Кіріспе

Кориолис эффектісі нәтижесінде Жер бетіндегі инерциялық тербелістің жиілігі

Кориолис жиілігі ƒ, сонымен қатар Кориолис параметрі немесе Кориолис коэффициенті деп аталады, ол Жердің айналу жылдамдығы Ω-ның ендіктің синусына көбейтілген екі есеге тең. Жердің айналу жылдамдығы (Ω = 7,2921 × 10−5 рад/с) секундына 2π / T радиан ретінде есептеледі, мұнда T – Жердің айналу периоды, ол бір жұлдыздық тәулік (23 сағат 56 минут 4,1 секунд). Орташа ендіктерде, ƒ үшін типтік мән шамамен 10−4 рад/с құрайды. Жер бетіндегі инерциялық тербелістер осы жиілікке ие. Бұл тербелістер Кориолис эффектісінің салдары болып табылады.

Түсіндірме

Жердің айналатын эталондық жүйесінде берілген ендікте жылдамдықпен қозғалатын денені (мысалы, атмосфераның тұрақты көлемін) қарастырайық. Дененің жергілікті эталондық жүйесінде тік бағыт Жер ортасынан дененің орналасқан жеріне бағытталған радиалдық векторға параллель, ал көлденең бағыт осы тік бағытқа және меридиандық бағытқа перпендикуляр. Дегенмен, Кориолис күші (пропорционалды ), Жердің бұрыштық жылдамдық векторы (мұнда ) және айналатын эталондық жүйедегі дененің өзінің жылдамдығын қамтитын жазықтыққа перпендикуляр болады. Осылайша, Кориолис күші әрқашан жергілікті тік бағытпен белгілі бір бұрыш жасайды. Кориолис күшінің жергілікті көлденең бағыты осыған тең. Бұл күш денені бойлықтар бойымен немесе меридиандық бағыттарда қозғауға ықпал етеді.

Теңгерім

Дене жылдамдықпен қозғалса, оның центростремителiк және Кориолис (бұрылыстың әсерiнен туындаған) күштерi теңгерiлген болуы мүмкiн. Бұл мынаны бередi:

мұндағы – дененiң траекториясының қисықтық радиусы (дефиницияланған). -ты , мұндағы – Жердiң бұрылу жылдамдығының шамасы деп алмастырсақ, мынаны аламыз:

Осылайша, Кориолис параметрі, , – дененiң белгiлi ендiк шеңберiнде немесе зоналық аймақта тұрақты болуы үшiн қажеттi бұрыштық жылдамдық немесе жиiлiк. Егер Кориолис параметрі үлкен болса, Жердiң айналуының денеге әсерi маңызды, себебi Кориолис күштерiмен тепе-теңдiкте болу үшiн үлкен бұрыштық жиiлiк қажет болады. Керiсiнше, егер Кориолис параметрі кiшi болса, Жердiң айналуының әсерi де кiшi болады, себебi дененiң центростремителiк күшiнiң шағын бөлiгi ғана Кориолис күшiмен өтелiп, жойылады. Осылайша, -ның шамасы дененiң қозғалысына әсер ететiн тиiстi динамикаға күштi әсер етедi. Бұл мәселелер өлшемсiз Россби саны арқылы сипатталады.

Россби параметрі

Тұрақтылық есептеулерінде меридиандық бағыт бойынша өзгеру жылдамдығы маңызды рөл атқарады. Бұл Россби параметрі деп аталады және әдетте былай белгіленеді:

мұндағы – меридианның жергілікті бағытындағы өсу бағыты. Бұл параметр, мысалы, Россби толқындарымен байланысты есептеулерде маңызды болады.