Кіріспе

Амикабель гранты – 1525 жылы лорд-канцлер Томас Вулси Англияға салған салық еді. Ол кезде "жақсы көру" деп аталған бұл салық, шын мәнінде мәжбүрлі алым, үй иелерінің мүлкінен алтыдан бірінен оннан біріне дейін, ал дін қызметкерлерінің мүлкінен үштен біріне дейін алынатын сома болатын. Амикабель гранты Парламенттің рұқсатымен жиналуы тиіс еді, бірақ жиналмады, сондықтан оны жинаудың заңдық негізі өте нашар болды. Бұл ішінара Томас Вулсидің оны Парламентке ұсынғандығына байланысты болды, ол сол кезде халық арасында аяқтанды. Халықтың көп бөлігі осы салыққа қарсы болды, себебі олар Патшаның шетелдегі әскери науқандарына төлейтіндей қаржылық мүмкіндікке ие емес еді. Күшейіп келе жатқан қарулы қарсылық қаупімен бірге кең таралған пассивті қарсылық, аз сома жиналуына және жобаның тоқтатылуына әкелді. Енді патша Генрих VIII Франциядағы соғысы үшін қаражат таппады және басқа амал қалмағандықтан, ол бейбітшілікке келді.

Себептер

Англияның Генрих VIII-і Франциядағы аумақтарды көптен бері иеленгісі келетін. Англия королі 1511-1514 жылдар аралығында Францияға жорық жасады. Осы науқанға Генрих 650 000 фунт стерлинг жұмсады. Бұл оның қазынасына ауыр соққы болды. Көп ақша жоғалтқаннан кейін де, 1525 жылы Генрих Франция королі Франциск I-ді 1525 жылы Павия шайқасында Киелі Рим императоры Карл V тұтқындағандықтан, Францияға тағы бір шабуыл жасауды жоспарлады (Ұлы жоба). Генрих бұл оған жерді, тіпті патшалық тәжді басып алуға тамаша мүмкіндік болады деп ойлады. Алайда, Генрихтің мұндай ауқымды әрекетті қаржыландыруға жеткілікті қаражаты болмады. Оған 800 000 фунт стерлинг қосымша қаражат қажет болды және ол оны жылдам алуы керек еді, сондықтан Вулси аталған ақшаны алу үшін «Достық үлесімге» (Amicable Grant) жүгінді. Англиядағы наразылық қауіпті деңгейге жетті. Эссекс, Кент, Норфолк, Уорвикшир және Хантингдонширде үлесімге қарсылықтан бастап, тікелей бас тартуға дейін түрлі реакциялар болды. Суффолк герцогы Суффолк графтығының бай мата өндірушілерінен үлесім төлемдерін жинауға қол жеткізді. Бірақ бұл мата өндірушілер үйлеріне қайтып, жұмысшыларына еңбекақы төлеуге енді қаржаттары жетпейтінін хабарлауға мәжбүр болды. Бұл Суффолк графтығында ашық көтеріліске және салық төлеуден бас тартуға әкеп соқты, ол Эссекс пен Кембриджширдің шекараларына дейін тарады. Англияда 1497 жылдан бері болған ең ірі көтерілісте 10 000 адам Лавенхэм сауда қаласына жиналды. Көзі куәгер болған адамның айтуынша, көтерілісшілердің сәтсіздікке ұшырауына себеп – сер Джон Спринг басқарылған адал қала тұрғындары Лавенхэм шіркеуінің қоңырауларынан тілдерін алып тастағандықтан, олар көтерілістің басталғанын хабарлау үшін соғылмауы керек еді. Көтеріліс Норфолк және Суффолк герцогтары тарапынан басып тасталды, бірақ көтерілісшілер өз пікірлерін жеткізді. Лондондағы наразылық Генрихті салықтың бір бөлігін үнемдеу үшін талаптарды екі есеге азайтуға итермеледі, содан кейін одан толығымен бас тартуға шешім қабылдады. Тюдор үкіметі де 1523 жылғы үлесімге байланысты ашу-ызаны басу үшін төлемдерді азайтуға мәжбүр болды. Мамыр айының соңында көтерілістің жетекшілері Жұлдыз палатасына (Star Chamber) әкелінді және кешірілді. Вулси патшадан өзінің Суффолк азаматтарына кешірім сұрап, тіпті оларға алтын мен күміспен уақыттарын өтеуге жеткілікті ақша берді. Бұл «игілік» егер қаражат шын ниетпен қайырымдылықпен берілгендерден жиналған болса, табысқа ие болар еді, егер олар мұңайып қалған халықтан зорлықпен алынбағанда. Дегенмен, ол тек ақша жинап, көтерілістерді тудырмаса ғана табысқа ие болар еді, бірақ осылайша Францияға жорық жасауға қажетті соманы ешқашан жинап алмас еді.

Ұзақ мерзімді

Вулсидің мойынсынуы ұятқа толы болды және 1529 жылы оның құлауына себеп болуы мүмкін, себебі бұл Вулсидің Генридің қалауын іске асырудағы алғашқы сәтсіздігі болды. Кардинал Вулси осы қателік үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алды, Генри бұл грант туралы ешқашан білмегенін, тіпті оны мақұлдамағанын айтты. Халық пікірі сыртқы саясатқа да маңызды әсер етті, Генри үкіметінің қаржылық мүмкіндіктерін айтарлықтай төмендетіп, Генриді еуропалық жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті; Франциямен бейбітшілік жасау – жалғыз мүмкіндік болды, бұл Англияның 1542 жылғы шотландық жорылына дейін маңызды әскери әрекеттерін тоқтатты. "Достық гранттың" салдары үкіметтің салық арқылы жылдам байлық жинауға тырысуда шектен шыққанын көрсетті. Грантқа енгізілген өзгерістер және оның ақырында тоқтатылуы Тюдор үкіметінің икемділігін көрсетеді. Бұл институт халық арасында наразылық байқалғанда грантты қолдауға батыл болмады. Осы оқиға (сондай-ақ бұрынғы салық көтерілістері) болашақта Генрих патшаның салық салу моделін қалыптастыруда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Бұл оқиғалар Тюдор үкіметінің салық салу моделіне де әсер еткен болуы мүмкін, өйткені салыққа байланысты көтерілістер сирек бола бастады. "Салық төңкерісі ерте Тюдор дәуірінің ерекше белгісі болғанмен, он алтыншы ғасырдың соңында бұл өте сирек кездесетін құбылысқа айналды. Бұған салық төлеміне қарсы көтерілістерден алынған сабақтар да себеп болды."