Кіріспе

Ежелгі грек жазушысы Палаефатос (Palaephatus) грек мифологиясы туралы парадоксографиялық еңбектің – «Нәрсенің кереметтігі туралы» (Περὶ ἀπίστων (ἱστοριῶν); Incredibilia) – авторы. Бұл шығарма кіріспеден және грек мифтері туралы 52 қысқа бөлімнен тұрады. Алғашқы 45 бөлімнің ортақ форматы бар: грек мифологиясынан алынған керемет оқиғаның қысқаша баяндамасы, одан кейін әдетте сенбеушілік білдіріледі («Бұл абсурд» немесе «Бұл ықтимал емес» немесе «Шын мәніндегі нұсқасы»), сосын осы керемет оқиғаға қалай түсініксіздік салдарынан күнделікті оқиғалар себеп болғаны туралы тізбектей баяндалады. Соңғы жеті бөлім де мифтің қысқаша қайта баяндалуынан тұрады, бірақ ешқандай ақылға сыятын түсіндірме берілмейді. Палаефатостың өмір сүрген кезеңі мен нақты аты белгісіз; көптеген ғалымдар «Палаефатос» есімінің псевдоним екеніне келіседі. Қазіргі қолда бар аз ғана мәліметтер автордың б.з.д. IV ғасырының соңында белсенді болғанын көрсетеді.

"Парос қаласының палаефаты"

Парос немесе Приен қаласынан шыққан Палефат Артаксеркс тұсында өмір сүргені мәлім, алайда оның қай Артаксеркс екені белгісіз. Сюидас оған "Нәрсенің кереметтері" (немесе "Троя туралы") деген бес кітапты жатқызады, бірақ көптеген адамдар бұл еңбекті афиналық Палефатқа жатқызған.

"Абидостың Палаефаты"

Абидосский Палаефат, Александр Македонскийдің заманында өмір сүрген тарихшы, және философ Аристотельдің (παιδικά) жақын адамы болған деген мәлімдеме бар. Осыған байланысты Суда Филонның "Пери парадоксou историас" және Илиумдық Теодордың "Троика", 2-кітабына сілтеме жасайды. Суида Палаефаттың келесі еңбектерінің атауларын көрсетеді: "Киприака", "Делиака", "Аттика", "Арабика". (Смиттың пікірінше, кейбір жазушылар осы Абидосский Палаефат Евсевий Кесариялық сақтап қалған ассириялық тарихқа қатысты үзіндіні жазған, және оны Абиденнің еңбегі деп атаған; бірақ Абиден – бұл автордың есімі, "Абидостан" деген мағына беретін сөз емес.)

Бұл дәстүрлердің бір авторы

Олардың ішінде бірінші Палаефат, Фемоное сияқты, толығымен аңызға толы; қазіргі ғалымдар қалған үшеуін «Нәрсенің кереметтігі туралы» авторына қатысты әртүрлі әдеби дәстүрлер деп есептейді. Троика бұрын болған, және Троя соғысының халықтары, Троада және Кіші Азияның төңірегіндегі аймақтар туралы географиялық мәліметтер үшін антикалық дәуірде сілтеме жасалған; ежелгі авторлар оның жетінші және тоғызыншы кітаптарын атағандықтан, ол біршама көлемді болғанға ұқсайды. Егер Судадағы Артаксеркс III Охус болса, онда бұл деректер б.з.д. 340 жыл шамасындағы Аристотельдің шәкіртімен сәйкес келеді, ол Геллеспонт аймағынан Афинаға келген және кейде Мысырлық деп аталған, себебі ол Мысыр туралы жазған. Сақталған кітаптағы жалғыз ішкі дәлел – кіріспедегі екі философқа жасалған сілтемелер және екі әдеби анықтама; егер Мелисс Самос Мелисс болса, ол бұрынғы ғасырда өмір сүрген, ал Ламиск болса, Платонның замандасы Пифагорлық болуы мүмкін. Әдеби анықтамалар – Гесиодқа жасалған бір сілтеме және Эврипидтің «Алькестисіне» ұқсас «Алькестис» тақырыбының ұсынылуы.

Ежелгі әдебиеттердегі сілтемелер

Комедиялық ақын Афинионның бір көрінісінде сұхбаттасушы аспазды жаңа Палаефат деп мақтайды, ал аспаз адамзатқа алғашқы ас дайындаушының қосқан үлесін түсіндіріп жауап береді: ол адам жеуді жануарларды құрбандыққа шалумен және ет пісірумен алмастырды. Бұл, қазіргі Палаефат мәтінінде де кездесетін, "алғашқы өнертапқыш" теорияларына сілтеме жасайды. (Афинионның дәуірі нақты белгісіз, бірақ ол Жаңа комедия жазған болса, б.з.д. 3-ші немесе 2-ші ғасырда өмір сүрген болуы керек.) Риторик Элий Тео Палаефаттың рационализміне арналған бір тарауды жазып, біздің Палаефат мәтінінен бірнеше мысал келтіреді. Ал басқа, кейінгі авторлар Палаефатқа біздің мәтінімізде жоқ жағдайларды сілтеме жасайды: Григорий Назианздің түсіндірмелерін жазған Псевдо-Нонн, Циклоптардың дөңгелек аралда тұрғандықтан осылай аталғанын Палаефатқа есептейді; Салоникалық Евстафий Лаомедонның Троя қабырғаларын салуға Посейдон мен Аполлонның көмегін алғанын, өйткені ол жұмысшыларына жалақы төлеу үшін олардың ғибадатхана қазыналарын тартып алғанын Палаефатқа жатқызады. Судадағы кейбір сілтемелер Палаефаттың мифтер туралы еңбегі бес кітаптан тұрғанын, ал кейбіреулері бір кітаптан тұрғанын көрсетеді. Евсевий, Жером және Оросий Палаефаттың бірінші кітабы туралы жазады, осылайша одан да көп кітаптар болғанын білдіреді. Қазіргі редактор Джейкоб Стерн осы және жоқ сілтемелерге сүйене отырып, Палаефат бастапқыда бес кітаптан тұрғанын, ал Суда жарық көргенге дейін бір кітапқа дейін қысқартылғанын, бірақ Евстафийдің он екінші ғасырда көре алған толық түрі сақталғанын қорытындылайды.

Мәтіннің берілуі

Қазіргі мәтіннің он екі қолжазбасы бар, олардың ұзындығы мен реті әртүрлі, және олар XIII ғасырдан XVI ғасырға дейін жазылған. Оның қанша бөлігі Палаефаттың өзіне тиесілі екені күмәнді, бірақ соңындағы жеті тараудағы түсіндірмеген мифология оған жатпайды деген жалпы пікір бар. 1902 жылы мәтінді түзеген Феста, Палаефаттың мәтіндері жанрға айналғанын айтты, ал біздің қазіргі мәтініміз – осы жанрдағы мәтіндердің жиынтығы, олардың көп бөлігі Палаефаттың өзіне жатпайды; ал Джейкоб Стерн бұл мәтіннің түпнұсқаның бес кітабынан жасалған іріктеме деп санайды.