Кіріспе

ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына қатысушы мемлекеттер арасындағы және олардың ішінде бейбітшілікке, тұрақтылыққа немесе достық қатынастарға қауіп төндіретін этникалық шиеленісті анықтау және оны ерте кезеңде шешуге тырысумен жүктелген. Бұл кеңсе 1992 жылғы 8 шілдеде Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі конференцияның (кейіннен ЕҚЫҰ болып белгіленген) Хельсинкидегі саммитінде құрылды. Комиссардың кеңсесі ЕҚЫҰ аймағына баса назар аударады және жағдай қақтығысқа ұласу мүмкіндігі болған жағдайда Ұйымды ескертеді. Ұйым Солтүстік Америка, Еуропа және Азиядан 57 қатысушы мемлекеттен тұрады. Жоғарғы комиссар кеңсесінің құрылуы қақтығыстарды алдын алудың сәтті жобасы және пайдалы құралы ретінде қарастырылады.

Тарих

HCNM кеңсесінің құрылуы 1990-шы жылдардың басындағы саяси ахуалмен тікелей байланысты болды. Югославия соғыстары – Берлин қабырғасы мен коммунизм құлағаннан кейін туған этникалық қақтығыстар еді, олар елдің тарауына әкеп соқты. ЕҚЫҰ, Еуропалық Одақ және Біріккен Ұлттар Ұйымының күш-жігері бейбітшілік орнатуға жеткіліксіз болды. Осындай ауқымды адамдық трагедияны болдырмауға келмегендігіне байланысты Нидерланд үкіметі HCNM лауазымын ұсынды. Бұл кеңсе этникалық азшылықтармен байланысты шиеленістерге негізделген қақтығыстарды алдын алуға бағытталған. Югославия трагедиясына қатысты халықаралық күш-сайыстар халықаралық делдалдардың этникалық жағдай туралы білімінің жетіспеуінен нәтижесіз деп танылды. Көбінесе, халықаралық қауымдастық мәселені толыққанды түсінбегендіктен шиеленіс күшейді. Бұған қоса, көрсетілген халықаралық көмек те кеш келді. Мұндай шиеленістерді мүмкіндігінше ертерек анықтап, оларды шешу қажеттігі мойындалды, осылайша соғыстың ұзаққа соғуының алдын алуға болады. Югославиялық қақтығыс сонымен қатар әлемдегі көптеген қақтығыстардың түбінде ұлттық азшылықтарға қатысты шиеленістер жатқанын көрсетті. Осы жағдайды ескере отырып, HCNM кеңсесін құру туралы ұсыныс енгізілді.

Ұсынысқа қарсылық

Нидерландтар ұсынған үлгіге қатысты көптеген алаңдаушылықтар білдірілді. Нәтижесінде, мандаттағы ХКНМ-ның рөліне бірнеше маңызды шектеулер енгізілді. Мемлекеттер ұлттық азшылықтардың құқықтары жеке құқықтар ма, әлде топтық құқықтар ма деген мәселеде келіспеді. Ақырында, ХКНМ мандатының 5(c) тармағы арқылы жеке жағдайларды қараудан толыққанды бас тартылды. Бұл Жоғарғы комиссарға "ұлттық азшылыққа жататын жеке тұлғаға қатысты ҚБСЕ міндеттемелерінің бұзылуы" туралы мәселелерді қарауға тыйым салады. Көптеген мемлекеттер ХКНМ ұлттық азшылықтар үшін бір түрлі "омбудсменге" айналып кетеді деп қорқып отырды. Осы кеңсе мақсаты жаңа адам құқығы құралын жасау емес, қақтығыстарды алдын алу құралын құру еді. Бұл кеңсе атауында нақты көрсетілген: Ұлттық азшылықтар жөніндегі Жоғарғы комиссар, ұлттық азшылықтар үшін емес. Көптеген мемлекеттер терроризммен байланысты мәселелерге ХКНМ-ның араласуына да қарсы болды. Сондықтан, ХКНМ-ға "ұйымдастырылған терроризм актілеріне қатысты жағдайларда ұлттық азшылық мәселелерін" қарауға тыйым салынды. Халықаралық қауымдастық сондай-ақ ХКНМ-ның "терроризмді немесе зорлық-зомбылықты қолдайтын немесе ашық түрде мақұлдайтын кез келген адаммен немесе ұйыммен байланыс орнатуға және (немесе) олардан келіп түскен хабарламаларды қабылдауға" құқығы жоқ деп шешті. Кейбір жағдайларда бұл ереже мемлекеттерге ХКНМ-ның азшылық мәселелеріне араласуына тыйым салудың бір құралына айналды.

Мандаттың түсініксіздігі

1992 жылы Хельсинкиде өткен саммитте белгіленген ҰҚКМ-нің мандатында көптеген беймаздықтар бар, олардың ең маңыздысы – «ұлттық азшылықтар» анықтамасы. Мандатта осы терминді қалай түсіну керектігі туралы нақты нұсқаулар жоқ. Бұл себебі, ЕҚЫҰ қатысушы мемлекеттері «ұлттық азшылықтар» анықтамасы бойынша келісімге келе алмады және осыдан олар ешқандай анықтама беруден бас тартты. Бірінші Жоғары комиссар Макс ван дер Столь өзінің мандатын нақтылауға және анықтауға баса назар аударды. Ол азшылықтар құқығы және халықаралық құқық саласындағы көптеген сарапшылармен кеңесіп, мандаттағы беймаздықтарды жоюға бағытталған нұсқаулар мен тәжірибелер жиынтығын жасады. Осы кең ауқымды мандат арқасында ол өзінің рөлін өзі дұрыс деп санаған жолмен атқаруға мүмкіндік алды. Ван дер Стольдің ұстанымы оның кейінгілерінің де осы лауазымға қалай қарағанын анықтады. Оның «ұлттық азшылықтар» анықтамасы үш түрлі элементтен тұрады. Біріншіден, ұлттық азшылықты тілдік, этникалық немесе мәдени ерекшеліктері арқылы қоғамның қалған бөлігінен ажыратуға болады. Екіншіден, бұл азшылық өзінің жеке ерекшеліктерін сақтауға және нығайтуға ұмтылады. Соңында, ол 1990 жылғы ЕҚЫҰ Копенгаген құжатының 32-тармағына сілтеме жасап, ұлттық азшылыққа жататындығы – адамның жеке таңдауы екенін атап өтті. Ван дер Столь және оның ізбасарлары қабылдаған тәсілде ұлттық азшылықтың халықтың сандық азшылығы болуы міндетті емес. Көп жағдайда ұлттық азшылық белгілі бір елдерде немесе аймақтарда көпшілік құрайды.

Функция

Ұлт азшылықтары арасындағы қақтығысқа ұшырауы мүмкін шиеленісті анықтау және оған қарсы іс-қимыл жасау – ЖМҰ (Жоғары комиссардың ұлттық азшылықтар жөніндегі өкілі) басты міндеті. Бұл ықтимал қақтығыстың ерте ескертуімен, содан кейін шиеленісті жою үшін жедел әрекет етумен байланысты. ЖМҰ-ның мандаты «тараптардың тікелей қатысу рөлін, шиеленістің сипатын және оның соңғы дамуын, және мүмкіндігінше, ЕҚЫҰ аймағындағы бейбітшілік пен тұрақтылыққа ықтимал салдарларын» бағалауға рұқсат береді. Оның ең маңызды рөлі – барлық ықтимал қақтығыстарды толық шешу емес, керісінше, топтар арасындағы шиеленістің өршуіне емес, төмендеуіне жағдай жасау. Бұл медиацияны және тұрақты шешімдерді енгізуді қамтиды. Жоғары комиссардың міндеті – алдын алу дипломатиясы. Ол шиеленістің өршуі туралы ерте ескертулер беруі және одан әрі өршудің алдын алу үшін жедел әрекет етуі тиіс. Әр түрлі әлеуметтік топтар арасындағы шиеленістер этникалық тегі, діні, тілі сияқты түрлі факторларға байланысты туындауы мүмкін. ЖМҰ осы шиеленістерді реттеуге және әлеуметтік үйлесімділікті арттыруға жұмыс істейді, осылайша шиеленістер қақтығысқа дейін жетпейді. Бірінші ЖМҰ Макс ван дер Столь, ЖМҰ-ның дауларды қарулы қақтығысқа ұшыратуға жол бермеуді мақсат етуі керектігін, бірақ кейбір жағдайларда жағдай алдын алу дипломатиясының шегінен шығуы мүмкін екенін атап өтті. Егер қақтыстықты ұзақ мерзімде ғана шешуге болады болса, одан да жан-жақты көзқарас қажет. Бұл Жоғары комиссардың Тұрақты кеңеске ерте ескерту хабарламасын жіберуімен және ЕҚЫҰ-дан қақтығыстың алдын алу үшін «ad hoc» мандат сұрауымен аяқталуы мүмкін. Мандаттың 15-тармағы бойынша ерте ескерту хабарламасы 1999 жылғы Косово дағдарысына қатысты бір рет ғана шығарылған. Әлеуметтік үйлесімділікті арттыру үшін ЖМҰ кеңес беруі және нақты жағдайға байланысты іс-қимылдар жасауы тиіс. Тиімді жауап беру үшін, қоғам мен этникалық топтар туралы жан-жақты зерттеулер жүргізілуі керек. Ван дер Столь әрқашан мемлекеттік араласуға мұқият дайындалып, бір немесе екі күндік семинарды бірнеше маңызды сарапшылармен ұйымдастыратын. Бұл тәсілдің маңыздылығы Югославия соғыстары кезінде халықаралық қауымдастықтың сәтсіздіктерінен туындады, онда халықаралық делдалдардың этникалық жағдайды түсінбеуі жағдайды нашарлатты. Жоғары комиссарлардың осы лауазым құрылғаннан бері атқарған жұмысы көбінесе табысты деп есептеледі. Бұл рөлге ықтимал шиеленісті жағдайларды бақылау және өршу белгілерін анықтау үшін сараптама, құралдар мен тәжірибе қажет. Мұндай білім мен дағдылар азшылықтарға қатысты қақтығыстарды алдын алуда өте құнды, себебі бұл жағдайлар көбінесе өте осал және күрделі болады. Этносаралық шиеленістердің ешқайсысы бірдей емес, әрқайсысы әртүрлі факторлар мен тарихи және мәдени ықпалдарды қамтиды. Сондықтан, азшылық мәселелеріне маманданған арнайы кеңсе қажет.

Дау-жанжалдарды алдын алуда қолданылатын әдістер

HCNM өз мақсатына – қақтығыстарды алдын алуға жету үшін бірнеше түрлі тәсілдерді қолданады. Жоғары комиссар тиісті мемлекетпен және қатысты партиялардың басшыларымен тығыз байланыс ұстайды. HCNM тікелей мәжбүрлеу шараларын қолдана алмаса да, жағдайды жақсартуға көмектесетін көптеген мүмкіндіктер бар. Жоғары комиссар мемлекет пен басымдық құқығына ие топтар сақтауы тиіс азшылықтар құқықтарының минималды стандартын енгізу арқылы қақтығыстың күшеюіне жол бермейді. Ол сондай-ақ осы стандарттарды іске асыруға және олардың аталған мемлекетте қалыпты жағдайға айналуына көмектеседі. Ұлтаралық қарым-қатынасты жақсартуға және шиеленісті азайтуға мүмкіндік беретін жеті тақырыптық ұсыным бар. Оларға білім беру, тілдік құқықтар, қатысу, туысқандық байланыстар, көпұлтты қоғамдағы полиция қызметі, телерадио хабарларындағы азшылық тілдері, интеграция және қақтығыстарды алдын алу кіреді. HCNM жиі мемлекеттерге азшылық тілдерін қорғау шараларын қабылдауды ұсынады, себебі бұл ұлтаралық шиеленістің маңызды себептерінің бірі болып табылады. Алайда, ЕҚЫҰ және HCNM да азшылық мәдениетін қорғау мен ортақ біртұтас ұлттық сананы дамыту арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін интеграция саясатын қолдайды. Бұл мемлекеттік тілді үйренуді ынталандыру сияқты интеграциялық шараларды қамтиды. Жоғары комиссар сондай-ақ қақтығыстарды болдырмау мақсатында ұлттық азшылықтардың тілдерін оқытуды және діни дәстүрлерді насихаттауды қолдайды. Бұл қоғамдық бірлестіктерде әртүрлілікті бағалауға және белгілі бір этникалық топтар туралы стереотиптерді жоюға септеседі. HCNM тараптар арасындағы, соның ішінде мемлекет басшылары мен қарсыласатын ұлттық топтардың басшылары арасындағы байланысты жақсартуға да баса назар аударады. Бұл келіссөздер процесіне көмек көрсетуді және барлық қатысты тараптардың қатысуын қамтамасыз етуді қамтиды. Бұл лауазымды құру кезінде ұлтаралық қарым-қатынастағы антагонизмнің ең көп кездесетін себебі – жеткіліксіз немесе бұрмаланған байланыс екені мойындалды. HCNM жауыздық қарым-қатынас күшеймей тұрып тиімді байланыс желілерін құруда маңызды рөл атқарады. Бейбіт қоғамды құру үшін Жоғары комиссар барлық азшылық топтарының қоғамдық өмірге толыққанды қатысуын және ұлттық, аймақтық және жергілікті деңгейде әділ өкілдік етуін қамтамасыз етуге тырысады. Азшылық топтарының шешім қабылдау процесіне қатысуын және белгілі бір деңгейде ықпал етуін қамтамасыз ету арқылы мемлекеттер осы топтардың маргинализацияға ұшырауына жол бермейді. Белсенді және тиімді қатысу өз құқықтары бұзылған деп санайтын топтарға да көмек көрсетеді, соның салдарынан олардың зорлық-зомбылыққа жүгінуіне алдын алады. Маңыздысы, барлық үкіметтер Жоғары комиссардың қатысуына қарсылық танытуға құқылы және оның елге кіруіне тыйым сала алады. Мұндай жағдайда HCNM ЕҚЫҰ-ға хабар беруге міндетті.

Украинадағы қатысу

Бірінші ХКНМ Макс ван дер Столь 1994-2001 жылдары Украинадағы үлкен ресейлік азшылық пен Украина үкіметі арасындағы этникалық шиеленістерге қатысты. Оның осы кезеңдегі жұмысы шиеленісті азайту және бейбіт шешімдерге қол жеткізуде үлкен жетістікке ие болды. Бұл қақтығыс көп қырлы болды және бейбітшілік іздеуде тұрақты шешімдер табудың маңыздылығын көрсетті. 1991 жылы КСРО тарағаннан кейін Украина тәуелсіздік алған соң, Украина өз ұлттық ерекшелігін қалыптастыруға тырысқанда шиеленістер туды. Бұл қиын қарым-қатынастардың себебі Украинадағы Ресейдің тарихи үстемдігі және украиндық өмірде орыс тілінің кең таралғандығы болды. Бұл мәселелерді басқару және шешуде ХКНМ жалғыз ықпалды тұлға болмаса да, бейбітшілікке қадам жасауда маңызды рөл атқарды. ХКНМ мандатының икемділігі мен рөлінің ерекшелігі ван дер Стольге Украинадағы шиеленіске ерте араласуға мүмкіндік берді. Ол сол кезде туындаған қауіпті мәселелерді шешуге сақтықпен және шығармашылықпен қарады. Оның ондағы табысының басты себебі – тараптармен сенімді қарым-қатынас орнату және барлық мәселеге бейтараптықтан қарау қабілеті болды. Украина үкіметі 1994 жылдың ақпан айында ХКНМ-ді шақырды. Сол кезде Украинада шиеленіс тудыратын бірнеше азшылық мәселелері болды. ХКНМ ресейлік азшылық пен украиндық көпшілік арасындағы қарым-қатынасты басқаруға, Украинадағы Қырымның мәртебесіне және қырымдық татарларды қайта орналастыруға қатысты. Ең маңыздысы, барлық аймақта зорлық-зомбылыққа ұласуының алды алынды. Дегенмен, ХКНМ-нің жұмысы көбінесе сәтті болғанымен, рөлінің шектеулі екенін де көрсетті. Украина үкіметі оның көптеген ұсыныстарын жүзеге асыруға құштарлық танытпады, тіпті ХКНМ-мен тұрақты түрде диалог жүргізуге дайын болғанымен. Сондықтан, ХКНМ Украинадағы қақтығыстың алдын алуда маңызды рөл атқарса да, барлық шиеленіс аймақтарында тұрақты шешімді қамтамасыз ету мүмкіндігі көбінесе шектеулі болды.