Кіріспе
Платон жазған Сократ диалогы.
"Лахис" (грекше: Λάχης) – Платонның Сократ диалогы. Бұл әңгімеге қатысушылар батылдық немесе "еркектік" деп аталатын ұғымды әртүрлі анықтауға тырысады, грек тілінде бұл – ἀνδρεία.
Жоғары білім беруде әскери білімнің орны бар ма? [178a180a]
Аристидтің ұлы Лисимах және Фукидидтің ұлы Мелесия (тарихшы Фукидид емес), ұлдарына (аталарының атақты есімдерімен аталатын) қару-жарақпен соғысуды үйретудің жөн-жоқтығы туралы Лахес пен Никиасқа кеңес сұрайды. Екеуі де өз пікірлерін айтқаннан кейін, Никиас бұл іске қолдау көрсетсе, Лахес қарсы болды. Содан кейін олар кеңес алу үшін Сократқа жүгінеді.
Лахес Сократты талқылауға енгізеді [180a181d]
Сократ балаларды тәрбиелеудің бастапқы мақсатының не дарытуға бағытталғанын сұрайды. Олар мақсаттың ізгілік, әсіресе батылдық екенін анықтағаннан кейін, Сократ Лахес пен Никиаспен батылдықтың мәнін талқылайды. Диалогтың басым бөлігі үш адамның (Лахес, Никиас және Сократ) батылдықтың түрлі анықтамаларын пікір алмасуына арналады.
Никиас броньмен күресудің артықшылықтары туралы [181e182d]
Ники жас жігіттерге толық қаруланған күйде шайқасуды үйретудің пайдасын айтады. Ол мұның дене күшін арттыратынын, әскери міндеттерге дайындайтынын, жаттығусыз қарсыласқа қарағанда үстемдік беретінін, соғыс стратегиясын түсінуге көмектесетінін, ерлікке шақыратынын және жауынгерлік келбетке енгізетінін атап көрсетеді.
Лахес қарулы күресдің пайдасыздығы туралы [182e184c]
Лахес спартандықтардың қару-жарақпен шайқасуды жаттығу ретінде қабылдамайтынын айтып, оның қажеттілігіне қарсы шығады; ол көрген нұсқаушылар батыл сарбаздар емес, сондықтан бұл білім оларға пайда келтірмеген; және бұл әлсіздерді ақымақтыққа және зиянды әскери тәуекелдерге итермелейді.
Сарапшы кеңесінің қажеттілігі: генералдар білім туралы сөйлеуге лайықты ма? [184d187d]
Мелесия мен Лисимах Сократтан қай жақтың дұрыс екенін сұрайды. Сократ нақты мәселені анықтауға тырысып, тақырыптың не екенін білуге көмектеседі. Ол мәселенің жастардың мінезін қалыптастырумен байланысты екенін анықтап, осы іске білікті ұстаздар бар ма деп сұрайды. Сократ өзінің бұл салада шебер еместігін мойындайды және Лахес пен Никиас мінезді дамыруда білімді болса керек немесе осы саладағы сарапшыларды біледі деп есептейді. Сократ олардан сұрақ қойып, олардың біліктілігін тексеруді ұсынады.
Генералдар Сократпен ынтымақтастыққа келіседі және өздерінің тәжірибелерін сынақтан өткізеді [187e189d]
Никий Сократтың әңгімелесін өз санасын зерделеуге бағыттайтын философиялық әдістерінен ескертеді. Лахес адамның сөздері мен істері үйлесетін "әуенді" пікір таластарын тыңдағанды жақсы көретінін айтады. Солонның сөзін келтіре отырып, Лахес Сократтың зерттеуіне қатысуға келіседі, себебі ол жақсы адамдардан үйренуді қалайды.
Батылдықты анықтау қажеттілігі [189d190d]
Сократ жақсылықты анықтауға көмектесетін медициналық аналогия қолданады: егер көзге көру қабілетін қосу арқылы оны жақсартуға болатын болса, онда баланың мінезін жақсылықты қосу арқылы жақсартуға болады. Көрудің не екенін білмейінше оны жақсарту туралы ойлау мүмкін емес, сол сияқты мінезді жақсарту үшін жақсылықтың не екенін білу қажет. Сократ жақсылықтың толық мәнін анықтауға тырысудың орнына, осы мәселеге қатысты жақсылықтың бір қырын – батылдықты анықтаудың оңайырақ боларын ойлайды.
Лахестің бірінші анықтамасы: батыл болу - бұл тұрып, күресу [190e192b]
Лаш батылдықтың жауынгердің шайқаста қашпай, өз орнын сақтап тұруы екенін айтады. Сократ оның бұл анықтамасы әскери жаяу әскерге ғана қатысты екенін, ал ол іздеген нәрсе – барлық әскери жағдайларға және тіпті өмірдегі кез келген жағдайға қолданылатын батылдық ұғымы екенін түсіндіреді.
Лейштің екінші анықтамасы: батылдық - бұл төзімділік [192b193d]
Лахес батылдықты "жанның белгілі бір табандылығы" деп санайды. Бірақ Сократ осы пікірге қарсы шығып, шайқаста ақылға қонымдысы – кері шегіну немесе қашу екенін айтады. Батылдық – мінез-құлық болғандықтан, ол ақылға қайшы келе алмайды, демек батылдық әрқашан табандылықты талап етеді деген тұжырым бұрыс болуы керек. Лахес осы қайшылықты мойындауға мәжбүр болады.
Шектеу: Никиастан көмек сұралады [193e194c]
Сократ батырлықты түсіндіруге тырысып, қыңырлығын білдіреді. Лаш әңгімені жалғастыруға ниетті екенін айтады, ол батылдыққа қатысты бір сезімі бар екенін, бірақ оны дұрыс жеткізе алмайтынын мойындайды. Сократ, жақсы аңшы із іздегендей, олар да іздеген нәрселерін табу үшін табанды болуы керек дейді. Олар Никияны батырлықтың анықтамасын беруге шақырады.
Никидің анықтамасы: батылдық - бұл ерекше білім [194d196c]
Никиас сосын тағы бір анықтама ұсынады. Ол батылдықты "соғыста да, соған қоса басқа да жағдайларда неден қорқуға және неге үміттенуге болатынын білу" деп ұсынады.
Никидің анықтамасы: жануарлар мен балалар батыл бола ала ма? [196d197e]
Батылдық – қорқынышты нәрсені білу және жігерлендіру қабілеті болғандықтан, Сократ шошқаның батыл бола алатынына күмәнданады. Никиас жануарлардың батыл бола алмайтынын айтады, себебі оның пікірінше, батылдыққа белгілі бір дәрежеде даналық қажет, ал батыл деп санауға лайық адамдар өте сирек. Сократ Никиасқа Дамон есімді софисттің әсерімен жүргенін әжуалай айтады және Никиас айтқанға жауап беруге дайын екенін білдіреді.
Никиях батырлықты емес, ізгілікті анықтады [198a199e]
Никий болашақтағы жамандықты күтуді "қорқыныш" деп, ал болашақтағы жақсылықты күтуді "үміт" деп келіседі. Сократ кез келген нәрсені толық білу болашақ мәселелерді ғана емес, өткенді және қазіргіні де түсінуді қамтиды деп таластайды. Осылайша, егер батылдық болашақ жамандықтар мен жақсылықтарды білу болса, онда ол қазіргі және өткен жамандықтар мен жақсылықтарды да білуі керек. Содан кейін ол Никийдің анықтамасының іс жүзінде барлық жақсылықтың анықтамасы болып табылатынын (өйткені ол барлық жақсылық пен жамандық туралы білімді білдіреді) мәлімдейді, сондықтан батылдық жақсылықтың бір бөлігі ғана болғандықтан, қайшылық туындайды және анықтама жалған болуы керек.
Талқылау тоқтатылады: Сократ олардың көп нәрсе үйренуге тиіс екенін айтады [200a201a]
Соңында Сократ екі серігінің де теорияларын қанағаттандырмайды, және диалог апориямен аяқталады – бұл ағылшын тіліндегі термин, ежелгі грек тіліндегі ἀπορία сөзінен шыққан, "философиялық ұғымсыздық" мағынасын береді.
Сын еткен пікірлер
Диалогтың неге афориямен аяқталғаны туралы көптеген түрлі түсініктер бар. Кейбір комментаторлар, мысалы, Иэн Лейн, эленхустың сократтық әдісін өз мақсаты ретінде қарастырады; пікірталас диалогтың басты алғышарты және функциясы болып табылады. Ал Грегори Властос сияқты басқалар кейіпкерлердің берген анықтамаларындағы нақты кемшіліктерге байланысты диалогтың аяқталғанын айтады. Осы диалогтағы кейіпкерлердің бірі – соғыста қаза тапқан белгілі әскери саясаткерлер. Никиас – Сицилия жорығы кезінде қаза тапқан көрнекті афиналық саясаткер және генерал. Лахес те генерал болған және Пелопоннес соғысындағы Мантинея шайқасында қаза тапты. Сократтың олардан әскери оқытудың маңыздылығы және батылдықтың анықтамасы туралы сұрауы таңқаларлық емес. Бұл диалогтың ежелгі грек тарихындағы орнын анықтап көрсетеді.