Кіріспе

Виктор Югоның «Эрнан» пьесасы (толық атауы: Hernani, ou l'Honneur Castillan) – француз романтик жазушысы Виктор Югоның ұйқасты александрия өлеңдеріндегі драмасы. Атауы Оңтүстік Баск аймағындағы испан қаласы Эрнаннан шыққан, онда Югоның анасы және үш баласы генерал Югоның тұратын жеріне бара жатқанда тоқтаған. Пьесаның тұңғыш қойылымы 1830 жылдың 25 ақпанында Париждегі «Комеди Франсез» театрында өтті. Бүгінде ол өз сүйіспеншілігімен емес, тұңғыш қойылыммен бірге өткен наразылық акциялары мен Джузеппе Вердидің «Эрнани» операсына шабыт бергені үшін көбірек есте қалады. Юго классицистердің қарсылығына қарсы тұру үшін Гектор Берлиоз және Теофиль Готье сияқты романтиктердің қолдауын алды, олар пьесаны өз құндылықтарына жасалған тікелей шабуыл деп санады. «Эдгар Аллан По»-ның «Қызыл өлімнің маскарады» әңгімесінде Эрнан – Принц Проспероның маскарадының мәресі мен әсемдігін сипаттау үшін қолданылады. «Жалғаншылар» романындағы Гилленорманд «Эрнанды» сынап бағалайды. Вердидің «Эрнани» операсы, Франческо Мария Пиаве жазған итальяндық либреттосымен, осы пьеса негізінде жазылған және алғаш рет 1844 жылы Венецияда қойылған.

Сюжет

1519 жылғы испандық сарайдың қияли нұсқасында өрбитін оқиға, сарайдағы романтика мен интригаларға негізделген. Үш ер адам – екі дворян және құпия қарақшы – бір әйелге ғашық. Содан кейін туған шатас оқиғалар Хьюгоның өмірбаянын жазған Дж. П. Хьюстонды: "және сюжеттің қысқаша мазмұны, «Нотр-Дам де Пари» романындағыдай, оның күрделі толыққандылығын жеткізе алмайды" деп жазуға мәжбүр етті.

Бірінші акт

Алғашқы көріністерде Гюго Испания королі Дон Карлосты (болашақтағы V Карл, қасиетті Рим императоры) Донья Сольдің жатын бөлмесіне тығылып кіргізеді. Ол оның қызметшісін оны бөлмеде жасыруға мәжбүрлейді. Бірден кейін Донья Соль өзінің жары Ернанды қарсы алу үшін кіреді. Ернан мен Соль ахуалдары туралы әңгімелейді – Донья Сольді қартайған туысымен күштеп үйлендіруге дайындалып жатыр, ал Ернан – бұрынғы патшаның әкесін өлімге жіберген қарақшы. Ернан мен Донья Соль бірге қашуды жоспарлайды, бірақ Дон Карлос тығылған шкафтан шығып, оларды тоқтатады. Екеуі қылышпен шайқасады, бірақ Сольдің ағасы және болашақ күйеуі Дон Руй Гомес де Сильва бұл шайқасты тоқтатады. Ол екеуінің Сольдің жеке бөлмесінде не істеп тұрғанын білуді талап етеді. Дон Карлос өзінің кім екенін ашады және император Максимилианның жақындағы қазасы туралы әңгімелесу үшін Руй Гомеспен кездесуге үміттенедінмін дейді, сондай-ақ Ернан оның сүйегінің мүшесі екенін айтады, осылайша барлығының аман-сау тарауына мүмкіндік береді.

ІІ акт

Дон Карлос Соль мен Эрнанидің бірге қашу жоспарын естіп, бірнеше аристократ достарымен бірге кездесу орнына келеді, Эрнанидің орнына Сольды өз қанатына алуды үміттенеді. Доня Сол оны таниды және бас тартады. Ашуға буған Дон Карлос оны құлақтан тартып әкетпек болады. Дон Карлос пен Доня Сол пышақ үшін тартысқанда, Эрнани алпыс адамымен патшаның үш досын жетеді. Ол патшаға өзінің әкесінің өліміне байланысты болған ашуын түсіндіріп, Дон Карлосты дуэльге шақырады. Бұл жолы патша Эрнанидің қарақшы екенін біледі және дуэльге келіспейді (өйткені дуэльге тек дворяндар ғана шыға алады), бірақ Эрнаниді оны өлтіруге шақырады. Эрнанидің ар-намысы оған қарсылық көрсетпейтін адамға қол жұмсауға жол бермейді. Патша қашып құтылады және Эрнаниді және оның тобын тұтқындауға әскер жібереді. Эрнани Доня Солмен қоштасып, қашып кетеді.

ІІІ акт

Дона Сол мен Руй Гомес үйлену тойына дайындалып жатыр, сонда Эрнанидің адамдарының бәрі өлтірілгенін естиді. Эрнани киім ауыстырып, үйге келеді, ал Руй Гомес оны қонақ ретінде қабылдайды. Эрнани – сырттай өзін-өзі өлтіруге бейім – өзінің кім екенін ашып, қызметшілерді оны тұтқындауға итермелейді, бірақ Руй Гомес оны қорғауға жалғастыра береді. Эрнани Доня Солды үйленуге келіскені үшін айыптайды, бірақ ол үйлену түнінде өзін өлтіруді жоспарлап отырғанын білдіргенде, ол ойын өзгертіп, оны үйлену тойын қабылдауға көндіреді. Руй Гомес Соль мен Эрнанидің қарым-қатынасын білгенде, бұл өзіне көрсетілген сыйға қастық деп санайды, бірақ ол оны қорғауын тоқтатпайды. Патша Эрнаниді тұтқындауға келеді, бірақ Руй Гомес қонақжайлық заңдарын сілтеп, оны тапсырудан бас тартады, оның сөзіне сүйенсек, осы заңдар қонақтарды тіпті патшадан да қорғайды. Патша Руй Гомеске қорқыту көрсетіп, ал Доня Сол оны қорғауға араласады. Патша Руй Гоместі кешіреді, бірақ Доня Солды алып кетеді. Жалғыз қалған Руй Гомес Эрнаниді босатады, бастапқыда онымен өлімге дейін күресуді ниеттенген еді; бірақ Эрнани Доня Солды алып кеткенін білгенде, оны құтқаруға тырысатынын және Соль қауіпсіз болғаннан кейін өзін Руй Гомеске тапсыруға уәде береді. Эрнани уәдесін орындау үшін Руй Гомеске Эрнани қашан өлмелі екенін хабарлайтын мүйіз сыйлайды.

IV акт

Екі айдан кейін, 1519 жылдың маусымында, Ахенде (Киелі Рим империясының астанасы) дон Карлос императорлық сайлау қорытындыларын күтіп, қастандыққа қарсы тұрып жатыр; қастандық жасаушылардың арасында дон Руй Гомес пен Эрнанни болды. Патшаны өлтіруге тағайындалған Эрнанни, дон Руй Гомеске жол беруден бас тартады, бірақ ол одан келісімді бұзуды өтінеді. Дон Карлос император болып сайланды. Ол қастандық жасаушыларды кешіріп, Донья Сольдің Эрнанниге үйленуін жариялайды. Эрнанни өзінің нағыз кім екенін ашады: ол – Арагонның Иоанны, ақсүйек, бірақ туған жерінен қуылған; және ол кек алу ойынан бас тартады.

V акт

Сол мен Эрнани үйленген, бірақ тойларын тойлап отырғанда Эрнани Руй Гомес соққан керней даусын естиді. Эрнани у ішуге асыққанда, донья Сол бөлмеге кіріп, оған өзіне тиесілі екенін және оның қарындасының сөзін тыңдауға міндетті емес екенін айтып көндіруге тырысады. Бірақ оны көндіре алмайды. Эрнанидің өзін-өзі өлтіруге шешім қабылдағанын көрген донья Сол удың жартысын ішіп қояды. Эрнани қалған жартысын ішіп, екеуі бірін-бірі құшақтап көз жұмады. Руй Гомес де Сильва өзін-өзі өлтіреді.

Кейіпкерлер

Рөлдің сипаттамасы: Ернани – Жақында қаза тапқан корольдің ұлы, Донна Сольге ғашық. Донна Соль де Сильва – Ернаниге ғашық, бірақ Гомеске күйеуге берілген. Дон Карлос – Испания королі, сонымен қатар Донна Сольге ғашық. Дон Руй Гомес де Сильва – Пастрана герцогы, Донна Сольдің туысы және күйеуі. Дон Карлос – нақты король Карлос I-нің, кейіннен Киелі Рим императоры Карл V-нің көркемделіп жазылған нұсқасы. Дон Руй Гомес де Сильва, Пастрана герцогы, осы атпен танымал нақты герцогтың есімін алған, бірақ көркем нұсқасы 1519 жылы қарт адам болса, ал нақты де Сильва сол кезде бала болып бастан кешірген. Ернани есімі Гюго бір кезде болған Баск елді мекенінен шыққан.