Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигерия, Нигер, Чад және Камерунның сахаралық диалектілер континуумы.
Saharan dialect continuum of Nigeria, Niger, Chad and Cameroon
Канури (/k//ə/'/n//ʊər//i/) – Нигерия, Нигер, Чад және Камерун елдерінде Канури және Канембу халықтары, сондай-ақ Суданда тұратын диаспоралық қауымдастықтары қолданатын Нило-Сахара тілдер отбасының сахаралық диалектілер континуумы.
Kanuri (/k//ə/'/n//ʊər//i/) is a Saharan dialect continuum of the Nilo–Saharan language family spoken by the Kanuri and Kanembu peoples in Nigeria, Niger, Chad and Cameroon, as well as by a diaspora community residing in Sudan.
Өмірбаян
ХХІ ғасырдың басында оның екі негізгі диалектісі – Манга-Канури және Ерва-Канури (кейде Бербери деп те атайды, бірақ сөйлеушілер бұл атауды қарапайымдыққа саятындықтан жақтырмайды) – Орталық Африкада 9,7 миллион адамға жуық адамдар қолданды. Ол Нило-Сахара тілдерінің Батыс Сахаралық тармағына жатады. Канури тілі мың жыл бойы Чад көлі аймағында үстемдік құрған Канем және Борну империяларымен байланысты. Канури тіліндегі сөйлемдердің негізгі сөздерінің реті – бастауыш-толықтырылыс-жалғау. Бұл тіл ерекшелігімен көзге түседі, себебі бір уақытта постпозициялар мен сөздерге қосылатын сөздерді пайдаланады. Мысалы, «Бинтудің құмырасы» дегенді «nje Bintu be», яғни «құмыра Бинтудың» деп аударуға болады. Канури тілінде үш түрлі әуен бар: жоғары, төмен және төмендейтін. Сондай-ақ, тілде дауыссыз дыбыстардың жұмсаруы кеңінен таралған; мысалы, sa ‘олар’ + buma ‘жеді’ → za wuna ‘олар жеді’. Бұрын жергілікті лингва франка болған бұл тілдің қолданылуы соңғы онжылдықтарда азайды. Көптеген ана тілінің иелері хауса немесе араб тілдерін екінші тіл ретінде біледі.
At the turn of the 21st century, its two main dialects, Manga Kanuri and Yerwa Kanuri (also called Beriberi, which its speakers consider to be pejorative), were spoken by 9,700,000 people in Central Africa. It belongs to the Western Saharan subphylum of Nilo Saharan. Kanuri is the language associated with the Kanem and Bornu empires that dominated the Lake Chad region for a thousand years. The basic word order of Kanuri sentences is subject–object–verb. It is typologically unusual in simultaneously having postpositions and post nominal modifiers – for example, 'Bintu's pot' would be expressed as nje Bintu be, 'pot Bintu of'. Kanuri has three tones: high, low, and falling. It has an extensive system of consonantal lenition; for example, sa 'they' + buma 'have eaten' → za wuna 'they have eaten'. Traditionally a local lingua franca, its usage has declined in recent decades. Most first language speakers speak Hausa or Arabic as a second language.
Географиялық таралуы
Канури тілі Чад алабының жазықтарында негізгі орында қолданылады, сонымен қатар Камерун, Чад, Нигер, Нигерия, Судан және Ливияда да сөйлейтін адамдар бар.
Kanuri is spoken mainly in lowlands of the Chad Basin, with speakers in Cameroon, Chad, Niger, Nigeria, Sudan and Libya.
Нигерия
Нигериядағы канури аймағы Борно және Йобе штаттарынан құралады. Джигава, Гомбе және Баучи сияқты басқа штаттарда да канури халқы көп, бірақ олар осы аймаққа кірмейді. Канури тілінде сөйлейтін қалалар мен елді мекендер: Майдугури, Даматуру, Хадеджия, Акко, Дуку, Квами, Кано, Кадуна, Гусау, Джос және Лафия. Нигерияның орталық бөлігінде канурилер көбінесе Баре Бари немесе Берибери деп аталады. Орталық канури, сондай-ақ Йерва канури деп те аталады, Борно, Йобе және Гомбе штаттарында тұратын канури халқының негізгі тілі болып табылады және Нигерияда әдетте канури деп аталады. Йобе, Джигава және Баучи штаттарындағы канури халқының негізгі тілі – Манга канури, оны көбінесе Манга, Мангари немесе Мангава деп атайды. Олар орталық канури тілінде сөйлейтін адамдарды білдіретін «канури» терминінен ерекшеленеді. Канембу тілі Чадпен шекаралас Борно штатында да қолданылады.
The Kanuri region in Nigeria consists of Borno State and Yobe State. Some other states such as Jigawa, Gombe and Bauchi are also dominated by Kanuri people, but they are not included in this region. Cities and towns where Kanuri is spoken include Maiduguri, Damaturu, Hadejia, Akko, Duku, Kwami, Kano, Kaduna, Gusau, Jos and Lafia. In central Nigeria, the Kanuri are usually referred to as Bare Bari or Beriberi. Central Kanuri, also known as Yerwa Kanuri, is the main language of the Kanuri people living in Borno State, Yobe State and Gombe State, and it is usually referred to as Kanuri in Nigeria. Manga Kanuri, which is the main language of the Kanuri people in Yobe State, Jigawa State and Bauchi State, is usually referred to as Manga or Mangari or Mangawa, and they are distinct from the Kanuri, which is a term generally used for speakers of Central Kanuri. The Kanembu language is also spoken in Borno State on the border with Chad.
Нигер
Нигерде канури аймағы оңтүстік-шығыста Диффа облысы және Зиндер облысынан құралған. Агадес облысының бір бөлігі де канури тілінде сөйлейді. Ол тілде сөйлейтін қалалар: Зиндер, Диффа, Н’Гуигми және Билма. Зиндер облысында басты диалект – манга. Диффа облысында басты диалект – тумари немесе канембу; канембу тілінде аз ғана адам сөйлейді. Агадес облысында басты диалект – билма. Орталық канури – азшылық диалектісі, көбінесе Баре Бари немесе Берибери деп аталады.
In Niger, the Kanuri region is composed of Diffa Region and Zinder Region in the southeast. Parts of Agadez Region are also Kanuri. Cities where it is spoken include Zinder, Diffa, N'Guigmi and Bilma. In Zinder region, the main dialect is Manga. In Diffa Region, the main dialect is Tumari or Kanembu; Kanembu is spoken by a minority. In Agadez Region, the main dialect is Bilma. Central Kanuri is a minority dialect, and is commonly referred to as Bare Bari or Beriberi.
Жазушы: Канури
Канури тілі кем дегенде төрт жүз жылдан бері, көбінесе діни немесе сарайлық мәселелерде, Араб әрпімен жазылып келген. Жақында ғана, кейде латын әрпімен де жазылады. 1965 жылы жарық көрген Жақияның Ізгі хабары (Жоханның жазған Інжілі) рим және араб әрпінде шығарылды.
Kanuri has been written using the Ajami Arabic script, mainly in religious or court contexts, for at least four hundred years. More recently, it is also sometimes written in a modified Latin script. The Gospel of John published in 1965 was produced in Roman and Arabic script.