Кіріспе

Фрикциялық барабан – Африка, Азия, Еуропа және Оңтүстік Америкада түрлі нұсқаларда кездесетін музыкалық аспап. Еуропада ол 16 ғасырда пайда болып, нақты діни және рәсімдік шаралармен байланысты болды.

Құрылыс

Фрикциялық барабан – дыбыс қорабына керілген бір мембранадан тұратын соққылы аспап. Ойыншы мембрананы үйкеліс арқылы қоздырып дыбыс шығарады. Дыбыс қорабы ыдыс, құмыра немесе ашық қуыс зат болуы мүмкін. Үйкеліс жасау үшін мембрананы тікелей саусақпен немесе матамен, немесе мембрананың ортасына бекітілген таяқшамен немесе арқанмен сүртіп немесе қозғауға болады, әдетте, ылғал қолмен, шүберекпен немесе матамен. Ойнаған кезде мембрананы бас бармақпен басып, дыбыс биіктігін өзгертуге болады. Егер арқан қолданылса, бұл аспапты "арқанды барабан" немесе "арыстанның аңырауы" деп атайды. Кейбір фрикциялық барабандарда айналдыру арқылы үйкеліс жасалады.

Батыс Еуропа классикалық музыкасында қолдану

Композитор Орландо Гиббонс (1583–1625) голландтық "Де Роммелпот" әуенін цитаталаған клавиштік фантазия жазды. Қазіргі заманда үйкеліс барабанын бірнеше батыс композиторлары қолданған. Эдгард Варезе оны "Гиперпризм" (1924) және "Иондау" (1933) шығармаларында пайдаланған. Александр Гёр өз "Романца" шығармасында (1968) виолончель мен оркестр үшін "арыстанның арылысын" көрсеткен. Карл Орф "Жазғы түнгі арман" (1934–52) шығармасында айналдырылатын үйкеліс барабанын қолданды, ал Бенджамин Бриттен "Балалар крестовый походы" (1969) шығармасында соққымен ұрылатын және созылған ішегімен иіліп тартылатын ішекті барабанды пайдалануды талап етеді.

Батыс Еуропалық суреттердегі бейнелер

Роммельпот голланд суретшілерінің бірнеше картиналарында бейнеленген, оның ішінде Ян Миенсе Моленаердің "Екі ұл мен қыз музыка ойнатады" (1629, Лондонның Ұлттық галереясы) және Питер Брюгельдің "Карнавал мен Ұсықпылым арасындағы күрес" (1559, Венаның Көркем-тарихи мұражайы) картиналарында кездеседі.

Халықтық музыкада аймақтық қолдану

Бельгия: роммельпот, ойнайтын халық әншілері, көбінесе әндеріне жалғыз сүйемелдеу ретінде. Бразилия: cuíca, негізінен Рио-де-Жанейро стиліндегі карнавал самбасында қолданылады. Мембрананың ортасына таяқ бекітіледі және ол ашық цилиндрлі дыбыс қорабының ішіне еніп тұрады. Ойыншы таяқты сүрту үшін дыбыс қорабының екінші жағынан жетеді. Дания: rummelpot немесе rumlepot. Данияның кейбір аймақтарында, мысалы Оңтүстік Ютландта, дәстүрлі түрде бетперделі балалардың тобы Жаңа жыл қарсаңында үйден-үйге барып, rummelpot-тың ырғақты сүйемелдеуімен әндер айтады және алмастыру үшін æbleskiver, тәттілер немесе жемістер алады. Франция: трениелік барабан (tambour à friction) және жергілікті атаулар (brau, bramadèra, brama topin, petador, оңтүстіктегі pinhaton). Сымдық барабан (tambour à cordes) – бұл сымды аспап, оны сымды аспап – тамбурин-а-кордпен шатастырмау керек. Германия: Бруммтопф немесе Руммелпот, Берлинде және ескі Пруссияда Вальдтеуфель. Жаңа жыл қарсаңында Солтүстік Германияда үйде жасалған аспаптармен, соның ішінде Руммельпотпен, бетперделі балалар тобы үйден-үйге барып, төменгі неміс тілінде арнайы Руммельпот әндерін орындайды және алмастыру үшін тәттілер немесе жемістер алады. Ересектер кешке кейін шығып, әдетте шнапс ішеді. Венгрия: köcsögduda (жақсогдуда немесе жақсогдуда), әсіресе цитра оркестрлерінде қолданылады. Үлкен терракота немесе ағаш құмыраның үстіне былғары немесе пергамент жабыстырылады. Қамысты немесе жылқы шашын қақпаққа бекітіп, оны ылғал қолмен сүртеді. Италия: caccavella немесе putipù; басқа да көптеген атаулармен белгілі. Денесі балшықтан жасалған ыдыс, ағаштан жасалған ванна немесе қалай банка болуы мүмкін, оның ішінен жануар терісінен жасалған қабық арқылы тесілген бамбуктан жасалған ұзын таяқ өтеді және ол сүртіледі. Мальта: ir rabbaba немесе iz zafzafa. Аспаптың құрамында мысық, ешкі немесе қоян терісінен жасалған қаптама, ортасына таяқ байланған, мысықтан, ағаштан немесе балшықтан жасалған денесі бар. Таяқты ылғалды шүберекпен сүртеді. Нидерланды: foekepot немесе rommelpot. "Foek" сөзінің дыбырқұрамы, ықтимал, ономатопеялық. Оны шайырлы таяқшамен сүртеді. Нидерландының кейбір аймақтарында, мысалы, Ийссельмонде аралында, 1950 жылға дейін Жаңа жыл қарсаңында үйден-үйге барып, rommelpot-тың ырғақты сүйемелдеуімен ән айту дәстүрлі болды. Бұл дәстүр әлі күнге дейін Солтүстік Голландияда Сент-Мартин мейрамында сақталады. Брабантта rommelpot сонымен қатар аспаппен бірге орындалатын биді білдіреді. Польша: burczybas. Португалия: sarronca. Румыния: buhai (украиннің бухайына ұқсас), екі ұшы ашық ағаш ваннадан немесе шелектен жасалған, мал терісімен жабылған және ортасынан жылқы шашынан жасалған "құйрық" үшін тесілген. Оны ылғал қолмен сүртеді. Ол дәстүрлі түрде Жаңа жылдық рәсімде қолданылады – plugușorul ("кішкентай тырма"), онда ол тырманы тартқанда өгіздердің ырылдауының дыбысын шығарады. Ресей: гусачок немесе гусёк. Саз ыдыстың үстіңгі жағы бұқаның терісімен қапталған. Оны шайырлы таяқшамен сүртеді. Словения: lončeni bas (саз бас), сондай-ақ гудало немесе вугаш деп аталады. Аспап – биіктігі әдетте 20-40 см болатын саз ыдыс, терімен немесе пергаментпен жабылған, ортасына ұқсас ұзындықтағы шайырмен қапталған қатты ағаш таяқша байланған. Испания: zambomba. Бұл сүргіш барабан әр түрлі материалдардан жасалып, таяқпен немесе арқанмен сүртіледі. Ол әсіресе Рождествомен байланысты, өйткені ол бұрын рождестволық әндермен бірге орындалатын. Украина: buhay (бугай) (бугай, бухай, беребеныц, бика, буга, бочка деп те аталады). Бұл аспап дәстүрлі түрде Жаңа жыл және Рождество рәсімдерінің бір бөлігі ретінде қолданылған. Ол украиндық халық оркестрлеріне кіреді. Венесуэла: furro агиналдо, парранда және гаита сияқты Зулианның дәстүрлі музыкасында қолданылады, оларды furruco және mandullo деп те атайды. Колумбия: zambumbia. Мексика: arcusa, bote del diablo немесе tigrera. Куба: ékue.