Кіріспе

Грециядағы ежелгі бақтар мен кейінгі классикалық дәуірде грек мәдениетінің ықпалымен жасалған эллинистік бақтар арасында ерекшелік бар. Екеуі туралы да аз мәлімет белгілі.

Миной бақтары

Эгей теңізіне прото-гректер келгенге дейін миной мәдениеті бақтарды, жабайы көрінетін, бірақ нәзіктеп бағындырылған ландшафттар түрінде фрескаларда бейнелеген. Бұл, әсіресе стильделген гүлді қасиетті ландшафттарда көрінеді, Кноссостың солтүстік-шығысындағы Амнисстоң орта минойлық фрескасының фрагменттерінде египеттік элементтері де бар. Мария Шоу Фестос сарайының шығыс қанатында жарықтар мен құралдармен өңделген тесіктер бір кезде гүлдерге толы болған деп санайды. Миной мәдениетінен кейінгі әлемде микендік өнер адамдардың қарым-қатынасына назар аударды, онда табиғаттың рөлі азайды. Микендік сарай мәдениетінің құлауы мен оған байланысты жазу білімінің жоғалуынан кейін, Грек қараңғы дәуірінде ләззат бақтары болмағанға ұқсайды.

Классикалық Грекия

Археологтар Микен мәдениетінің сарайларында да, классикалық дәуірдегі грек үйлерінде де егілген аулаларды анықтаған жоқ. Римдік бау-бақшалар туралы симпозиумның редакторлары гректердің күтілген алғышарттары туралы мақала жазғанда, Брунильда Сисмондо Риджвейдің мақаласы бір рецензенттің: «Барлық практикалық мақсаттар үшін грек қалаларындағы үйлерде ешқандай бақша болмаған сияқты, шынымен де бірнеше гүлді құмыралардан басқа ештеңе жоқ» деген пікірге келтірді. Риджвей көкөніс егістіктері мен жеміс бақтарынан басқа, қасиетті орындармен байланысты қоғамдық немесе жартылай қоғамдық бақшалар туралы әдеби және аз ғана археологиялық деректер тапты. Бесінші және төртінші ғасырлардағы Афинада кейбір қоғамдық орындар ағаштармен көмкерілді, өйткені Платон өзінің «Заңдарында» былай деп жазды: «Су көздері, өзендерден немесе бұлақтардан болсын, әдемілік үшін егістермен және ғимараттармен безендірілуі керек», бірақ ол егжей-тегжейлі мәлімет бермеді. 1936 жылы Афинадағы Гефест храмының айналасы тасқа дейін қазылып, онда тікбұрышты егістік шұңқырлары табылды, олар храмның үш жағын айналдырады, бірақ алдыңғы жағын емес, храмның бағаналарымен сәйкес келеді. Олардың түбінде қабатталған сабақтары тамырланған гүлшоқтардың сынықтары болды; алайда, бірге табылған монеталар осы егістердің алғашқысы б.з.б. үшінші ғасырдан бұрын жасалмағанын көрсетті. Сол кезде материктік Грекия мен Ионияда Ахеменид Персиясының адам күшімен күтім көрген бақшаларға ықпалы басым болды, бірақ бұрынғы ғасырда, Ұлы Александр тұсында, Плутарх бала кезінде Македониядағы әкесінің сарайына келген парсылықтардан парсылық жолдар мен әскери ұйымдастыру туралы сұрағанын, бірақ Вавилонның аспалы бақтары туралы ешқашан сұрамағанын айтты; шамамен бесінші ғасырдың ортасында Вавилонға барған Геродот аспалы бақтарды есімдерін атамайды. Ахеменидтердің парсылық ықпалымен Ксенофонт Афинаға оралғаннан кейін ағаштардан тұратын тоғай отырғызды. Македонияда Мидас мас күйде Силенді тапқан туралы миф эллинистік кезеңге дейін датирленеді, тек оның орнына, гүл бағына байланысты. Афинада алғашқы жеке ойын-сауық бақшалары төртінші ғасырда әдеби көздерде пайда болды. Академияның орны ежелгі платан ағаштарының тоғайында болды, ол жасырын архаикалық батыр Академге арналған. Қасиетті тоғайлар ешқашан белсенді түрде отырғызылмаған, олар ғасырлар бойы бар болды және «қасиетті» деп танылды: олардың бақша тарихында орны жоқ, тек ойлануға және Платон Академиясындағы зияткерлік пікір алмасуға арналған орын ретінде ғана. Керісінше, Академиядағы зәйтүн ағаштары, Кефис өзенімен суарылды, отырғызылды, олардың Ерехтейондағы қасиетті зәйтүн ағашынан алынған жапырақшалардан өсірілгені айтылды. Академияның темені, немесе қасиетті жері, ритуалдық себептермен, ләззат бақтары сияқты, қоршалған; оның ішінде ғимараттар болды: кішкентай храмдар, киелі орындар және қабірлер, сондай-ақ төрағалық ететін батырдың қабірі. Б.з.б. 322 жылы ботаниканың әкесі Теофраст Аристотельдің бағын, оның шәкірттерін және кітапханасын мұра етті; бақтың тек серуендеуге арналған жолы бар екені және Теофраст онда дәріс оқығаны белгілі: ол кейбір жағынан ғылыми мақсаттарға арналған ботаникалық бақ болуы мүмкін. Б.з.б. 306 жылы Афинаға оралған философ Эпикур «Бақ» мектебін құрды, ол Стоя мен Академияның арасында орналасқан және мектептің бас қосу орны ретінде қызмет еткен бақшаның атымен аталды. Аскеттік философтың бақшасы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ мәдени тарихында ол ретроспективті түрде қуанышқа толы болды: Женевадағы бақшасы, Лес Деликс туралы Вольтер тарихтан гөрі ынтамен: «Бұл философтың сарайы, Эпикурдың бақшаларымен – бұл керемет демалыс орны» деп айтты. Сириялық ықпал астындағы Адонис бақшалары табақтар мен құмыраларда өсірілген жас өсімдіктердің қарапайым отырғызулары болды, олар жазғы ыстықта құлағанда, оның әйел жандары Адонис үшін аза тұту сигналы болды: бұл жалпы мағынада бақша емес еді.

Эллиндік бақтар

Александрдың Бабылдағы ізбасары Харпал патша сарайы мен серуен жолдарында грек өсімдіктерін өсіргенімен, демократия мен батыс мәдениетінің бесігі материктік Грекия Еуропа бақшаларының бастауы болған жоқ: ұлы эллинистік бақша Александриядағы Птолемейлер әулетінің бақшасы болды, онда әйгілі Александрия кітапханасы мен Мұзейдің бір бөлігі орналасқан. Эллинистік бақшаларда сумен жұмыс істейтін автоматтар мен су органдары болды, бұл Александриялық Герон сияқты шеберлер жасаған ойыншықтар еді, ол сонымен қатар сахна үшін де механизмдер ойлап тапқан. Кейінгі классикалық дәуірде перистиль үлкен жеке үйлерде кең таралды. Бұл – тас төселген аула, ол парсы және египеттік үлгіде гүлшошаларға отырғызылған өсімдіктермен безендіріліп, төбелі бағаналармен қоршалған. Ол сарайлар мен гимназияларда қолданылды. Римдік сәндік бағбандарлық грек мәдениетіне сіңген Шығыс бағбандарлық дәстүрлерімен римдіктер танысқаннан кейін пайда болды.