Кіріспе

Надир Надирпур (نادر نادرپور; 6 маусым 1929 жыл - 18 ақпан 2000 жыл) – ирандық ақын. Жаңа парсы поэзиясын немесе жаңа поэзияны (парсы тілінде: She'r e Now) қалыптастырған көптеген ирандық ақындардың ішінде Әли Есфендияри, Нима Юшидж, Парвиз Нател Ханлари, Надир Надирпур, Форуг Фаррохзад, Мехди Ахаван Салесс, Сохраб Сепехри, Ферейдун Мошири, Сиаваш Касрай, Ахмад Шамлу, Хушанг Эбтехадж және Мохаммад Реза Шафии Кадкани ең танымал, шебер және кәсіби ақындар саналады. Нима Юшидж (1896–1960) жаңа парсы поэзиясының әкесі ретінде белгілі болғанымен, көптеген көрнекті және құрметті әдебиет және поэзия зерттеушілерінің пікірінше, Надир Надирпур жаңа парсы поэзиясының жаңа мүмкіндіктерін ашқан алғашқы ирандық ақын болып есептеледі.

Жеке өмір

Надир Надирпур 1929 жылдың 6 маусымында Тегеранда дүниеге келді. Оның ата-анасы француз тілін еркін білген, өнерге, музыкаға және тарихқа деген терең құштарлықтары болған. Оның әкесі Таги Мирза, Надиршахтың үлкен ұлы Реза Құли Мирзаның ұрпағы еді. Екі ағасы мен үш апасының үлкені Надирпур мәдениетке қаныққан ата-анасының күтімінде өсті. Надирпур он төрт жасында қайтыс болған әкесі шебер суретші болған, сонымен қатар поэзия мен әдебиетті де жақсы білген. Ол жас Надирпурға парсы әдебиеті мен классикалық поэзияны оқытқан. Ол кішкентай кезінде әкесінің қолына отырып, әр түн сайын газет оқуға ынталандырылған. Әкесі Надирпурға классикалық және заманауи поэзияны жаттаттырған. Анасы тар аспабын шебер ойнаған, соның арқасында Надирпур музыканы ұнататын болды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Надирпур Тегерандағы Иран Шахр орта мектебіне қабылданды. Бір жылдан кейін Иран одақтас әскерлер тарапынан басылып алынғанда, Надирпур сол кездегі көптеген студенттер сияқты саясатқа қатысып, шағын ұлтшыл партия тобына қосылды. Кейін ол Иранның Туде партиясына (ТПИ) қосылды, ол елдің ірі коммунистік партиясына айналды. Нима сияқты, Надирпур да «Халық» (парсы тілінде: Мардум), «Жетекші» (парсы тілінде: Рахбар) және «Біздің Иран» (парсы тілінде: Иран е Маа) сияқты журналдарда көптеген өлеңдерін жариялады, олардың барлығы сол кезде ТПИ тарапынан қолдау көрсетілді. 1948 жылы Надирпур орта мектепті бітірген кезде партиядан шығып кеткен еді. Шындығында, 1946 жылдан бері Надирпур Иран мен Әзірбайжан дағдарысына наразы болды және көптеген ұлтшыл студенттер сияқты, кеңес коммунизмі басқа елдердегі тәуелсіз ұлтшыл коммунистік қозғалыстарға ешқандай жағдай жасай алмайтынына сенімді болды. Кейіннен Надирпур Иран парламенттік сайлауының ашық, адал және әділ өтуіне бар күшін салды. Сондықтан ол Ұлттық майданға (парсы тілінде: Jebheh ye Melli) және оның басшысы Мохаммад Мосаддегке, сондай-ақ осы сайлаулардағы басқа да ұлтшыл қайраткерлерге ықылас білдірді. 1950 жылы Надирпур Парижге, Францияға, Сорбонна университетіне француз тілі мен әдебиетін оқуын жалғастыруға жіберілді. Парижде болған кезінде ол әртүрлі басылымдарға еркін жазушы болып қана қоймай, Иранның идеологы және жазушысы Халил Малеки Иранның Ұлттық майданының қолдауымен құрған «Үшінші күш» партиясы (парсы тілінде: Nirooy e Sevvom) үшін де жазды. Бакалавр дәрежесін алғаннан кейін Надирпур Тегеранға оралып, жеке секторда жұмыс істей бастады. 1960 жылы Надирпур Тегерандағы Иран мен Американың мәдени қоғамында (парсы тілінде: Anjoman e Farhangi e Iran o Amrika) өткен алғашқы модернистік парсы поэзиясын оқыды. Кейіннен ол Өнер және мәдениет министрлігінің Драмалық өнер кеңсесінде (парсы тілінде: Vezaarat e Farhang o Honar) консультант болып жұмыс істеді. Ол сонымен қатар «Театр» журналының редакторы (парсы тілінде: Majaleh ye Namayesh) және «Өнер мен халық» айлық журналының бас редакторы (парсы тілінде: Honar o Mardom) болып тағайындалды. 1964 жылы Надирпур Еуропаға сапар шекті. Римде ол итальян тілі мен әдебиетін оқыды. Ол сондай-ақ Парижде біраз уақыт өткізді, француз киносын зерттеді және өзінің поэзиясына уақыт арнады. 1968 жылы Надирпур Иран жазушылары қауымдастығының (парсы тілінде: Kaanoon e Nevisandegaan e Iran) алғашқы отыз құрылтайшы мүшесінің бірі болды. Ол сондай-ақ басқа да бірнеше танымал ирандық жазушылар мен ақындармен бірге оның манифестіне қол қойды. 1969 жылы қауымдастықтың қозғаушы күші Жалал Әл-е Ахмад қайтыс болғанда, қауымдастық оның атынан жерлеу рәсімінде сөйлеу үшін Надирпурды таңдады. Екі жыл қатарынан Иран жазушылар қауымдастығының басқарушы комитетінің мүшесі болып сайланды. Кейін, 1977 жылы, ол пікірлердің келіспеушілігіне байланысты қауымдастықты жаңартуға қатыспауға шешім қабылдады. 1971 жылы Надирпур Ұлттық Иран радиосы мен теледидарындағы Қазіргі заманғы әдебиет бөлімінің (парсы тілінде: Gorooh e Adab e Emrooz) директоры болып тағайындалды, онда ол қазіргі заманғы әдебиет қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығы туралы көптеген бағдарламаларды жүргізді. 1980 жылы Иран төңкерісінен қашып Францияға келген Надирпур 1987 жылға дейін сол жерде тұрды. Ол Франция авторлар қауымдастығына сайланды және бірнеше конференция мен жиындарға қатысты. 1987 жылы Калифорнияға көшіп барды. АҚШ-та болған кезінде Надирпур Гарвард, Джорджтаун, Калифорния және Беркли университеттерінде бірнеше баяндама жасады. Надирпур жаңа парсы поэзиясының қызықты көріністерін ашқан алғашқы ирандық ақын ретінде есептелді және ол Ирандағы Жаңа поэзия немесе «Шер-е Now» қозғалысының жетекшісі саналды, сондай-ақ Ауғанстан, Тәжікстан және Пәкістан сияқты басқа парсы тілінде сөйлейтін елдерде де ықпалды болды.

Өлім

Надерпур 2000 жылғы 18 ақпанда сағат 11:00-де Лос-Анджелестегі үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Лос-Анджелес аймағына сапар шегетін адамдар көбінесе Вествуд ауылының мемориалдық паркіндегі зиратына барып, Надерпурға құрмет көрсетеді. Надерпур қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оның әйелі Жале Бассири Лос-Анджелесте Надерпур қорын құрды. Надерпур қорының мақсаты – марқұм ақынның мұрасын еске алып, Шығыс пен Батыс әдеби дәстүріндегі мәдени зерттеулер мен салыстырмалы талдауларды дамыту.