Кіріспе
Phytolaccaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік – Phytolacca americana, сондай-ақ американдық покевид, покевид, поке салат, поке жидегі, дракон жидегі, көгершін жидегі және қара жидек деп те аталады. Бұл Phytolaccaceae тұқымдасына жататын улы, көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның жасылдан қызылға немесе қызғылт түске дейінгі сабақтарында қарапайым жапырақтары және ірі ақ түбірі болады. Гүлдері жасылдан аққа дейін ашылады, одан кейін жидектері піседі – алғаш қызыл, содан кейін күлгін, шамалы қара түске дейін өзгеріп, сұр мысық, солтүстік мазақ құсы, солтүстік кардинал және қоңыр трашер сияқты әнші құстарға, сондай-ақ басқа құстар мен кейбір құс емес жануарларға (яғни, сүтқоректілердің токсиндеріне сезімтал емес түрлерге) тамақ ретінде қызмет етеді. Покевид Солтүстік Американың шығысы, Орта Батысы және Оңтүстігінде өседі, ал Батыс аймақтарында сирек кездеседі, онда ол әкелінген. Еуропа мен Азияның кейбір аймақтарында да табиғи түрде өседі. Фермерлер оны зиянды түр деп санайды. Покевид адамдарға, иттің және малға улы. Көктем мен жаздың басында сабақтары мен жапырақтары (тамыры емес) дұрыс пісірілген жағдайда жеуге жарамды (сондықтан "поке салат" деген атау пайда болған), бірақ жаздың соңында олар өте улы болады, ал жидектері де зиянды. Ол көрікті өсімдік ретінде қолданылады, сонымен қатар табиғи өнімдерінің (токсиндер мен басқа да кластардың) алуан түрлілігі, экологиялық рөлі, дәстүрлі медицинадағы тарихи маңызы және биомедициналық зерттеулерде (мысалы, покевид митогенін зерттеуде) пайдалы болуына байланысты қызығушылық тудырады. Табиғатта ол жайылымдарда, жақында тазартылған жерлерде, орманды аймақтардың шеттерінде, қоршаулар бойында және шөл далаларда өседі. Phytolacca americana ғылыми атауының бірінші бөлігі грек тіліндегі "фитон" (өсімдік) және "лакка" (Kerria lacca scale insect) сөздерінен алынған, ол қызыл бояу шығарады. Екінші бөлігі осы өсімдіктің Америкада өсетінін көрсетеді. "Поке" деген атау пуккон, покан немесе пуукконе (өсімдіктің алгонкин тіліндегі атауынан) шыққан. Бұрын оның жидектерінен сия жасалған, сондықтан оны кейде "қара жидек" деп те атайды.
Phytolacca americana, also known as American pokeweed, pokeweed, poke sallet, pokeberry, dragonberries, pigeonberry weed, and inkberry, is a poisonous, herbaceous perennial plant in the pokeweed family Phytolaccaceae. This pokeweed grows It has simple leaves on green to red or purplish stems and a large white taproot. The flowers are green to white, followed by berries which ripen through red to purple to almost black which are a food source for songbirds such as gray catbird, northern mockingbird, northern cardinal, and brown thrasher, as well as other birds and some small non avian animals (i. e., for species that are unaffected by its mammalian toxins). Pokeweed is native to eastern North America, the Midwest, and the South, with more scattered populations in the far West where it was introduced. It is also naturalized in parts of Europe and Asia. It is considered a pest species by farmers. Pokeweed is poisonous to humans, dogs, and livestock. In spring and early summer, shoots and leaves (not the root) are edible with proper cooking (hence the common name "poke sallet"), but later in the summer they become deadly, and the berries are also poisonous. It is used as an ornamental in horticulture, and it provokes interest for the variety of its natural products (toxins and other classes), for its ecological role, its historical role in traditional medicine, and for some utility in biomedical research (e. g., in studies of pokeweed mitogen). In the wild, it is easily found growing in pastures, recently cleared areas, and woodland openings, edge habitats such as along fencerows, and in wastelands. The first word in its scientific name, Phytolacca americana, comes from the Greek words phyton (plant) and lacca—the scarlet dye secreted by the Kerria lacca scale insect. The second denotes this plant as native to America. The common name "poke" is derived from puccoon, pocan, or poughkone (from an Algonquin name for the plant). Its berries were once used to make ink, hence its other sometimes used common name, inkberry.
Сипаттама
Қызылқақ – Phytolaccaceae тұқымдасына жататын, ірі, көп жылдық шөптесін өсімдік. Тұқымының тіршілік ету қабілеті жоғары, топырақта көп жылдан кейін де өніп шыға алады.
Морфология
Өсімдік түрі: Биіктігі 5 метрге дейін жететін көпжылдық шөптесін өсімдік, бірақ көбінесе одан төмен болады. Тамыры осы мөлшерді қолдауға жеткілікті үлкейгенге дейін өсімдік бірнеше жылдық болуы керек. Сабағы маусым соңында әдетте қызыл түсті болады. Маусымның басында тік, тура сабағы пайда болады, ол кейіннен жидектердің салмағынан көлденең, жатқан пішінге айналады. Өсімдік әр қыста тамырға дейін қурап қалады. Сабағында қуысты қабықшасы бар. Жапырақтары: Жапырақтары кезектесіп орналасқан, құрғақ текстуралы және орташа мөлшерде тесіктерге ие. Жапырақтарының ұзындығы 5 см-ге дейін жетеді. Әр жапырақ толық. Жапырақтары орташа жасыл және тегіс, ерекше иіске ие, оны көптеген адамдар жағымсыз деп сипаттайды. Гүлдері: Гүлдері 5 қалыпты бөлігі бар, тік мойындарымен және 2 см-ге дейін кеңдігі бар. Оларда нағыз жапырақтары жоқ, ақ жапырақшаларға ұқсайтын ақ тостаған жапырақтары, ақ гүлсабақтары мен гүлшоғырында тік немесе төмен қараған шоғырларда орналасқан, гүл жеміс берген кезде олар қараңғыланады. Гүлдер алғашқыда жаздың басында ашылады және күздің басына дейін гүлдейді. Жемісі: Жемісі қызғылт гүлсабақтарындағы шоғырлы жидектер, қызғылт гүлсабақшаларымен, жылтыр қою қызыл түсті. Жеміссіз гүлсабақшаларында бес бөлікті дөңгелек тостаған жапырақтары болады. Жемістері дөңгелек пішіндес, жоғарғы және төменгі жағында ойықтары бар. Піспеген жидектері жасыл, содан кейін ақ, одан кейін қара-қызғылт түске айналады. Тамыры: Тереңге өсіп, көлденең таралатын қалың орталық тамыр. Жылдам өседі. Қабықшасы қоңыр, өзегі ақ, тамыршалары орташа мөлшерде. Көлденең кесілген тамыр тілімдерінде концентрлі сақиналар көрінеді. Азотты бекіту қабілеті жоқ.
Химия
Бүкіл пәк тұқымдас өсімдікте фитолаккагенин, жалигон қышқылы, фитолаккаген қышқылы (фитолакцин қышқылы), эскулентик қышқылы және покебригенин (жемістерде) сияқты тритерпендер, сондай-ақ фитолакказидтер А, В, Д, Е және Г, және фитолаккасапониндер В, Е және Г (тамырларда) сапониндері бар. Тамырларында олеаноль қышқылы, α-спинастерол және оның глюкозиді, α-спинастерил β-D глюкозиді, сондай-ақ палмитил туындысы, 6-палмитил α-спинастерил 6-D глюкозиді, және ұқсас функционалдық топтары бар стигмастерол туындысы, 6-палмитил Δ7 стигмастерол Δ D глюкозиді сияқты басқа тритерпеноидтар да кездеседі. Жапырақтарында көптеген таралған флавонолдар бар. Пәк тұқымдас өсімдікте покевид митогені сияқты лектиндер де қамтиды.
Жалпы атаулар
Фитолакка америка немесе покевид, сонымен қатар покеберри, поке тамыры, көкекжаңғы деп те аталады. Тағам ретінде оны поке салет немесе көбінесе поке салат, кейде польк салат деп атайды. Мысалы, 1968 жылы Тони Джо Уайттың "Polk Salad Annie" әнінде:
Таралуы және мекендейтін ортасы
Покевид Солтүстік Американың шығысы, Орта Батыс, Ғажана шығанағы және АҚШ-тың батыс жағалауында туған өсімдік. Жапонияда әкелінген арамшөп болып саналады.
Экология
Құстар жидектердегі уларға төзімді. Құстар арқылы таралуы, құс тұқымдас өсімдіктердің басқаша кездеспейтін аймақтарда оқшауланған түрде пайда болуына себеп болуы мүмкін деп саналады. Қара аюлар кейде бұл өсімдікті тамақ ретінде пайдаланады. Кейбір көбелектердің (Lepidoptera) дернәсілдері, соның ішінде алып барсұбар (Hypercompe scribonia), оны кейде тамақтанады.
Уыттылық
Өсімдіктің барлық бөліктері уытты болуы мүмкін және адам мен сүтқоректілердің денсаулығына қауіп келтіреді. Улы заттар ең жоғары концентрацияда тамыр сабағында, содан кейін жапырақтар мен сабақтарда, одан кейін піскен жемістерде кездеседі.
Бау-бақша шаруашылығы
Кейбір қарасора өсімдіктері әшекейлік үшін өсіріледі, көбінесе олардың әдемі жидектері үшін. Ірі жидек шоғырлары үшін бірнеше сұрыптары таңдалған.
Халықтық және баламалы медицина
Оуэн мынадай мәлімет келтіреді: "Индейлер мен алғашқы қоныс аударушылар тамырын жараға жануға және тері аурулары мен ревматизмге арналған дәрілерде пайдаланған". Фитолакка экстракты 1890 жылдары салмақ тастауға арналған рецепт бойынша берілетін дәрі ретінде жарнамаланды. Покевидті альтернативті медицинада түрлі ауруларды, соның ішінде қызылша, артрит және әртүрлі тері жағдайларын емдеуге арналған диеталық қоспа ретінде қолданады.
Тамақпен қолдану
Пок – Оңтүстік Аппалач тауларының дәстүрлі тағамы. Жас өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарын жеуге болады, бірақ оларды кемінде екі рет қайнату қажет, әр қайнатудан кейін суын құйып, жаңа су құйып алмастыру керек. 1917 жылғы жеуге жарамды арамшөптер туралы мақалада Пенсильваниядағы арамшөптердің "аспарагус сияқты қайнатылып, қаймақ соусымен немесе ерітілген маймен берілетіні" айтылған. Тамырлары, сондай-ақ піскен жапырақтары мен сабақтары уыс.
Тамақ
100 граммдық порциядағы қарасора 20 калория және 3,1 грамм көмірсу, 1,6 грамм қант, 1,5 грамм талшық, 0,4 грамм май, 2,3 грамм ақуыз қамтиды, сонымен қатар А, В2, С, К витаминдері мен марганецке бай. Онда В1, В6 витаминдері, темір, кальций, магний, фосфор және калийдің төмен деңгейі бар.
Басқа қолданыстар
Фитолакканың өсімдік токсиндері зебра мидиясын бақылау құралы ретінде зерттелді. Піскен шаян жемістерінен алынған улы экстрактты қызғылт бояу алу үшін өңдеуге болады. Солтүстік Америкаға қоныс аударған еуропалықтардың алғашқы толқындары өсімдіктің тамырынан сапалы қызыл бояу шығаратын. 19 ғасырдың ортасында шарапты көбінесе шаян жемісінің шырынымен бояуға қолданыпты. Фитолакка құрамындағы лектиндер, Покевид митогені деп аталады, олар В-лимфоциттерінің көбеюін стимуляциялауға қолданылады, бұл В-лимфоциттерінің талдауында, иммуножеткіліксіздікті диагностикалауда және иммунотерапияда пайдалы.
Қосымша оқу және қарау
П. А. Г. М. Де Смет, 1993, "Phytolacca americana", Дәрілік өсімдіктердің қолайсыз әсерлері, 2-том (Питер А. Г. М. Смет, Константин Келлер, Рудольф Хансель, & Р. Франк Чандлер, ред.), Берлин: Спрингер ғылым және бизнес медиа, ACS, 2008, "Мақала: Покевид", Қолдау және емдеуді табу; Емдеу және жанама әсерлер Қосымша және баламалы медицина; Шөптер, витаминдер және минералдар, ACS Покевид мақаласын қараңыз, 2 мамыр 2015 ж. қол жеткізілді. Тайлер, В. Е.; Брейди, Л. Р. & Робберс, Дж. Е., 1988, "Улы өсімдіктер", Фармакогнозия, 9-шы басылым. Филадельфия: Лиа және Фейбигер, 15-тарау, 438–455-беттер. "Тони Джо Уайт – Полк Салат Энни", өнерлеңіз, күні белгісіз, Tony Joe White – Polk Salad Annie сайтында, 2 мамыр 2015 ж. қол жеткізілді. "Тони Джо Уайт және Джонни Кэш", 1970, "Полк Салат (Поке Салит) Энни", Джонни Кэш Шоуынан, 27-шы эпизод, 8 сәуір 1970 ж., LiveLeak (онлайн), Тони Джо Уайт & Джонни Кэш Полк Салат Энни мақаласын қараңыз, 2 мамыр 2015 ж. қол жеткізілді. Бреннан Карли, 2014, "Foo Fighters 'Letterman' бағдарламасындағы блюздық 'Polk Salad Annie' өнерлеңізіне Тони Джо Уайтқа қосылды", Spin (онлайн), 16 қазан 2014 ж., Foo Fighters 'Letterman' бағдарламасындағы блюздық 'Polk Salad Annie' өнерлеңізіне Тони Джо Уайтқа қосылды мақаласын қараңыз, 2 мамыр 2015 ж. қол жеткізілді.
ACS, 2008, "Entry: Pokeweed," at Find Support & Treatment; Treatments and Side Effects Complementary and Alternative Medicine; Herbs, Vitamins, and Minerals, see ACS Pokeweed entry , accessed 2 May 2015. Tyler, V. E.; Brady, L. R. & Robbers, J. E., 1988, "Poisonous plants," in Pharmacognosy, 9th ed. Philadelphia:Lea and Febiger, Chapter 15, pp. 438–455. "Tony Joe White – Polk Salad Annie," performance, date unknown, at Tony Joe White – Polk Salad Annie, accessed 2 May 2015. "Tony Joe White and Johnny Cash," performance, 1970, "Polk Salad (Poke Salit) Annie," from Johnny Cash Show, episode no. 27, April 8, 1970, at LiveLeak (online), see Tony Joe White & Johnny Cash Polk Salad Annie, accessed 2 May 2015. Brennan Carley, 2014, "Foo Fighters Join Tony Joe White on Bluesy 'Polk Salad Annie' on 'Letterman'," Spin (online), October 16, 2014, see Foo Fighters Join Tony Joe White on Bluesy 'Polk Salad Annie' on 'Letterman', accessed 2 May 2015.