Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі еврей партизандық отряды

Биелски партизандары – еврейлерді қырып-жоюдан құтқарып, неміс басқыншылары мен олардың қолдаушыларымен Новогорудок және Лида аймақтарында (қазіргі Батыс Беларусь) шайқасқан еврей партизандарының отряды. Партизандық отрядты қоғамды ұйымдастырып, басшылық еткен поляк еврейлері Биелскилер отбасының атымен атады. Биелски партизандары екі жылдан астам орманды мекен етті. Соғыс аяқталған кезде олардың қатарында 1236 адамға дейін жетті, олардың көп бөлігі – балалар мен қарттар сияқты жауынгер емес адамдар еді. Көптеген еврейлер Биелски партизандарын соғыс пен Холокост қаупінен көптеген босқындарды құтқарып қалғандықтары үшін батырлар деп санайды. Дегенмен, олардың еврей емес халықпен қарым-қатынасы шиеленісіп, кейде зорлыққа дейін жеткендіктен, олардың соғыс кезеңіндегі іс-әрекеттері Польшада пікір таласына түскен.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Биелски отбасы Новогрудок маңындағы Станкевичте (Станкевичи) диірменшілер және азық-түлік сатушылар болып жұмыс істеген. Соғыс басталғанда бұл аймақ Польшаға қарасты болса, 1939 жылдың қыркүйегінде Кеңес Одағы басып алды (Польшаның қыркүйек науқаны және 1939 жылғы Польшаға Кеңес Одағының басып кіруі, нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Молотов-Риббентроп келісіміне сәйкес). Соғысқа дейін Тувия Биелски поляк армиясында оқыған. Резервтік қызметтен кейін ол саудамен айналысып, кейін контрабандист болды. Шығыс Польшаны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, Биелски отбасының қалған бөлігі Кеңес үкіметінде төменгі дәрежедегі әкімшілер болып қызмет етті, ал Тувия Биелски комиссар болды. Бұл Биелскилердің көршілерімен қарым-қатынасын ушықтырды, олардың көптегені Кеңес репрессияларына ұшырады. 1941 жылдың 22 маусымында басталған Барбаросса операциясы барысында, немістер аймақты басып алып, геноцидтік саясатын жүзеге асырған кезде Новогрудокта еврей геттосы құрылды (Польшадағы Холокост және Беларусьтегі Холокостті қараңыз).

Құрылу

Төрт Bielski ағайындысы, Тувия, Александр (сонымен қатар "Зус" деп белгілі), Асаэль және Арон, 1941 жылдың 8 желтоқсанында геттода ата-аналары мен басқа да отбасы мүшелері өлтірілгеннен кейін жақын орманға қашып кетті. 1942 жылдың көктемінде 13 көршілерімен бірге партизандық ұрыс бөлімінің ядросын құрды. Бөлімше бастапқыда шамамен 40 адамнан тұрды, бірақ тез өсті. Бөлімше командирі – 1927 жылдан 1929 жылға дейін Польша армиясында қызмет етіп, капрал шеніне жеткен ең үлкен ағасы Тувия болды. Ол сионистік жастар қозғалысына қызығушылық танытты. Налибоки ормансында баспана іздеп жүрген бөлімшесіне жаңа мүшелерді тарту үшін ол аймақтың геттоларына елшілерді жіберді. Жүздеген ерлер, әйелдер мен балалар ақырында Bielski лагеріне келді; ең көп санында бөлімшеде 1236 адам болды, олардың 70 пайызы әйелдер, балалар және қарттар еді; ешкімді кері қайтарған жоқ. Кейбір деректерде бай партизандар мен лагерь тұрғындарының кедейлігі арасындағы теңсіздік көрсетілген. Тувия Биелскидің лагерьде тұратын туысы, қызына айтқандай, әйелдер кіргенде жалаңаш киімдерін шешіп, іш киімдерін "кіру билеті" ретінде беруге мәжбүр болды. Алайда, олардың басты міндеті – жергілікті халықтан азық-түлік және басқа да жабдықтарды күштеп алу болды. Тувия Биелски: "Мен он неміс солдатын өлтіргеннен гөрі бір еврей әйелді құтқаруды артық көрер едім", – деді. Bielski партизандарының нысанасына еврейлерге сатқындық жасаған неместер мен олардың серіктестері кірді, мысалы, белорус ерікті полиция қызметкерлері мен жергілікті тұрғындар, сондай-ақ олардың отбасылары. Бір жағдайда Bielski партизандары екі еврей қызын немістерге сатқан белорус отбасының 12 мүшесін өлтірді. Тағы бір жағдайда, Bielski партизандары Иван Цвиркестен (еврей әйелі бар серіктес) алған аты-жөндері бойынша бірнеше серіктестерді өлтірді. Олар сондай-ақ саботаж жасады. 1943 жылдың басында неміс ұшақтары аймақта 50,000 рейхсмарка сыйлықпен Тувия Биелскиді ұстауға көмектесу туралы хабарламалар таратты; бұл сома кейіннен 100,000 RM-ге дейін екі есеге артты. Христиан халқына арналған хабарламалар еврейлерге де жетіп, орман лагеріне қашуға жігерлендірді. 1943 жылдың тамызында немістер Налибоки ормансындағы ауылдар мен партизандық топтарға қарсы ірі тазалау операциясын – "Герман" операциясын ("үлкен аң ауы" деп те аталды) жүргізді. Орман мен оның маңындағы партизандар ауыр қатысуға ұшырады. Bielski партизандары шағын топтарға бөлініп, Ясиново ормансындағы бұрынғы базаларына қайта жиналды. Налибоки ормансының маңындағы қауымдар қиратылды, немістер жұмыс істеуге жарамды еврей емес тұрғындарды Германияға құлдық жұмысына айдады және қалғандарының көпшілігін өлтірді. Адам аулаудан бұрын баспанасыз босқындардың көп бөлігі геттодан қашқан еврейлер болды, бірақ 1943 жылдың күзінде орманды аралап жүргендердің арасында құтылуға қол жеткізген еврей емес белорустар, поляктар және ромалар да болды. Көптегендер партизандық топтарға, кеңестік ұйымдар құрған арнайы отбасы лагерьлеріне, ал кейбіреулері аймаққа оралған және қосылуға дайын болғандарды қабылдаған Bielski тобына қосылды. Немістер көптеген елді мекендерді қиратып тастағанмен, орманның ішінде және айналасында өмірді қамтамасыз ете алатын көптеген нәрсе қалды. Егістік жерлер, бау-бақшалар, ара ұялары өнімдерін берді және орманды қоршаған аймақта мал жайылып жүрді. Ауылдардың ғимараттары ішінара қиратылғанмен, құрылыс материалдарының көп бөлігі, сондай-ақ кейбір тұрмыстық заттар пайдалануға жарамды болып қалды. Bielski тобы осы материалдардың көп бөлігін жинап, егістікке көмектесті. Bielski партизандары ақырында генерал Платонның (Василий Ефимович Чернышев) басшылығымен Налибоки ормансының маңындағы кеңес ұйымдарымен байланыс орнатты. Кеңес командирлерінің Bielski жауынгерлерін өздерінің құрамына қосуға жасаған бірнеше әрекеттеріне қарсылық көрсетілді, еврей партизандық тобы өзінің тұтастығын сақтап, Тувия Биелскидің басшылығында қалды. Бұл оған еврейлердің өмірін қорғау және жауынгерлік әрекеттермен айналысу миссиясын жалғастыруға мүмкіндік берді, бірақ бұл кейінірек қиындық тудырды. 1943 жылдың қыркүйегінде генерал Платон топты бөлуге бұйрық берді. Бірінші топ, Орджоникидзе (танымал грузин коммунисі), 180 адамнан тұрды, олардың көп бөлігі еврейлер еді (командирі еврей емес Люшенко болды). Қалғандары Калинин (совет мемлекетінің басшысы) деп аталды және Налибоки ормансында орналасқан, ормандағы басқа партизандық топтарға қызмет көрсеткен және саботаж және диверсиялық әрекеттерге қатысқан 800 адамды, оның ішінде 160 қарулы қорғаушыны қамтыды. 1944 жылдың 1 сәуірінде топ Bielski отряды деп қайта аталды. Аймақ немістер тарапынан басылып, көптеген ауылдар толығымен өртенгендіктен, жергілікті халықтың жағдайы өте қиын болды.

Жауынгерлік операцияларды бағалау

Партизандық құжаттамаға сәйкес, 1943 жылдың күзінен 1944 жылдың жазына дейінгі аралықта Биелски жасағы (1140 еврей, оның ішінде 149 қарулы жауынгер) 38 жауынгерлік тапсырма орындағанын мәлімдеді, нәтижесінде екі локомотив, 23 вагон, 32 телеграф тірегі және төрт көпір қиратылды. Жалпы, Биелски партизандары соғыс барысында 381 жау жауынгерін жойғанын (ішінара советтік топтармен бірлесіп) және 50 адамын жоғалтқанын хабарлады. Казимеж Краевскийдің сөзіне қарағанда, 1943 жылдың қараша айында Тувия Биелски советтік басшылыққа жолдаған есебінде, екі жылдық операциялар кезінде Биелски отряды 14 неміс, 17 полиция қызметкері және 33 тыңшы мен науқас ойлы адамды өлтірген (Краевский бұл науқас ойлы адамдардың советтік партизандарына қарсы шыққан немесе тонауға қарсылық көрсеткен шаруалар болуы мүмкін деп санайды). Оның пікірінше, екі жыл ішінде 14 неміс өлтіру – онша маңызды көрсеткіш емес. Неміс әрекеттерінен кейін, Отандық армия бөлімі 120 сарбазды жоғалтып, орманнан шығуға мәжбүр болды, ал Миляшевскийдің орнына Столпце батальонына Адольф Пилх басшылық етті. 1943 жылдың қыркүйегінде Советтік Одақ Польшаның шығысындағы өз мақсаттарына қауіп төндіретін поляктардың нацизмге қарсы қозғалысына қарсы тұру саясатын бастады. Совет жағында күрескен Биелски партизандары поляк және советтік күштері арасындағы қақтығыстарға қатысты. 1944 жылдың 5 наурызында Зюстің жасағы мен советтік күштері бірлесіп поляк жауынгерлерінің тобына шабуыл жасап, 47 адамды өлтірді және 20-сын жарақаттады. 22 наурызда 20 еврей жауынгері нацистік колоннаны тұтқынға алып, 12 сарбазды жойды. Казимеж Краевскийдің мәліметінше, 1944 жылдың мамыр айында Столпцедегі Камень ауылына Биелски партизандары бар күш шабуыл жасады, нәтижесінде 23 Отандық армия сарбазы мен 20 бейбіт тұрғын қаза тапты. Басқалары генерал Платонға және басқа советтік шенеуніктерге хаттар жолдап, Тувия Биелскидің алтын мен әшекейлерді ұстап отырғанын, бұл партизандық бұйрыққа қайшы екенін мәлімдеді (ол бұйрық бойынша барлық құнды заттарды штабқа тапсыру керек еді). Бірлік мүшесі Степан Шупиен советтік шенеуніктерге Биелскиді қару сатып алу үшін ақшаны жымқырып алды деген айыппен тұтқындап, өлім жазасын беруді ұсынды. Советтік басшылық бөлімнің басшылығына алаңдап, Биелскинің қорқыту арқылы ақша жинауына қатысты ішкі тергеу бастады. Чернышев тергеу нәтижесінде Биелскиді барлық айыптан босатты. Биелски Кесслердің іс-әрекетін бүлік деп бағалап, оны сотқа тартып, өлім жазасын орындады.

Таратылуы

1944 жылдың жазында, Кеңес Одағының Багратион операциясынан кейін, оларға Беларусьті қайтадан бақылауға алуға мүмкіндік берген соң, Калинин жасағы, құрамында 1200-ге жуық адам болған, олардың 70 пайызы әйелдер, қарттар және балалар, Новогродекке кірді. Бір соңғы парадтан кейін олар таратылды. Бұрынғы кеңестік билікпен ынтымақтастыққа қарамастан, қарым-қатынас тез нашарлады. НКВД Биелский ағайындарынан соғыс кезінде жинаған қарақшылық туралы және "лагерьде социалистік идеалдарды іске асыра алмағаны" туралы сұрақ қоя бастады.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін Тувия Биелски Польшаға оралды, содан кейін 1945 жылы қазіргі Израильге көшіп келді. Тувия мен Зус Нью-Йоркке қоныстанды, онда олар табысты жүк тасымалдау бизнесін жүргізді. Биелскилердің соңғы туысы Арон Биелски 1951 жылы АҚШ-қа көшіп келді. Ол өзінің атын "Арон Белл" деп өзгертті. Белл отбасының қалған бөлігі қазір Нью-Йорк штатының солтүстігі мен Калифорнияда тұрады. Арон Флоридада тұрады. Биелскилердің ешқайсысы да өз іс-қимылдары үшін ешқандай мойынсоқ немесе сыйақы іздемеді. Олардың туысы және партизан әрілесі Ехуда Биелски Израильге алғашқыда Иргун қатарында күресу үшін, содан кейін 1948 жылғы араб-израиль соғысында Израиль қорғаныс күштерінде лейтенант ретінде көшіп келді. Кейіннен Ехуда отбасымен Америкаға көшіп, кәсіпкер болды.

Кітаптар мен кино

Екі ағылшын тіліндегі кітап Биелскилердің тарихына арналған: Нехама Тектың "Defiance" (1993) және Питер Даффидің "The Bielski Brothers" (2004). Бұл топ тарихтың осы кезеңі туралы көптеген кітаптарда да еске алынады. Аллан Левиннің "Орманнан қашқандар: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлердің қарсыласуы мен аман қалуының батырлық тарихы" (Fugitives of the Forest: The Heroic Story of Jewish Resistance and Survival During the Second World War) еуропалық ормандардағы еврей жауынгерлері мен босқындардың, соның ішінде Биелски партизандарының тарихын айтады. "Батылдықпен күресеміз: Холокостқа қарсылас жауынгерлердің естеліктері мен өлеңдері" (With Courage Shall We Fight: The Memoirs and Poetry of Holocaust Resistance Fighters) Франсис "Фрума" Гулкович Бергер мен Мюррей "Мотке" Бергердің соғысқа дейін, соғыс кезінде және соғыстан кейін Биелски бригадасының жауынгерлерінің өмірін баяндайды. 2006 жылы History Channel телеарнасы Диан Уордтың жазған және түсірген "Биелски ағайындылары: Ормандағы Иерусалим" (The Bielski Brothers: Jerusalem in the Woods) атты деректі фильмін көрсетті. Gazeta Wyborcza газетінің екі тілшісінің 2009 жылғы қаңтарда жарық көрген "Одвет: Правдзева история брачи Биелских" ("Аза: Биелски ағайындыларының нағыз тарихы") атты поляк тіліндегі кітабы плагиат деп айыпталып, қайтарып алынды. Эдвард Цвик сценарийін жазып, продюсерлік етіп, режиссерлік жасаған "Defiance" көркем фильмі 2009 жылғы қаңтарда халықаралық кинопрокатқа шықты. Фильмде Дэниел Крейг, Лив Шрайбер, Джейми Белл және Джордж Маккей Тивия, Зус, Асаэль және Арон Биелски рөлінде ойнады. Фильмге қарама-қарсы пікірлер білдіріліп, соғыста әртүрлі топтардың атқарған рөлі туралы сұрақтар туды.