Кіріспе

Ортағасырлық латын поэмасы, «Кармина Бурана» жинағының бөлігі.
Рыдиан Робертстің «O Fortuna» альбомы – ортағасырлық латындық голиард поэмасы, 13-шы ғасырдың басында «Кармина Бурана» деп аталатын жинаққа енген. Бұл – римдік және грек мифологиясында құдайлар мен адамдарды билейтін, өзгермейтін тағдыр – Фортунаға деген шағым. 1935–1936 жылдары неміс композиторы Карл Орфф бұл поэманы «Fortuna Imperatrix Mundi» шығармасының бөлігі ретінде музыкаға қойды, ол оның «Кармина Бурана» кантатасының ашылу және жабылу бөлімі болып табылады. Алғаш рет 1937 жылдың 8 маусымында Франкфурт операсында қойылды. Ол баяу темпте, қатты барабан соққысымен және хормен басталады, содан кейін үн ылғалданып, барабандар мен қысқа скрипка және горн ноталарының біртекті күшеюімен өрбиді, соңғы, ұзын және қуатты нотада жетеді де, кенеттен тоқтайды. Соңғы тоғыз тактқа дейін мелодия модальді. Орындалуы екі жарым минуттан астам уақыт алады. Орффтың поэмаға жасаған музыкалық қоюы көптеген басқа шығармаларға әсер етті және қолданылды, сонымен қатар көптеген классикалық музыкалық ансамбльдер мен танымал орындаушылар орындады. Оны көптеген фильмдер мен телеарна жарнамаларында естуге болады, және ол батыс мәдениетінде драмалық немесе апаттық жағдайлардың көңіл-күйін бейнелейтін маңызды элементке айналды. 2009 жылы «O Fortuna» Ұлыбританиядағы соңғы 75 жылда ең көп ойналған классикалық музыка туындысы ретінде The People's Classical Chart тізімінде бірінші орынға шықты.

Бенедикт Бюерннің қолжазбасы

"О Фортуна" – XIII ғасырда жазылған, авторлығы белгісіз ортағасырлық латын тіліндегі голиард поэмасы. Бұл поэма "Кармина Бурана" жинағындағы бақыт құдайына шағымдану өлеңі.

Орфтың орнауы

Карл Орф 1934 жылы жинақпен танысып, латын және грек тіліне құмар Мишель Хофманмен бірге 24 өлеңді іріктеп, либретто ретінде жинақтады. Орф 1935-36 жылдары осы либреттоны пайдаланып "Кармина Бурана" шығармасын жазды. Ол алғаш рет 1937 жылғы 8 маусымда Франкфурт операсында орындалды. Кантата бес бөлімнен тұратын 25 бөлімшеден құралған, ал "О Фортуна" композициялық құрылымды жасап, бірінші бөлімше ретінде де, жиырма бесінші бөлімшеде де қайта пайда болады. Екеуі де "Фортуна Императрикс Мунди" (Фортуна, Әлемнің императрицасы) деп аталатын бөлімдерде келеді.

Мәтін

Скотт Хортон Harper's журналында өлең мәтінінің жазылған кезінде адамдардың өте аз бөлігі "өз тағдырын өзі анықтай алатынына" сенгенін, бірақ сонымен бірге ол "өмірге деген құштарлықпен, адамның жалғыз өміріндегі бағалы сәттерді бағалауға және пайдалануға шақырумен" толғанып тұрғанын жазды.

Музыка

Орф поэмадан және ортағасырлық Рота Фортуна, яки Тағдыр дөңгелі символынан шабыттанды, Фортуна құдайы оны кездейсоқ айналдырып, кейбіреулерді қиындыққа ұшыратып, ал басқаларын байлыққа жеткізеді. Рота Фортуна "Кодекс Буранас" деп аталатын поэзия жинағының бір нұсқасында кездеседі. Музыкалық қосымшаның қайталануы дөңгелектің айналуымен салыстырылады. "O Fortuna" баяу темпте, күркіреген барабандармен және қуатты хормен басталады, ол бірден тынық үнге төмендейді, барабандар мен қысқа скрипка және горн ноталарының тұрақты крещендосымен бірте-бірте күшейеді, соңғы ұзын, қуатты нотада жетеді және кенеттен аяқталады. Дирижер Марин Алсоптың сөзінше, "шығарма барлық күшпен басталып, дереу төмендеп, сосын қорқынышты ескерту ретінде қайталап, кульминациялық аяқталуға жетеді". Әуен модальді, соңғы тоғыз тактқа дейін тональдік ортаға негізделген. Әннің соңғы буыны D минорынан D мажорына өтеді. Алсоп бұл туындыны "көрнекілік" деп сипаттайды, ол барлық сезімдерге әсер етеді, қасақана анық жіктеуге қарсы тұрады. Дэвид Клемнің пікірінше, "музыка Тағдыр дөңгелегінің көтерілуін білдіреді, ал мәтін – құлауын".

Қабылдау

Кармина Бурана 1937 жылы Франкфурт операсында алғаш сахналанғаннан бастап сәтті болды, бұл Орфтың мансабын дамытып, оның ең танымал туындысына айналдырды. Нидерланд радиосының деректі фильмінде оның үлкен танымалдығы хорлардың, ірі оркестрдің, ерекше аспаптар үйлесімінің, тығыз ырғақтың, сонымен қатар оның оңай ән айтуға және есте қалғандығымен байланысты делінген. Хортон оны «үлкен шеберлікпен жасалған туынды» деп атап, «халыққа кең таралғанынан бұзылуы мүмкін» екенін айтады, оның «көбінесе жарнамада джингл ретінде қолданылып, мағынасынан алыстатылғанын» көрсетеді. «Музыка мен жарнама туралы Оксфорд анықтамалығында» Клем ақынның адам күресі мен тағдыр сияқты тақырыптарының қалай кең таралған қолданыстан ажыратылғанын атап көрсетеді. Ол мысал ретінде Applebee жарнамасындағы музыканың қолданылуын келтіреді, онда сөздері жаңа акция туралы өзгертіліп, тек «эпикалық» (эпикалық ұсыныс) деген халықтық түсінікті білдіру үшін пайдаланылады. «O Fortuna» әнінің жарнамада және басқа да танымал мәдениетте кеңінен қолданылуы 1981 жылғы «Excalibur» фильмінің трейлерімен басталған болуы мүмкін, онда ән толығымен қолданылған. «O Fortuna» «кино тарихындағы ең көп пайдаланылған музыкалық шығарма» деп аталады, ал «Harper's Magazine» журналының редакторы Скотт Хортон «Орфтың шығармасы халыққа кең таралғанынан бұзылуы мүмкін» және оның «фильмдер мен жарнамаларда жиі джингл ретінде қолданылуы, мағынасынан алыстатылғанын» айтады. Қазіргі қолданылуы көбінесе әзіл немесе сатиралық сипатта (мысалы, «Симпсон» сериалының 2009 жылғы «Gone Maggie Gone» эпизодында), оның танымал мәдениетте тым көп қолданылуына байланысты. Бұл композиция көптеген фильмдерде және теледидар жарнамаларында пайда болып, драмалық немесе апатты жағдайлардың көңіл-күйін орнатып, танымал мәдениеттің бір бөлігіне айналды. Мысалы, ол Джим Моррисонның есірткіге тәуелділігінің азаптарын бейнелеу үшін «The Doors» фильмінде қолданылады. 1983 жылы «Doors» тобының клавишшісі Рэй Манзарек өзінің үшінші жеке альбомын шығарды, ол «Carmina Burana» деп аталды, бұл шығарманың заманауи түсіндірмесі. 1970 жылдары «O Fortuna» музыкасы Ұлыбританияда көрсетілген «Old Spice» жарнамасында қолданылды. Джон Бурманның «Excalibur» (1981) фильмінің трейлерінде «O Fortuna» әні толығымен ойнатылды. Ол «Therion» және «Nas» сияқты көптеген танымал музыкалық топтарда қайта орындалып, ремикстеліп, үлгі ретінде пайдаланылды.

Жазбалар

+ "O Fortuna" әні жеке туынды ретінде жазылған. Жазылған дирижер оркестр хоры Уақыты 25 қазан 1991 ж. Il Novecento Proms хоры 2:28 Night Of The Proms, Vol. 6 28 қазан 2009 ж. Транс-Сибирь оркестрі Транс-Сибирь оркестрі хоры 2:44 Түнгі қамал, 2-диск, 12-трек 4 мамыр 2020 ж. sl fr 2:05 France Musique