Жалғыз қамысты аспаптар: тарихы мен түрлері

Кіріспе

Ағаштан жасалған үрлеу аспаптарының класы

Жалғыз қамысты аспап – дыбыс шығару үшін тек бір қамысты қолданатын ағаштан жасалған үрлеу аспап. Жалғыз қамысты аспаптардың ең алғашқы түрлері ежелгі Египетте, сондай-ақ Таяу Шығыста, Грецияда және Рим империясында кездескен. Жалғыз қамысты аспаптардың алғашқы түрлері идиоглотальдық қамыстарды пайдаланған, онда дірілдейтін қамыс – қамыс сабағына кесіліп, пішінделген тілше. Кейінірек жалғыз қамысты аспаптар гетероглотальдық қамыстарды қолдана бастады, онда қамыс кесіліп, қамыс сабағынан бөлініп, қандай да бір ауыздыққа бекітіледі. Ал қос қамысты аспаптарда (мысалы, гобой мен фагот) ауыздық болмайды, екі бөлік бір-біріне қарсы дірілдейді. Қамыстар дәстүрлі түрде қамыстан жасалады және ауа үрленгенде дыбыс шығарады. Жалғыз қамысты аспаптардың түрлері – кларнет және саксофон. Жалғыз және қос қамысты аспаптардың тембрі корпустың пішініне байланысты туындайтын гармониялық қатармен байланысты. Мысалы, кларнетте тек тақ гармоникалар болады, себебі ауа бағанасының режимдері жұп гармоникаларды жояды. Бұл дыбысты тіктөртбұрышты толқынның тембрімен салыстыруға болады. Көптеген жалғыз қамысты аспаптар б.з.д. 2700 жылға дейін Египетте табылған «мемет» деп аталатын жалғыз қамысты идиоглот аспаптарынан тараған. Олардың нәзік болуына байланысты ежелгі заманнан сақталған аспаптар жоқ, бірақ иконографиялық куәліктер көп. Ежелгі Египет патшалығы кезінде (б.з.д. 2778–2723 жж.) меметтер Саққарадағы жеті қабірдің, Гизадағы алты қабірдің және патшайым Хенткаустың пирамидаларындағы бейнелерде көрсетілген. Меметтердің көпшілігі қос кларнеттер болған, екі қамыс түтігі бір аспапқа біріктірілген. Дыбысты күшейту үшін немесе түтікшелердің аздаған іргелі айырмашылықтарымен күшті ритмді дыбыс шығару үшін бірнеше түтікшелер қолданылған. Бір түтікше әдетте серіктейтін дыбыс ретінде жұмыс істеген, бірақ бұл қарапайым аспаптардың дизайны үздіксіз өзгеріп отырған. Қамыстың барлығы ауызға енгізілген, яғни орындаушыға артикуляция жасау қиын болған, сондықтан мелодиялар саусақтардың дыбыс тесіктеріндегі жылдам қозғалысымен анықталған. Бұл екі кларнеттер әлі де кең таралған, сонымен қатар қарапайым кларнеттерге және рогтарға да дамыған. Қазіргі Египеттегі идиоглоттардың мысалдары – арғұл және зуммара. Мысалдарға кларнет, саксофон және кейбір сыбызғылар жатады. Төмендегі басқа мысалдарға сілтемелерді қараңыз.

A single reed instrument is a woodwind instrument that uses only one reed to produce sound. The very earliest single reed instruments were documented in ancient Egypt, as well as the Middle East, Greece, and the Roman Empire. The earliest types of single reed instruments used idioglottal reeds, where the vibrating reed is a tongue cut and shaped on the tube of cane. Much later, single reed instruments started using heteroglottal reeds, where a reed is cut and separated from the tube of cane and attached to a mouthpiece of some sort. By contrast, in a double reed instrument (such as the oboe and bassoon), there is no mouthpiece; the two parts of the reed vibrate against one another. Reeds are traditionally made of cane and produce sound when air is blown across or through them. The type of instruments that use a single reed are clarinets and saxophone. The timbre of a single and double reed instrument is related to the harmonic series caused by the shape of the corpus. E. g. the clarinet is only including the odd harmonics due to air column modes canceling out the even harmonics. This may be compared to the timbre of a square wave. Most single reed instruments are descended from single reed idioglot instruments called 'memet', found in Egypt as early as 2700 BCE. Due to their fragility, no instruments from antiquity were preserved but iconographic evidence is prevalent. During the Old Kingdom in Egypt (2778–2723 BCE), memets were depicted on the reliefs of seven tombs at Saqqarra, six tombs at Giza, and the pyramids of Queen Khentkaus. Most memets were double clarinets, where two reed tubes were tied or glued together to form one instrument. Multiple pipes were used to reinforce sound or generate a strong beat tone with slight variations in tuning among the pipes. One of the tubes usually functioned as a drone, but the design of these simple instruments varied endlessly. The entire reed entered the mouth, meaning that the player could not easily articulate so melodies were defined by quick movement of the fingers on the tone holes. These types of double clarinets are still prevalent today, but also developed into simplified single clarinets and hornpipes. Modern day idioglots found in Egypt include the arghul and the zummara. Examples include clarinets, saxophones, and some bagpipes. See links to other examples below.

Бір қамыс аспапта ойнау

Кларнет пен саксофонның ауыздықтарына бір ғана қамыс бекітілгенімен, оларды ойнау техникасы немесе ауыздық бір-бірінен ерекшеленеді. Кларнет пен саксофон сияқты бір қамыстан жасалған аспаптар үшін стандартты ауыздықтар – бұл бір жапырақ ауыздықтың түрлері, онда қамыс төменгі ерінге орналасады, ол тістерге тіреліп, еріктің екі жағындағы жамбас және буцинатор бұлшықтарымен қолдау табады. Жоғарғы тістер ауыздықтың үстіне тіреледі. Төменгі еріннің тістерге жанасуы кларинет және саксофон ауыздықтарында әртүрлі болады. Кларнет ойнағанда төменгі ерін тістердің үстіне иіліп, ауыз бұрыштары артқа тартылады, бұл ауыздың бұрышындағы ауыздық орналасуының бұрышының арқасында жоғарғы еріннің ауыздықты айналып, тығыздалуына себеп болады. Саксофон ауыздығында төменгі ерін тістерге "V" әрпін айтқандағыдай жанасады, бірақ тістердің үстіне иілмейді, ал ерін бұрыштары ішке тартылады (сіңір торбаға ұқсас). Көп қолданылмаған қос ерін ауыздығында жоғарғы ерін жоғарғы тістердің астына (айналасына) орналасады. Екі жағдайда да тілдің ауыздағы орны, ойнаушы үрлейтін ауа ағынын бағыттап, жылдамдатуда маңызды рөл атқарады. Бұл толығырақ, күштірек және гармониялы дыбысқа, көптеген қосымша дыбыстарға әкеледі.