Хаканидің шәкірті болған Фалаки парсы тіліндегі өлеңдер жинағы – диуанның авторы ретінде белгілі, оның 1512 шумағы бүгінге дейін сақталған. Ол парсы әдебиетіндегі хабсият (түрме поэзиясы) жанрының қалыптасуына зор үлес қосты. Замандас ақындары сияқты, Фалаки да қарсыластары таратып жүрген жаладан түрмеге түсті. Фалаки түрмеден босатылғаннан кейін көп ұзамай, түрмеде бастан өткерген қиындықтардың салдарынан қайтыс болған деген болжам бар.

Өмірбаян

Персиялық тегінен тараған Фалаки Ширвани 1107 жылы қазіргі Әзірбайжанның Ширван аймағындағы Шамахи қаласында дүниеге келген. Қала Ширван билеушілерінің, Ширваншахтардың астанасы болды. Фалаки өз еңбектерінде өзін "Мұхаммед Фалаки" деп атайды, бірақ кейбір тадхирахтарда (өмірбаяндық жинақтарда) оны басқа есімдермен де атайды, мысалы Әбу'л Низам Жалалу'д Дин, Афсаху'д Дин, Наджму'д Дин немесе Муайиду'д Дин Усман. "Фалаки" – оның қаламды есімі, ал нағыз аты Мұхаммед болған. Бұл есімнің мағынасы "астроном" болғандықтан және ақын Хакани Фалакинің "тоғыз аспанның сырларын білетінін" айтқандықтан, Фалаки кәсіби астроном болған деген болжам жасауға болады. Дегенмен, бұл Хаканидың сөз тіркесімен ойнауы да мүмкін. Фалаки Хаканиден үлкен болса да, оның шәкірті болған. Кейінгі өмірбаяншылардың, мысалы Даулатшах Самарқандидің айтуынша, Фалаки мен Хакани екеуі де ақын Әбу'л Ала Гәнжәвидің шәкірттері болған. Хақани Әбу'л Ала Гәнжәвидің қызына үйленсе, ал Фалакиге 20 000 дирхам сыйлық берілген, бірақ ол осы сыйлықтан бас тартыпты. Әбу'л Ала Гәнжәви Фалакиге осы ақшаға Хаканидың жаңа әйелінен де әдемірек елу түрік қызметшіні сатып алуға болатынын айтқан. Ирантанушы Анна Ливия Билаерт бұл оқиғаны шындыққа жатқызбайды, себебі оның ешбір бөлігі Хаканидың жазбаларында кездеспейді, ал ол жазбаларында Фалаки мен Әбу'л Ала Гәнжәви туралы айтады. Фалакидің әйелі қызын дүниеге келтіргеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның қалған туыстары да (қызынан басқа) қайтыс болды. Хақани мен Әбу'л Ала Гәнжәви сияқты, Фалаки да Ширваншах Манучир III-нің сарай ақыны болды. Өз замандастарының басқа ақындары сияқты (Хақани, Мүжир әл Дин Байлақани және, мүмкін, Әбу'л Ала Гәнжәви), Фалаки өзінің қарсыластары таратып жүрген жаладан кейін түрмеге қамалған. Ол Шабаран бекінісінде тұтқынға алынып, біраз уақыт қамауда болды. Азаттыққа шыққаннан кейін Фалаки өзінің қамауда өткізген уақыты оны өлтіре жаздады және оны "жалғыз қаңқа" қалдырды деп мәлімдеген қасыда жазды. Фалакиге патша сарайына қайта оралуға рұқсат берілді ме, жоқ па – белгісіз. Үндістандық ғалым Хади Хасан Хакани Фалакидің өлімі туралы "ерте" деп хабарлағанын еске салып, Фалаки түрмеде бастан өткерген стресс салдарынан көп ұзамай қайтыс болғаны мүмкін деп санайды. Фалакидің жазбаларында Манучир III-нің өлімі туралы ешбір ақпарат жоқ, бұл Фалаки одан бұрын қайтыс болғанын көрсетеді. Осыған байланысты Тақи Каши сияқты авторлардың 1181/82 жылдары Фалаки қайтыс болды деген пікірін тарихшы Франсуа де Блуа жоққа шығарды. Хади Хасан Фалакинің шамамен 1155 жылы Ширванда қайтыс болғанын болжайды. Тақи Кашидің айтуынша, Фалаки Шамахи қаласына жерленген. Хақани оған арнап жоқтау айтқан.

Of Persian descent, Falaki Shirvani was born in 1107 in the city of Shamakhi in Shirvan, a region now located in present day Azerbaijan. The city served as the capital of the rulers of Shirvan, the Shirvanshahs. In his work, Falaki calls himself "Muhammad Falaki", but some tadhkirahs (collection of biographies) refer to him by other names, such as Abu'l Nizam Jalalu'd Din, Afsahu'd Din, Najmu'd Din, or Mu'ayyidu'd Din Uthman. "Falaki" was his pen name with his real name being Muhammad. Due to the former meaning "astronomer" and the poet Khaqani mentioning that Falaki was "aware of the mysteries of the nine spheres" it could be surmised that Falaki was a professional astronomer. However, this could have also been a word play by Khaqani. Falaki was a student of Khaqani, despite being older. According to a story reported by later biographers such as Dawlatshah Samarqandi, both Falaki and Khaqani were students of the poet Abu'l Ala Ganjavi. Khaqani married Abu'l Ala Ganjavi's daughter while Falaki was given 20,000 dirhams, which he was let down by. Abu'l Ala Ganjavi told Falaki that with that money he could buy fifty Turkish handmaidens more beautiful than Khaqani's new wife. Iranologist Anna Livia Beelaert does not consider this story to be real, arguing that no parts of it is mentioned in Khaqani's writings, which mentions both Falaki and Abu'l Ala Ganjavi. Falaki had a wife who died shortly after giving birth to their daughter. His remaining relatives (with the exception of his daughter) also died. Like Khaqani and Abu'l Ala Ganjavi, Falaki served as a court poet of the Shirvanshah Manuchihr III
Like other poets of his time (Khaqani, Mujir al Din Baylaqani, and probably Abu'l Ala Ganjavi), Falaki was imprisoned due to libel spread by his rivals. His imprisonment took place in the fortress of Shabaran, where he stayed for some time. After being freed, Falaki wrote an ode in which he claimed that his confinement had almost killed him and left him a "mere skeleton". It is uncertain whether Falaki was allowed back into the royal court or not. The Indian scholar Hadi Hasan, noting that Khaqani reported Falaki's death as "premature", considered it more plausible that Falaki soon died as a result of the stress he had endured during his imprisonment. The death of Manuchihr III is not mentioned in Falaki's writings, which indicates that Falaki died before him. Based on this, the suggestion by authors such as Taqi Kashi that Falaki died in 1181/82 has been dismissed by historian Francois de Blois. Hadi Hasan surmised that Falaki died in c. 1155 in Shirvan. According to Taqi Kashi, Falaki was buried in Shamakhi. Khaqani dedicated an eulogy to him.

Шығармалары

Фалаки парсы тіліндегі «Диван» (поэзия жинағы) деп белгілі, оның 1512 өлеңі сақталған. 1929 жылы Хади Хасан Фалакидің Мюнхендегі антологиядан жинаған өлеңдер жинағын және басқа еңбектерде кездесетін өлеңдерін жариялады. 1958 жылы ол Мадрастағы қолжазбадан жаңадан табылған өлеңдер негізінде және бұрынғы жинағының қайта қарастырылған нұсқасымен жаңартылған басылымын шығарды. Фалакидің еңбектерінде Манучир III есімді бір ғана билеуші кездеседі, оны Фалаки түрлі жағдайларда сипаттайды: аландар мен «хазарларға» (кипчактарға) қарсы жеңісі, Арранның бір бөлігін басып алуы, Кардинан мен Са’дун қалаларын салуы және Бакилани бөгетін қалпына келтіруі. Фалаки – «хабсият» (түрме поэзиясы) жанрының алғашқы белгілі ширвани ақыны және оның қалыптасуына зор үлес қосты. Бұл жанрда үш маңызды сөз бар: ғам (қайғы), михнат (қиындық) және рандж (күйзеліс). Бұл сөздер жанрдың дамуының басында бір-бірінен ерекшелене бастады. Ғам – мұңды қанағаттандыруды білдіреді. Михнат – жалпыға ортақ жағдаймен байланысты төзімді әділетсіздікті көрсетеді. Ширван ақындары михнат сөзін рандж сөзімен мағынасы жақын физикалық шаршауды білдіру үшін қолдана бастады. Осы лексиканы алғаш рет Фалаки жинады.

Түрме поэзиясы жанрын Ғазнавилер дәуірінде Масуд Сад Салман атты парсы ақыны жасаған, Фалаки оның стилі өзінікінен төмен деп сақтады. Фалаки Масуд Сад Салманның жетістіктерін азайтпаққа тырысып, оның танымал жанрын пайдаланды, өзінің ықпалынан қорқыныш сезімін көрсетті. Тарихшы Ребекка Гулд Фалакидің түрме поэзиясына тигізген әсерін Масуд Сад Салманмен салыстырғанда әлсіз деп есептейді, бірақ оның жанрдың географиялық және ұрпақтарға таралуына үлкен үлес қосқанын мойындайды. Фалаки өзін Әбу Нуас (810 жылы қайтыс болған) және Әбу Таммам (846 жылы қайтыс болған) деңгейіндегі ақын деп есептеді. Чех шығыстанушысы Ян Рыпка Фалакидің замандас ақындарының ешқайсысын еске алмағанын «ерекше» деп атады. Салман Саважи (1376 жылы қайтыс болған) мен (1425/26) Фалакидің поэзия стилін үлгі еткендері белгілі, бірақ біріншісі мұны мойындаған жоқ. Гулдтың пікірінше, Фалаки, Хакани, Абу’л-Ала Ганжави және Муджир әл-Дин Байлаканидің еңбектері Персиялық Кавказ Бухара, Хорезм және Хурасанның әдеби дәстүрімен салыстыратын ерекше әдеби дәстүрді дамытқаны туралы ғалымдардың пікірін толыққанды қолдайды.