Хатуқай тайпасы – ежелгі черкес тайпаларының бірі. Тарихы, шежіресі, соғыс өнері және қазіргі күйдегі диаспорадағы өкілдері туралы ақпарат. Черкес халқы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шәркес тайпасы Хатуквейлер (; Хатукай; حتوقاي; ; Хатукай) – шәркес туындағы он екі жұлдыздың бірін бейнелейтін он екі ірі шәркес тайпасының бірі. Олар әскери өнерде шеберліктерімен танымал жауыгер тайпа болған. Ресей-Шәркес соғысынан кейін Шәркес геноциді кезінде Кавказдағы олардың болуы құрытылды, саны күрт азайды және бүгінде олар түрлі диаспоралардағы шағын қауымдастықтарда ғана кездеседі, ал олардың аттары шәркес тіл білімінде енді еске алынбайды.
Circassian tribe
The Hatuqway (; Hatukay; حتوقاي; ; Хатукай) are one of the twelve major Circassian tribes, representing one of the twelve stars on the green and gold Circassian flag. They were known for their art of war as a warrior tribe. After the Russo Circassian War, their presence in the Caucasus was destroyed during the Circassian genocide, and their number was significantly decreased and today they exist only in small communities in various diasporas, and their names are not mentioned anymore in Circassian dialectology.
Этимология
Көпшілікке танылған теория бойынша, атаулар Тамань түбегінің билеушісі болған ханзада Инал Ұлының ұлы Темруктың ұлы Хаткодан шыққан. Оның княздігі Хатуквей (Хатконың жері) деп аталады, ал княздіктегі адамдар "Хатуквейліктер" деп сипатталады. Осылайша княздіктің аты рудың атына айналды. Хатуквей атауының шығу тегі туралы тағы бір ескірген теория - бұл Хьаты ("Хатти") + Къуэ ("ұлы"); "Хаттидің ұлы" дегенді білдіреді. "Хатти" - ежелгі атау, бастапқыда ежелгі Анатолияның индоевропалық емес халқына қатысты. Кейбір зерттеушілер черкестер мен үнді-еуропалық тілдерде сөйлейтін қауымдастықтар арасында байланыс болуы мүмкін деп мәлімдеді, ал кейбіреулері черкестер мен ежелгі анатолиялық халықтардан шыққан Хатти арасында байланыс бар деп мәлімдеді, бірақ бұл теориялар одан әрі зерттелмеген және кеңінен қабылданбаған. Бұл черкес тайпасы осы атауды сақтап қалған болуы мүмкін. Бұл есім Кавказ аймағында басқа да оқиғаларда кездеседі, мысалы, Нарт дастанында батыр Батраз Хатти тілінде сөйлейді делінеді.
The widely accepted theory is that the names derives from Prince Inal the Great's son Temruk's son Hatko, who was prince of the Taman Peninsula. His principality is called Hatuqway (Place of Hatko) and the people of the principality are described as "From Hatuqway". Thus the name of the principality became the name of the tribe. Another outdated theory about the origin of the name 'Hatuqway' is that it is from Хьаты ("Hatti") + Къуэ ("son"); meaning "Hattic son". 'Hatti' is an ancient name, originally referring to a non Indo European people of ancient Anatolia. Some researchers have claimed there may be links between Circassians and Indo European speaking communities, and some have argued that there are connections between Circassians and Hatti, who are from ancient Anatolian peoples, but these theories have not been addressed further and are not widely accepted. This Circassian tribe may preserve this name. This name also occurs elsewhere in the Caucasus in a Nart saga wherein the hero Batraz is said to speak in Hattic.
Мәдениет
Хатуквей дәстүрлі мәдениеті – черкес мәдениетінің бір бөлігі. Хатуквейлер егіншілікпен, мал және жылқы шаруашылығымен айналысқан. Исламнан бұрын Хатуквейлер Исаға, сондай-ақ шибла (найзағай мен күн күркіреу құдайы), Созереш (өнімділік құдайы), Ямиш, Ахин және Хакусташ сияқты черкестердің құдайларына табынып келген.
Traditional Hatuqway culture is part of the Circassian culture. The Hatuqway were engaged in agriculture, cattle and horse breeding. Before Islam, the Hatuqways worshipped Jesus as well as the gods of Circassians such as Shibla (god of lightning and thunder), Sozeresh (god of fertility), Yamish, Ahin and Hakustash.
Тіл
Хатуквайлар адыгей тілінің хатуквай диалектісінде сөйлейді, ол Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінің черкес тілдері тобына жатады. Бүгінде осы тілді қолданушылардың саны күрт азайды және Кавказда хатуквайлардың болмауына байланысты бұл тіл әдеби тіл ретінде дамымады.
The Hatuqway speak the Hatuqway dialect of Adyghe, which is in the Circassian language branch of the Northwest Caucasian Languages. Nowadays, the number of speakers of this language has decreased considerably and it could not find a place in the literary language as there is no Hatuqway left in the Caucasus.