Кіріспе

Жаңа әлемдегі қарақұйрықтар мен армадиллоларға жақын сүтқоректілердің түрлері.

Қоңыр кеуделі жалқау (Bradypus variegatus) – Орталық және Оңтүстік Американың неоторпикалық аймағында таралған үш саусақты жалқаудың бір түрі. Бұл, үш саусақты жалқаудың төрт түрінің ішінде ең көп кездесетіні, Оңтүстік және Орталық Американың ормандарында өсіп-өркендейді.

Сипаттама

Қоңыр кеуделі жалқаудың мөлшері мен дене құрылысы үш саусақты жалқаулардың көптеген басқа түрлеріне ұқсас, еркектер мен әйелдердің толық дене ұзындығы бірдей болады. Құйрығы салыстырмалы түрде қысқа, тек ұзындығында. Ересектердің салмағы , еркектер мен әйелдердің мөлшері арасында едәуір айырмашылық жоқ. Әр аяқта үш саусақ бар, олар ұзын, иілген тырнақтармен аяқталады, алдыңғы аяқтарда тырнақтар ұзын, ал артқы аяқтарда ұзын. Сыртқы түктері өте қатаң және кедір-бұдыр, ал олардың астында тығыз, жұмсақ түк қабаты жатыр. Түктерінің ерекшелігі – олардың орталық қабығының болмауы және беттерінде көптеген микроскоптық жарықтардың болуы. Бұл жарықтар Rufusia pillicola, Dictyococcus bradypodis және Chlorococcum choloepodis сияқты бірнеше балдыр түрлеріне мекенжай болып табылады. Жас жалқаулардың түктерінде балдырлар көбінесе кездеспейді, сондай-ақ шаштың сыртқы қабығы жоғалған егде жастағы жануарларда да кездеспеуі мүмкін. Қоңыр кеуделі жалқаудың терісінде өсетін саңырауқұлақтың кейбір штамдарының паразиттерге, қатерлі ісікке және бактерияларға қарсы қасиеттері бар екені анықталды. Оның ареалының кейбір бөліктерінде қоңыр кеуделі жалқау Гоффманның екі саусақты жалқауының ареалымен беттеседі. Мұндай жағдайларда үш саусақты жалқау туысына қарағанда кішірек және көп болады, орман ішінде жылдам қозғалып, күндізгі белсенділігін жоғарылатады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қоңыр кеуделі жалқау – үш саусақты жалқаулардың ішіндегі ең көп тараған түрі. Ол Гондурас (солтүстік шегі), Никарагуа, Коста-Рика және Панама арқылы Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Боливия, Бразилия және Перудің шығыс бөлігінде кездеседі. Амазонка орманының солтүстігінде немесе Рио-Негроның шығысында кездеспейді, бірақ оның осы аймақтардағы ақ таңдайлы жалқауға (pale-throated sloth) ұқсастығы бұрын шатасуға себеп болған. Үлкен, иілген тырнақтары мен күш пен төзімділікке арналған дамыған бұлшық еттері ағаш бұтақтарына міц жабысуға көмектеседі. Олардың ішкі органдары (бауыр, асқазан сияқты) төменгі қабырғаларына фибриноздық тіндермен бекітілгендіктен, ұзақ уақытқа кері ілініп тұра алады. Дене салмағының үштен бір бөлігін нәжіс пен зәр құрайтындықтан, олар төңкерілгенде өкпеге қысым түсірмейді, демек, тыныс алу оңайлайды. Олар көп қашықтыққа жүрмейді, мекендейтін аумағы жергілікті жағдайға байланысты шамамен 8 км-ге жетеді. Типик аймақта қоңыр кеуделі жалқау 40-қа жуық ағашқа барады, кейде бір түрге ғана маманданып, тіпті уақытының 20 пайызын бір ағашта өткізеді. Демек, түр жалпыға ортақ болғанымен, жеке жалқаулар салыстырмалы түрде тар жапырақ түрлерімен қоректенеді. Жалқаулар сегіз күнде бір рет жерге түсіп, нәжісін шығарады. Осы мінез-құлықтың себебі мен механизмі ғалымдар арасында ұзақ жылдар бойы талқыланып келеді. Кем дегенде бес гипотеза бар: 1) нәжіс ағаш түбіне жиналғанда ағашқа тыңайтқыш беру; 2) нәжісті жасырып, жыртқыштардан қорғану; 3) жекелеген жануарлар арасында химиялық байланыс; 4) тырнақтарындағы іздік қоректік заттарды жинап, оларды жұтып қою; 5) терідегі моль популяцияларымен (fur moths) өзара тиімді қарым-қатынас орнату. Жүніндегі балдырларға қоса, қоңыр кеуделі жалқаулар Cryptoses choloepi түріндегі мольмен де симбиоз қарым-қатынаста өмір сүреді, ол олардың жүнінде тіршілік етеді және жұмыртқаларын нәжіске салады. Жагуарлар мен гарпия бүркіттері қоңыр кеуделі жалқаудың негізгі жаратылыс жауы болып табылады. Сары басты қарақара жалқаулардың жүнінен ұсақ жәндіктерді іздеп табуы байқалды, бірақ жалқаулар оған алаңдамайды. Аналықтары жұптасу маусымында еркектерді тарту үшін жоғары, өткір дауыспен айқайлайды. Оның дауысы әйелдің айқайына ұқсайды, "ай-ай" деп естіледі. Еркектерді иықтары арасындағы сары жүнмен оралған қара жолақтан тануға болады.