Кіріспе
Сөйлеу тілін түсінуге қабілетсіздік
Аудиторлық вербальді агнозия (AVA), сондай-ақ таза сөзді естімеушілік деп те аталады, бұл сөйлеуді түсіну қабілетінің жоқтығы. Осы бұзылысы бар адамдар тілді түсіну, сөздерді қайталау және диктант жазу қабілетін жоғалтады. AVA-мен ауыратын кейбір науқастар сөйлеу тілін мағынасыз шу ретінде еститінін, көбінесе сөйлейтін адам оны шетел тілінде айтқандай сезінетінін сипаттайды. Дегенмен, сөйлеу, оқу және жазу қабілеттері сақталады. Сөйлеу тілін түсінуге қарағанда музыканы қоса алғанда, тілсіз аудиторлық ақпаратты өңдеу қабілетін сақтау да салыстырмалы түрде толықтай сақталады. Таза сөзді естімеушілікпен күресетін адамдар сөзсіз дыбыстарды да тани алады. Ерінді оқу, қол қимылдары және контексттік белгілер арқылы тілді түсіндіру қабілеті де сақталады. Кейде бұл агнозияға қабықшалық саңыраулық ілесіп кетеді, бірақ бұл әрқашан бола бермейді. Зерттеушілер аудиторлық вербальді агнозиясы бар көптеген науқастарда дауыссыздарды дауыстылардан ажыратудың қиын екенін анықтады, бірақ көптеген неврологиялық бұзылулар сияқты, науқастар арасында да айырмашылықтар бар. Аудиторлық вербальді агнозия (AVA) аудиторлық агнозиядан өзгеше; (сөзсіз) аудиторлық агнозиясы бар науқастардың сөйлеусіз дыбыстарды тану қабілеті нашарлағанына қарамастан, сөйлеуді түсіну жүйесі салыстырмалы түрде толықтай сақталады. Таза сөзді естімеушілікке әкелетін зақымданудың нақты орны әлі де талқыланып жатыр, бірақ планум темпорале, артқы STG және акустикалық сәулелердің (AR) ақ затының зақымдануы да қатысты болуы мүмкін. Аудиторлық вербальді агнозияның таза түрі сирек кездеседі. Аудиторлық вербальді агнозия жедел зақымданудың нәтижесінде немесе уақыт өте келе созылмалы, прогрессивті дегенерация ретінде пайда болуы мүмкін. Екі жақтық уақытша бөлігіне зақым келтіретін ауыр, жедел бас жарақаттарынан туындаған жағдайлар тіркелді. Бала кезінде аудиторлық вербальді агнозия Ландау-Клеффнер синдромынан да туындауы мүмкін, ол сондай-ақ сатып алынған эпилепсиялық афазия деп те аталады. Бұл аурудың алғашқы белгісі болып табылады. 45 жағдайды қарастыру нәтижесінде, аурудың басталу жасы мен болжамы арасындағы байланыс анықталды, ертерек басталуы бар науқастар үшін болжам нашарлау. Өте сирек жағдайларда аудиторлық вербальді агнозия Альцгеймер ауруы сияқты нейродегенеративті аурудың белгісі ретінде көрінуі мүмкін. Мұндай жағдайларда аудиторлық вербальді агнозия Альцгеймер ауруына тән неврологиялық симптомдардың пайда болуына әкелетін симптом болып табылады.
Auditory verbal agnosia (AVA), also known as pure word deafness, is the inability to comprehend speech. Individuals with this disorder lose the ability to understand language, repeat words, and write from dictation. Some patients with AVA describe hearing spoken language as meaningless noise, often as though the person speaking was doing so in a foreign language. However, spontaneous speaking, reading, and writing are preserved. The maintenance of the ability to process non speech auditory information, including music, also remains relatively more intact than spoken language comprehension. Individuals who exhibit pure word deafness are also still able to recognize non verbal sounds. The ability to interpret language via lip reading, hand gestures, and context clues is preserved as well. Sometimes, this agnosia is preceded by cortical deafness; however, this is not always the case. Researchers have documented that in most patients exhibiting auditory verbal agnosia, the discrimination of consonants is more difficult than that of vowels, but as with most neurological disorders, there is variation among patients. Auditory verbal agnosia (AVA) is not the same as auditory agnosia; patients with (nonverbal) auditory agnosia have a relatively more intact speech comprehension system despite their impaired recognition of nonspeech sounds. The exact location of damage which results in pure word deafness is still under debate, but the planum temporale, posterior STG, and white matter damage to the acoustic radiations (AR) have all been implicated. Auditory verbal agnosia is rarely diagnosed in its pure form. Auditory verbal agnosia can both present as the result of acute damage or as chronic, progressive degeneration over time. Cases have been documented that result from severe acute head trauma resulting in bilateral temporal lobe damage. In childhood, auditory verbal agnosia can also be caused by Landau Kleffner syndrome, also called acquired epileptic aphasia. It is often the first symptom of this disease. A review of 45 cases suggested a relationship between prognosis and age of onset with poorer prognosis for those with earlier onset. In extremely rare cases, auditory verbal agnosia has been known to present as a symptom of neurodegenerative disease, such as Alzheimer's disease. In such cases auditory verbal agnosia is a symptom that is typically followed by more severe neurological symptoms typical of Alzheimer's disease.
Диагностика
Аудиторлық вербальді агнозиясы бар пациенттердің арасында біркелкі нәтижелер байқалмайды; сондықтан синдромға нақты фонетикалық немесе фонологиялық кемшіліктерді жатқызуға болмайды. Сөздің семантикалық өкілі сөз жазбаша түрде ұсынылғанда дереу түсінілуі арқылы сақталғаны анықталды. Бұл белгілі бір мысал болғанымен, таза сөйлеу есту қабілетінің жоқтығын анықтау үшін басқа да аудио тесттер жинақтары қолданылған және қолданылуда.
Танымдық тапшылықтар
Аудиторлық вербальді агнозия – фонемаларды ажырата алмау қабілетінің жоқтығы. АВА-мен ауыратын адамдардың миындағы тіл орталығында қандай өзгерістер болатынын түсіндіретін екі басты гипотеза бар. Бір гипотеза бойынша, есту талдауының бастапқы кезеңінде бұзылыс орын алады. АВА-мен ауыратын науқастардың оқуға қабілеттілігі семантикалық жүйе мен сөздік қорының сақталғанын көрсетеді. Екінші гипотеза, естулік кіріс сөздігінің семантикалық жүйеден толық немесе ішінара үзілуін көрсетеді. Бұл сөздіктегі жазбалар белсендірілуі мүмкін, бірақ олар семантикалық белсендіруге себеп болмайды. Осы зерттеуге сәйкес, АВА-ның бір түрі – фонемалық деңгейге дейінгі кемшілік, және дыбыстың жылдам өзгеруін түсінудегі қиындықтармен байланысты. АВА-ның осы түрі екі жақтық уақытша бөлігінің зақымдануымен байланысты. АВА-ның осы түрімен ауыратын науқастарда сөйлеу қарқыны айтарлықтай баяулағанда, сөйлеуді түсіну жақсарады деп дәлелденген. Бұл тек сөйлеуге тән емес екенін ескеру қажет; уақыт бойынша тығыз орналасқан сөйлеу емес дыбыстарды (иттің қауғаны, телефонның қоңырауы, найзағай және т.б.) қолданатын зерттеулер, аудиторлық вербальді агнозиясы бар адамдардың көп жағдайда осы дыбыстарды ажырата алмайтынын көрсетті, бірақ әдебиетте сөйлеуге қатысты ерекше бұзылыстардың кейбір мысалдары келтірілген.
Неврологиялық кемістіктер
Аудиторлық вербальді агнозия көбінесе эмболия нәтижесінде пайда болатын цереброваскулярлық оқиғалар түріндегі екі жақты зақымданудан, жоғарғы уақытша бөлігінің артқы жағына немесе осы аймақтар арасындағы байланыстардың бұзылуынан туындайды. Сол немесе оң жоғарғы уақытша бөлігіндегі бір жақты зақымдану да таза сөзді естімеуге (сөз құлақтығына) алып келуі мүмкін, бұл оң жарты шарға қарағанда сол жарты шарда жиі кездеседі. Ол көбінесе сол жақ артқы жоғарғы уақытша бөлігінің зақымдануымен байланысты, бірақ жоғарғы уақытша бөліктерді екі жақты байланыстыратын ақ зат жолының зақымдануынсыз немесе жоғарғы уақытша бөліктеріне екі жақты зақымданусыз мұндай бір жақты жағдай әлі құжатталған жоқ. Сол жақ жоғарғы уақытша бөлігінің бір жақты зақымдануы анықталған жағдайларда, пациенттер сөйлеу және сөйлеу емес дыбыстарды өңдеуде қиындықтарды көрсетті (яғни, бұл аудиторлық вербальді агнозияға тән емес).
Ым тілінде емделу
Қол тілі терапиясы естімейтін сөздік агнозияны емдеудің ең көп таралған бес жолының бірі болып табылады. Бұл терапияның ең пайдалысы – басқа емдеу әдістерінен өзгеше, ол мидың зақымдалған бөліктерін жақсартуға емес, оларды айналып өтуге бағытталғандығында. Бұл АВА жағдайлары үшін өте маңызды, себебі агнозияның себептерін анықтау өте қиын, тіпті осы аймақтарды тікелей емдеу мүмкін емес. Осылайша, қол тілі терапиясы адамға мүмкіндігінше жақсы бейімделуге және мүгеделікпен күресуге көмектеседі, дәл сол сияқты ол саңырау адамдарға көмектеседі. Терапияның бастапқы кезеңінде көпшілік негізгі заттарды анықтау және қол тілінің алғашқы негізгі сөздік қорын құру бойынша жұмыс істейді. Содан кейін пациенттер көзге көрінбейтін немесе қатысты емес заттарды қамту үшін сөздік қорын кеңейтеді. Кейіннен пациенттер жеке қол тілдерін, содан кейін екі немесе одан көп қол тілдерінен тұратын сөйлемдерді үйренеді. Кей жағдайларда, сөйлемдер алдымен жазылып алынады, содан кейін пациенттен оларды қолмен көрсетуі және бірден айтуы сұралады. АВА пациенттерінің әрқайсысының сөйлеу немесе түсіну қабілеті әртүрлі болғандықтан, қол тілі терапиясының оқыту реті және техникалары әрбір адамның қажеттіліктеріне қарай өте жеке келеді.
Ауыруды алып тастау
Ісіктер мен олардың қысым салдарынан туындаған таза сөзді естімеу жағдайларында, ісікті жою естіме арқылы сөзді түсіну қабілетінің көп бөлігін қайтаруға көмектеседі.
Иммуноглобулинді ішкі ретімен емдеу
Аудиторлық вербальді агнозияны ішек ішіне тамызылатын иммуноглобулинмен (IVIG) емдеу, емдеу әдісі ретінде тұрақсыздығына байланысты даулы мәселе болып табылады. IVIG көбінесе иммундық ауруларды емдеу үшін қолданылса да, аудиторлық вербальді агнозиясы бар кейбір адамдар IVIG қолдануға жағымды жауап берген. Сонымен қатар, пациенттер IVIG-мен емделген кезде, басқа фармакологиялық емдерге қарағанда қайталану мүмкіндігі жоғары. Осылайша, IVIG даулы емдеу болып табылады, себебі оның аудиторлық вербальді агнозияны емдеудегі тиімділігі әрбір адамға байланысты және жағдайларға қарай өзгереді.
Диазепаммен емдеу
Masaaki Nagafuchi және басқалар жүргізген зерттеуде (1993), 7 жасар қыз әр күні 2 мг диазепамды ауызбен қабылдауды бастады. Диазепаммен емделу барысында оның мінез-құлқы және сөйлеуді түсіну қабілеті едәуір жақсарды. Бір ай ішінде сөйлесудегі қиындықтар жойылды. Емделудің бір жылынан кейін, оның қайталау қабілеті дерлік қалыпқа келді. Екі жылдан кейін, оның бір буынды сөздерді ажырату қабілеті қалыпты шектерге енді. Оның есту қабілетінің тануы бастапқыда қалыпты болды (яғни, ол сәбидің жылауы немесе телефонның қоңырауы сияқты таныс дыбыстарды тани алды).