Статистикалық сауаттылық: деректерді түсіну және талдау қабілеті

Кіріспе

Статистиканы және деректерді түсініп, олармен жұмыс істеу қабілеті – статистикалық сауаттылық. Статистикалық сауаттылық – статистика мен деректерді түсініп, оларды дұрыс пайдалану қабілеті. Азаматтардың газеттер, теледидар және интернет сияқты ақпарат көздерінде келтірілген мәліметтерді түсінуі үшін деректерді түсіну және оларға негізделген аргументтерді бағалай білу қажет. Сонымен қатар, ғалымдар да статистикалық сауаттылықты дамытуы керек, осы арқылы олар сапалы және қайталанатын зерттеулер жүргізе де, оларды дұрыс түсіне де алады. Сандық сауаттылық – статистикалық сауаттылықтың бір бөлігі және кейбір модельдерде немесе белгілі бір топтар үшін (мысалы, балабақшадан 12-сыныпқа дейінгі оқушылар үшін) ол қажетті дағды болып табылады. Статистикалық сауаттылыққа статистикалық мәліметтерді сыни тұрғысынан бағалау және олардың өмірдің барлық салаларындағы, сондай-ақ ғылыми жұмысты бағалау, жоспарлау және жүзеге асырудағы маңыздылығын түсіну қабілеті де кіреді.

Статистикалық сауаттылықты арттыру

Күн сайын адамдар жарнамалардан («5 тіс дәрігерінің 4-і ұсынады»), жаңалықтардан («қоғамдық пікір сауалнамасы қазіргі үміткердің төрт ұпаймен көшпелі екенін көрсетті») және тіпті күнделікті әңгімелерден («жартылай уақыт сіз не айтып жатқаныңызды түсінбеймін») статистикалық ақпаратпен толығады. Сарапшылар мен жақтаушылар өздерінің аргументтерін нығайту үшін сандық мәлімдемелерді жиі пайдаланады, ал статистикалық сауаттылық – сарапшылардың негізгі ойын және қай жақтаушыға сену керектігін анықтауға көмектесетін қажетті дағды. Бұл маңызды, себебі статистика дұрыс сияқты көрінетін, бірақ бұрмаланған деректерді жасау үшін қолданылуы мүмкін. Статистикалық сауаттылықты жақтаушылардың мақсаты – халықтың сандар мен деректерді түсінуін жақсарту. Денсаулыққа қатысты шешімдер көбінесе статистикалық мәселелер ретінде көрінеді, бірақ дәрігерлер мен пациенттердің азабы осы деректермен жұмыс істеуге жеткілікті дайындықпен қамтамасыз етілмейді. Жаңалықтар ұйымдары пікір сауалнамаларының нәтижелерін жиі келтіреді, бірақ мұндай сауалнамалардың сапасы айтарлықтай өзгереді. Сауалнама нәтижелерін дұрыс түсіндіру үшін, іріктеудің статистикалық әдісін білу қажет. Үлгінің көлемі мағыналы қорытындылар жасауға жеткіліксіз болуы мүмкін, ал үлгілер бұрмаланған болуы мүмкін. Сауалнама сұрағының формулировкасы бұрмалауға алып келуі мүмкін, сондықтан оны қасақана бұрмаланған нәтиже алу үшін пайдалануға болады. Сапалы сауалнамалар бұрмаланбаған әдістерді қолданады, ал сұрақтарды және сауалнама стратегиясын әзірлеуге көп уақыт және күш жұмсалады. Статистикалық сауаттылық сауалнаманың сенімді болу себептерін түсіну және сауалнама нәтижелері мен қорытындыларының құнын дұрыс бағалау үшін қажет. Осы және басқа да себептерге байланысты, әлемде статистикалық сауаттылықты арттыру немесе жақсарту мақсатында көптеген бағдарламалар құрылды. Мысалы, Statistics Canada және Австралия Статистика бюросы сияқты көптеген ресми статистикалық агенттіктер мектеп оқушыларына статистиканың мәнін түсіндіруге бағытталған білім беру бағдарламаларын жүзеге асырады. Халықаралық статистика институтының жобасы – қоғамның барлық мүшелерінің статистикалық сауаттылығын арттыруға бағытталған ұлттық бағдарламалар мен бастамаларды қолдауға арналған жалғыз халықаралық ұйым. Көптеген ресурстар мен іс-шаралар, сондай-ақ халықаралық сарапшылар тобы континенттердегі сәтті науқанды жүргізуге көмектеседі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропа экономикалық комиссиясы статистикалық сауаттылық тұжырымын деректерді мағыналы етуге арналған төртінші нұсқаулығының тақырыбы ретінде қабылдады. Корольдік статистикалық қоғам өзінің жарғысында статистиканы жұртшылыққа түсіндіру міндеттемесін мойындап, 2010 жылы он жылдық статистикалық сауаттылық науқанын бастады.

Each day people are inundated with statistical information from advertisements ("4 out of 5 dentists recommend"), news reports ("opinion poll show the incumbent leading by four points"), and even general conversation ("half the time I don't know what you're talking about"). Experts and advocates often use numerical claims to bolster their arguments, and statistical literacy is a necessary skill to help one decide what experts mean and which advocates to believe. This is important because statistics can be made to produce misrepresentations of data that may seem valid. The aim of statistical literacy proponents is to improve the public understanding of numbers and figures. Health decisions are often manifest as statistical decision problems but few doctors or patients are well equipped to engage with these data. Results of opinion polling are often cited by news organizations, but the quality of such polls varies considerably. Some understanding of the statistical technique of sampling is necessary in order to be able to correctly interpret polling results. Sample sizes may be too small to draw meaningful conclusions, and samples may be biased. The wording of a poll question may introduce a bias, and thus can even be used intentionally to produce a biased result. Good polls use unbiased techniques, with much time and effort being spent in the design of the questions and polling strategy. Statistical literacy is necessary to understand what makes a poll trustworthy and to properly weigh the value of poll results and conclusions. For these reasons, and others, many programs around the world have been created to promote or improve statistical literacy. For example, many official statistical agencies such as Statistics Canada and the Australian Bureau of Statistics have programs to educate students in schools about the nature of statistics. A project of the International Statistical Institute is the only international organization whose focus is to promote national programs and drives to increase the statistical literacy of all members of society. Numerous resources and activities, as well as a body of international experts help maintain a very successful campaign across the continents. The United Nations Economic Commission for Europe has taken the notion of statistical literacy as the subject for its fourth guide to making data meaningful. Recognising the obligation of its royal charter to promote the public understanding of statistics, in 2010 the Royal Statistical Society launched a ten year statistical literacy campaign.

Статистикалық сауаттылық үлгілері

Ғылымдағы тәжірибелер, бизнес-модельдер мен есептер статистика қолданады. Осы салалардағы мамандар әдетте орташа есеп және стандартты ауытқу сияқты статистикалық шамалардың мағынасын зерттейді. Көптеген колледждер мен университеттер кәсіби бағдарламаның бір бөлігі ретінде статистикаға кіріспе курсын міндетті етеді. Деректерді визуализациялау деректерді немесе деректерге негізделген аргументті түсінуге немесе дұрыс түсінбеуге әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, адамдардың ықтималдықтарды бағалауы контекст пен сөздерге күшті әсер етеді. Статистикалық ойлауды дамыту және жетілдіру қиын болуы мүмкін, сондықтан бұл ойлау түрі интуитивті емес деп саналады. Мысалы, адамдар көлік апатына ұшырау ықтималдығын көбінесе төмен бағалайды, себебі күнделікті көлікпен байланыста болғандықтан, олар өзін қауіпсіз сезінеді. Сол сияқты, олар бұқаралық ақпарат құралдарының және басқа да факторлардың ықпалынан акула шабуылының ықтималдығын жоғары бағалауға бейім. Құмар ойындар – статистикалық сауаттылықтың жетіспеуі қымбатқа түсетін жағдайлардың бірі. Жай ықтималдық теориясы адамға ойын-сауықтардағы ықтималдықтарды бағалауға немесе есептеуге көмектеседі. Дегенмен, көптеген адамдар, мысалы, покердегі «толық үй» комбинациясын алу ықтималдығын анықтап шығара алмайды. Бұл ықтималдықтарды түсінбеу адамды ықтималдықтың болжамын білгеннен гөрі артық немесе кем ставка жасауға итермелейді. Адамдардың статистикалық сауаттылығын және ықтималдық туралы білімін сыныптағы практикалық есептер, оқулық мысалдары және басқа да әдістер арқылы арттыру, хабардар азаматтарды қалыптастыруға, олардың хабардар шешімдер қабылдау қабілетін арттыруға мүмкіндік береді, немесе бәлкім, бермейді де. Соңғы кезде үміттер артып, «Статистикалық сауаттылық» – өмірімізге енген статистикалық нәтижелерді түсіну және сыни тұрғыдан бағалау қабілеті болып анықталады. Г. Уэллс статистикалық түсінік бір күні оқу мен жазу білімімен теңесетінін айтқан, бірақ ол қазіргі статистика емес, саяси арифметиканың ескі идеясы туралы айтқан болуы мүмкін.

Experiments in the sciences, business models and reports, use statistics. People involved in these fields generally have studied the meaning of statistical quantities, such as averages and standard deviation. Many colleges and universities require an introductory course in statistics as part of a professional program. Data visualization can contribute to either understanding or misunderstanding of the data or of the argument being made with the data. Studies have shown that human beings’ estimations of probabilities are heavily influenced by context and wording. Statistical reasoning may be difficult to develop and refine, which has led to labeling this type of reasoning as not intuitive. For example, people typically underestimate the probability of being involved in a car accident because their everyday interaction with vehicles gives the impression that they are safer than they actually are. Likewise, they tend to overestimate the probability of being attacked by a shark because of media or other influences. Gambling is one setting in which a lack of statistical literacy can be costly. Simple probability theory helps the individual either estimate or calculate the probabilities involved with games of chance. However, most individuals fail to approximate, for example, the probability of being dealt a full house in a game of poker. Not understanding these probabilities causes the individual to wager more or less than they would knowing at least an estimate of the probability. Increasing individuals’ statistical literacy and knowledge of probability through classroom applications, textbook examples, and other methods, would lead to more informed citizens, capable of making more informed decisions, or perhaps not. More recently, expectations have been higher. "'Statistical Literacy' is the ability to understand and critically evaluate statistical results that permeate our lives ". H. G. Wells has been cited as saying that statistical understanding will one day be as important as being able to read or write but he may have been referring more to the older idea of political arithmetic than modern statistics.