Кіріспе

Гроссер Курфюрст (немесе Гроссер) – Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының темір қабырғалы мұнаралы кемесі. Ол 1870 жылы Вильгельмсхавендегі Императорлық кемежайда салынды және 1878 жылы аяқталды; құрылысының ұзаққа созуы, кемедегі жұмыс басталғаннан кейін аяқталған қайта жобалауға байланысты болды. Бастапқыда оның негізгі артиллериясы төрт зеңбіректерден тұруы тиіс болған, бірақ қайта жобалау кезінде бұл екі екі зеңбірекпен жабдықталған мұнараға өзгертілді. Гроссер Курфюрст алғашқы саяхатында басқа темір қабырғалы кемемен кездейсоқ соқтығысып, суға батып кетті. Үш кеме 1878 жылдың 31 мамырында Англия жолымен келе жатқанда, желкенмен жүрген балықшы қайықтарының тобына кездесті; олардан қашу үшін бұрылғанда, Гроссер Курфюрст байқаусызда König Wilhelm кемесінің жолына шығып, шамамен он бес минут ішінде батып кетті. Оның экипажының 269 мен 284 адамы суға батып кетті. Оның жоғалуы соқтығысудың мән-жайларын зерттеуге себеп болды, нәтижесінде эскадрилья командирі контр-адмирал де және Гроссер Курфюрсттің капитаны граф Александр фон Монтс кінәсіз деп танылды. Осы оқиғаға байланысты саяси тартыс контр-адмирал Рейнхольд фон Вернердің теңіз күштерінен қуылтуына әкелді.

Дизайн

Преусен класының үш бронекорабы 1867 жылғы әскери-теңіз бағдарламасы бойынша бекітілді, оны Солтүстік Германия Федерациясының Әскери-теңіз күштерін күшейту үшін Рейхстаг (Солтүстік Германия Конфедерациясы) (Императорлық диета) мақұлдаған еді. Екінші Шлезвиг соғысынан кейін, әлсіз пруссиялық флот Дания флотының салған блокадасын бұза алмағандықтан, бұл қадам жасалды. Бастапқыда казематтық кемелер ретінде тапсырылған, кемелер мұнаралы кемелер ретінде қайта жобаланды; олар неміс флоты үшін салынған бірінші бірыңғай класс бронекорабтар болды. "Гроссер Курфюрст" кемесінің жалпы ұзындығы болды, ені ал эми суға батып тұру тереңдігі алдыңғы бөлігінде болды. Кеме бір 3 цилиндрлі, бір реттік кеңейтімді бу машинасымен қозғалды, ол бір бұрандалы винтті қозғалтады. Буды алты көмірмен қыздырылатын көлденең қазандықтармен қамтамасыз етілді, олар бір түтік арқылы шығарылды. Кеменің ең жоғары жылдамдығы болды. Сондай-ақ, кеме толық желкенді жабдықтамамен жабдықталған. Оның штаттық құрамында 46 офицер және 454 сарбаз болды. Ол орталық бөлігінде орналасқан екі мұнарада орнатылған төрт L/22 зеңбірегінен тұратын негізгі артиллериямен қаруландырылды. Салынған күйінде, кемеде екі RK L/25 зеңбірегі де болды, біреуі мұрын бөлігінде, екіншісі корма бөлігінде. "Гроссер Курфюрст" бронясы, терекпен нығайтылған, соққыға төзімді темірден жасалған. Бронялық белдеу екі қабаттан тұрды. Жоғарғы қабаттың қалыңдығы болды, ал төменгі қабаттың қалыңдығы шамасында өзгеретін, екеуі де терекпен нығайтылған. Зеңбірек мұнаралары жақтарында бронямен, ал артында 260 мм терекпен қорғалған.

Қызмет тарихы

Grosser Kurfürst ("Үлкен Сайлаушы") кемесі Императорлық Әскери-теңіз флотының (Kaiserliche Werft Wilhelmshaven) Вильгельмсхавен кеме зауытынан тапсырыс берілді. Кеменің қадасы қашан салына бастағаны белгісіз. Тарихшы Эрих Гренердің сөзіне сәйкес, кемедегі жұмыс 1869 жылы 2-ші құрылыс нөмірімен басталды, бірақ тарихшылар Ханс Хильдебранд, Альберт Рёхр және Ханс Отто Штайнметц жаңадан салынған Kaiserliche Werft-тегі құрылыс жұмыстары 1869 жылдың желтоқсанына дейін аяқталмағанын, ал 1870 жылдың шілдесінде Франко-Пруссия соғысы басталғанға дейін кемеде құрылыс материалдарын жинаудан басқа ешқандай жұмыс жүргізілмегенін айтады. Олар сондай-ақ, бұл нақты күн қолжетімді құжаттарда сақталмағанын мәлімдейді. Бастапқыда кеме Der Grosse Kurfürst деп аталуы тиіс еді, бірақ құрылыс барысында Grosser Kurfürst деп өзгертілді. Кеме 1875 жылдың 17 қыркүйегінде суға түсірілді. Суға түсіру рәсімінде Императорлық Әскери-теңіз флотының бастығы, генерал Альбрехт фон Стош, науқас болғандықтан шақырылған, бірақ қатыса алмаған Ольденбург герцогы Петр II атынан кемеге шомылдыру рәсімін жасады. Кемедегі жұмыстар 1877 жылдың желтоқсанына қарай көбінесе аяқталды, бұл теңіз сынақтарын бастауға мүмкіндік берді. Кеме 1878 жылдың 6 мамырында ресми түрде қолданысқа берілді, бірақ бортында әлі де кеме жасаушылар болды. Кемеге капитан Александр фон Монтс басшылық етті. Ұзаққа созылған құрылыстың себептері бірнеше факторға байланысты болды: Франко-Пруссия соғысының тудырған кешігуі, жаңа императорлық кеме зауытының тәжірибесінің жетіспеуі және жұмыс басталғаннан кейін кеменің қайта жобалануы.

Тез жанасу және жоғалту

Сәуірде 1878 жылы броньды эскадрилья Контер-адмирал Карл Фердинанд Батш басшылығымен жылдық жазғы оқу циклына қайта жандандырылды. Стош Grosser Kurfürst-ке, оның ішінде оның әпкелері Preussen және Friedrich der Grosse, үлкен темір кеме және 6 мамырда қолданысқа енгізілгеннен кейін aviso-ға қосылуға бұйрық берді. Ол 27 мамырда, экипаж кемеге мінгеннен кейін үш апта өткен соң және олар кемені жеткілікті білмей тұрып, қалған бөлімге қосылуға тиіс болды. Бач экипаждың ірі операцияға дайын емес екенін мойындады, бірақ ол Гроссер Курфюрстке Стош бұйрығын орындау үшін оған қосылуға нұсқау берді. Friedrich der Grosse кемесіндегі апат кеме корпусына ауыр зақым келтіріп, алдағы оқу сапарына қатысуына кедергі келтірді. Үш кеме 29-ы күні Вильгельмсхавеннен шығып, Жерорта теңізіне бет алды. Германиядан кеткеннен кейін көп ұзамай эскадрилья Фалькемен уақытша айырылды, себебі aviso-да қозғалтқыш проблемалары болды. Солтүстік теңізді кезіп өткенде, Grosser Kurfürst рулі қысқа уақытқа істемей қалды, бірақ экипажы кеме жүріп тұрғанда оны босатуға үлкерді. Кеме басқа темір кемелермен бірге, нашар сапалы көмірге және қазандық бөліміндегі персоналдың тәжірибесіздігіне байланысты, қазандықтардағы қысымды ұстау қиындықтарына тап болды. Кемелер бастапқыда екі колоннада жүрді, сол жақтағы колоннаны König Wilhelm басқарды, одан кейін Preussen. Grosser Kurfürst олардың оң жағынан жеке жүзіп кетті. 31 мамыр күні сағат 02:55-те неміс кемелері Англия арнасына кірді және уақытша бір қатарға түсті. Кемелер жақын арада бастапқы формациясын қайтадан жаңартып, Grosser Kurfürst басқа кемелерден шалқап жүзіп кетті. Сағат 07:40-да кемелер Гудвин-Сэндс-тағы шығыс шамшырағын басып өтті және елу минуттан кейін Довер бұғазына кірді. Довер бұғазына кіргеннен бес минут өткен соң, Батш Гроссер Курфюрстке су жолы тарылғандықтан жақындауға бұйрық берді. Монтс Батш бұйрығын орындау үшін рульді тікелей басқаруға кірісті. Сағат 09:00-де кемелер бұғаздың ең тар жерінен өтті; олар белгілі бір жылдамдықпен жүзіп кетті. Содан кейін, Фолкстоунды өтіп бара жатып, кемелер оңтүстік-шығыс бағытында жүзіп бара жатқан барк пен бригке кездесті, олар неміс кемелерінен шамалы қашықтықта болды. Теңіз ережелеріне сәйкес, König Wilhelm және Preussen сауда кемелерімен соқтығысудан аулақ болу үшін оң жаққа бұрылды. Grosser Kurfürst маневрге сәйкес келді, бірақ ол және König Wilhelm кездейсоқ жақындасып қалды. Монтс кемесінің қозғалтқыштарына толық қуат беруге бұйрық берді және флагманнан аулақ болу үшін оң жаққа қатаң бұрылды, ал Батш König Wilhelm-ге сол жаққа қатаң бұрылуға бұйрық берді, бірақ екі кеме де уақытында бұра алмады. König Wilhelm тікелей Grosser Kurfürst-ке бағытталды; оның тарауы Grosser Kurfürst-тің бортына үлкен тесік жасады. Соқтығысу соншалықты күшті болды, Grosser Kurfürst сол жаққа итеріліп, оның мизанмачтасының бір бөлігі жыртылды, сонымен қатар кеме жоғарғы бөлігі зақымдалды. Кемедегі қайықтардың көп бөлігі де қирады. König Wilhelm Grosser Kurfürst-тен ажырасып, баяу бастапқы бағытына оралды, ал соңғысы флагманды сол жағынан ұстап алуға тырысты. König Wilhelm-дегі су шамалы уақыттан кейін бақылауға алынды, бірақ Grosser Kurfürst экипажы мұны істей алмады. Бұл оның корпусындағы зақымдану тесігі оның көлденең су өткізбейтін бөлімшелерінің бірінде болғандықтан болды. Сонымен қатар, Grosser Kurfürst-тің қалған су өткізбейтін бөлімшелері жеткілікті түрде бекітілмеген, бұл да оның тез батуына себеп болды. Кеме суға толысып, тізім көбейген сайын, ашық саңылаулар арқылы да су кіре бастады. Монтс өлімге әкеп соққан зақымдалған кемені жағалауға қарай бағыттауға тырысты, бірақ суға батып, суға батып кетті. Суға батқаннан кейін он бес минут өткен соң Монтс экипажға кемені тастап кетуді бұйырды. König Wilhelm баяу жақындап, барлық қайықтарын суға түсіріп, судағы адамдарды жинап алды, ал Preussen кейбіреулерін тоқтатты, оның капитаны ережелерді қатаң сақтауға шешім қабылдады. Жақын маңдағы британдық балық аулау кемелері және басқа да кемелер де құтқару жұмыстарына қосылды. Олар алпыстай адамды жинап алды. Монтс König Wilhelm-нің қайықтарының бірімен жиналды, бірақ ол адам көптігіне байланысты суға батып кетті; кейін ол басқа қайық жинағанға дейін басқа адамға суда тұруға көмектесті. Өлім-жітім туралы деректер әртүрлі. Гренер 500 адамнан тұратын экипаждың 269 адам апатта қаза тапқанын хабарлайды; Хилдебранд, Рёр және Штайнметц өлім-жітімнің жалпы санымен келіседі, бірақ кеме батқан кезде бортында 487 адам болғанын мәлімдейді. Лоуренс Сондхаус 276 адам қаза тапқанын, ал Эйдан Додсон 284 адамның қаза болғанын хабарлайды. Көптеген денелер ақырында Фолькстоун, Черитон Роуд зиратында жерленді, онда үлкен ескерткіш орнатылған. Артур Салливан Парижге жолда келе жатып оқиғаны көрді, "Мен бәрін көрдім - бақытсыз кеме аспан астында баяу айналып, суға батып кетті, су тыныш көл сияқты. Бұл қорқынышты болды - содан кейін біз апаттан құтылғандарды жинап алып, қайықтарды қозғалысқа келтірдік, кейбіреулері шаршап, кемеге көтерілуге көмек керек болды" деп жазды. König Wilhelm соқтығысу салдарынан ауыр зақымдалды, алдыңғы бөлігінде су көп болды. König Wilhelm-нің капитаны бастапқыда кемені құлатып, батуын болдырмақшы болды, бірақ кемелік сорғылар суды қабылданатын деңгейде ұстап тұра алатынын анықтады. Кеме Портсмутқа бет алды, онда кеме Германияға оралуына мүмкіндік беру үшін уақытша жөндеу жұмыстарын жүргізуге болады. Апаттан құтылғандар екі темір кеме және Фальке арқылы Германияға қайтарылды, ол қозғалтқыштарын жөндеп, сол кезде Фолькстоунға келді. Соқтығысудан кейін неміс теңіз күштері эскадрилья командирі Батш, екі кеменің командирлері Монтс және Кюне, сонымен қатар Grosser Kurfürst-тегі бірінші офицер Клаусаны кеме батқан себебін анықтау үшін әскери сотқа шақырды.

Тергеу

Контрадмирал Рейнхольд фон Вернердің төрағалығымен жүргізілген тергеу барысында Монс кеме мен оның экипажымен танысуға жеткілікті уақыт берілмегенін, ал экипажтың өзі бұл кемемен таныс емес екенін мәлімдеді. Монс жаңадан қолданысқа берілген кемеге жұмылдыру процесі оған берілген үш аптаның орнына төрт-алты аптаға созылуы тиіс еді деп сақты. Эскадрилья Вильгельмсхавеннен кетер алдындағы күні Батш Стошқа шағымданып, Гроссер Курфюрст кемесінде әлі де көптеген жұмысшылар жұмыс істеп жатқанын айтты. Вернер мен кеңес Батшты кінәлі деп тапты және Монсты ақтады. Олардың есебі 22 шілдеде жарияланды. Стош тергеуге араласуға тырысып, Монсты кінәлап, өзінің қорғауындағы және ізбасары ретінде көретін Батшты қорғауға тырысты. Стоштың сот процесін манипуляциялау әрекеттерінен кейін Император Вильгельм I оның мінез-құлқы үшін сөгіс берді. Стош іс жүргізудің өзінің саясатын сынау алаңына айналуына ашуланды және бұл үшін Вернерді кінәлады. Ол Император Вильгельмге жүгініп, тергеу Батшты әділетсіз айыптады деп мәлімдеп, қатысқан офицерлер үшін жаңа әскери сот отырысын өткізуді сұрады. Сонымен қатар, Стош Вернерді теңіз күштерінен қуу науқанына кірісті. Бұл, ішінара, Стош зейнетке шыққаннан кейін Батштің кезегін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Өзінің беделіне қарамастан, әсіресе Император Вильгельм I және оның ұлымен жақсы қарым-қатынаста болғанына қарамастан, Вернер Стоштың оны қызметтен шеттету әрекеттеріне қарсы тұра алмады. 1878 жылдың 15 қазанында ол зейнеткерлікке өтініш берді. Екінші әскери сот Батшты кінәлі деп тапты, ал Монсты салғырттыққа жол бермегендігін анықтады. 1879 жылдың қаңтарында өткен үшінші тергеу бұрынғы үкімдерді күштен шығарып, Монсты және «Кёниг Вильгельм» кемесіндегі қарауыл офицерін салғырттық үшін кінәлі деп тапты, сондай-ақ Монсқа бір ай екі күнге түрме жазасын берді, бірақ Император жазаны орындаудан бас тартты. Бұл маусым айының басында тағы бір сот процесіне әкеп соқты, ол бастапқы үкімге оралып, Батшты алты айға бас бостандығынан айырды. Кейіннен ол Магдебургтегі бекіністе екі ай түрмеге жабылды, содан кейін жазасы жеңілдетілді. Өзінің ізбасары кеменің батып кетуіне кінәлі деп танылғанына көңілі толмаған Стош Монс үшін тағы бір әскери сот отырысын сұрады, ол кінәсіз деп танылды. Император үкімді ресми мақұлдады, бұл «Гроссер Курфюрст» кемесінің батып кетуіне қатысты сот процестеріне нүкте қойды. Батш оқиғадан кейін отставкаға кетті, бірақ Вильгельм оны қабылдаудан бас тартты. Оның орнына, ол 3 ақпанда вице-адмирал шеніне көтерілді.

Салдары

Бұл оқиға жоғары әскери-теңіз басшылығына жаңа экипаждардың жаңа кемемен танысуына белсенді қызметке дайын деп жарияланудан бұрын едәуір уақыт қажет екенін нақты көрсететін дәлел болды. Рульдік командаларға бұйрық беру тәсілі де өзгертілді. Стоштың әскери-теңіз құрылымындағы және саяси орны әлсіреді. Көптеген теңіз офицерлері кемені мерзімінен бұрын қызметке енгізгені үшін оны апатқа кінәлі деп айыптады. Олар оның әскери карьерасына сілтеме жасай отырып, "бір кемені полк немесе бригада сияқты бірнеше күнде қызметке дайын ету мүмкін емес" деген пікірді жиі келтірді. Стош [[Рейхстагтың (Герман империясы)] либералды солшыл партиясының қолдаушысы болған, бірақ оқиға туралы есептерді парламентке ұсынуға уәде бергеніне қарамастан, олар әскери құпия деп жарияланғаннан кейін партиямен арақатынасы нашарлады. Кеміп кеткенінің тағы бір салдары – неміс Рейхстагында көп жылдар бойы теңіз шығындарына деген жағымсыз көзқарас қалыптасты. Теңіз күштеріне қаржы жұмсауға деген осы тартыншақтықтың салдарынан 1880-ші жылдардың көп бөлігінде жаңа капиталдық кемелерді қаржыландырудан бас тартты. Сонымен қатар, құрамына кіруі жоспарланған темір кеменің жобасы, қаражат жетіспеуіне байланысты айтарлықтай қысқартылуға тиіс болды. "Гроссер Курфюрст" кемесінің апатта мерт болған теңізшілерінің құрметіне Фолкстондағы Черитон жолы зиратында 1881 жылдың 12 қаңтарында салынған үлкен тас обелиск орнатылды. Оны Германиядан оқу кемесі жеткізіп келді. I теңіз батальонының казармасының алдына суға батып қайтыс болған теңіз жаяу әскерлерінің есімін сақтау үшін тағы бір ескерткіш орнатылды. Апаттан кейін бірден жүргізілген су астындағы алғашқы зерттеулер кеменің корпусы төңкерілгенін және "Кёниг Вильгельм" таранынан жасалған тесіктен басқа жақсы жағдайда екенін көрсетті. Британдық билік кемені көтеру мүмкін емес деп санады, бірақ немістер "Бореас" пароходы мен "Авизо" кемесіне алғашқы әрекет жасау үшін команда жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Жеке құтқару компаниясы кеменің қару-жарағы мен басқа да жабдықтарын алу үшін оны көтеруді ұсынды, бірақ бұл да нәтиже бермеді. Кильдегі [[Kaiserliche Werft Kiel] инженерлері қысылған көмірқышқыл газын пайдалану бойынша тәжірибелер жасады, бірақ олардың сынақтары сәтті болмады. Немістер 1903 жылға дейін кемені құтқару бойынша қосымша жобаларды қарастырды. 2020 жылы Historic England мемориалды II дәрежелі тізілімге енгізетінін және кемені 1979 жылғы Ежелгі ескерткіштер және археологиялық аумақтар туралы заңға сәйкес қорғауға алатынын хабарлады, бұл лицензия бойынша ойын-сауық мақсатында суға түсуге рұқсат береді, бірақ артефакттарды құтқаруға немесе алып кетуге тыйым салады.