Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын қасиеттісі және Трансильвания митрополиті (1808–1873) оның атымен аталатын ауыл.
Romanian saint and metropolitan of Transylvania (1808–1873)
the village bearing his name
Андрей Шагуна (; 20 қаңтар 1808, Мишкольц, Венгрия – 28 маусым 1873, Надьсебен, Венгрия) – Трансильваниядағы Румын православие шіркеуінің митрополиті және Габсбург монархиясындағы румын қауымдастығының саяси қайраткерлерінің бірі, әсіресе 1848 жылғы революция кезінде белсенділік танытқан. Румын академиясының құрметті мүшесі болды.
Andrei Șaguna (; 20 January 1808, Miskolc, Hungary – 28 June 1873, Nagyszeben, Hungary) was a Metropolitan bishop of the Romanian Orthodox Church in Transylvania, and one of the Romanian community political leaders in the Habsburg monarchy, especially active during the 1848 Revolution. He was an honorary member of the Romanian Academy.
Ерте өмір
Ол аромандық тегінен шыққан, оның отбасы Наум Шагунамен (Андрейдің әкесі) Грабовадан, қазіргі Албаниядан Венгрияға қоныс аударған. Жергілікті пиарлардың басшылығымен Шагунаның ата-анасы Габсбургтердің көптеген шығыс православиелік поддандыларына арналған екінші дәрежелі мәртебеден гөрі жақсырақ мәртебе алу үшін Рим католиктігіне өтуді қалаған. Дегенмен, Шагуналар өздерінің бастапқы дінін құпия түрде сақтаған болуы мүмкін – болашақ митрополит, басымен келіп, ешқашан шын мәнінде католик болған жоқ. Пешт қаласында тұрып, оқып жүргенде православие шіркеуіне қайта оралғаннан кейін Андрей Шагуна монахқа айналып, Банат аймағында діни қызметін бастады. Ұлтшыл болып қалыптасқан Шагуна Сремски-Карловцыдағы Сербия православие шіркеуінің басшылығына қосылудан бас тартты (сол кезде Банаттағы православие христиандары Сербия шіркеуінің қарауында болған). Оның орнына ол Трансильванияға кетіп, румындар басымдығы бар дін қызметкерлерінің қатарына енді.
He was Aromanian in origin, his family having settled with Naum Șaguna (Andrei's father) in Hungary from Grabova, now Albania. With the guidance of local Piarists, Șaguna's parents had opted to convert to Roman Catholicism, seeking to obtain a better status than the second class one reserved for most Eastern Orthodox subjects of the Habsburgs. However, the Șagunas most likely continued to practice their original religion in secret the future Metropolitan was probably never a practising Catholic. After he rejoined the Orthodox Church while living and studying in Pest, Andrei Șaguna became a monk and started his ecclesiastical career in the Banat region. As he was becoming a convinced nationalist, Șaguna refused to join the Serbian Orthodox Church hierarchy in Sremski Karlovci (at the time, the Orthodox Christians in Banat were under the jurisdiction of the Serbian Church). Instead, he left for Transylvania where he was able to integrate within a Romanian dominated clergy.
Революция кезінде
Шагуна румындар үшін құқықтарды кеңейтуді көздеген қозғалысқа қатысты және 1848 жылғы венгр революциясынан кейін Трансильванияның монархия құрамында автономия алуын талап етті (венгрлердің екі елді біріктіру жоспарларына қарсы). Осы себепті Шагуна мамыр айында Блаж жиынына қатысты, онда ол орташа бағытты қолдады. Оның беделі мен келісімге келуге деген ниеті оны румын қозғалысының басшылығына сайлады, ал жақын арада ол Австрия императоры Фердинанд I және Вена үкіметіне өтініш білдіруші негізгі делегат болды. Венгрлер сол айдың соңында бірігу жобасын күшке енгізген кезде Андрей Шагуна әлі де келісімге ұмтылған тарапқа қосылды. Ол басшылық еткен румын елшілері қыркүйекке дейін венгр тарапымен келіссөздер жүргізді, содан кейін Венгрия мен Габсбургтар арасында қақтығыс басталды, бұл румындар мен Вена арасындағы келісімге (біріншілеріне Трансильванияда адал әкімшілік құруға рұқсат берілді) әкелді. Қазан айында Трансильвания шайқас алаңына айналғанда Шагуна және румын басшылығының қалған бөлігі Сибиуге (австрия армиясы әлі де бірнеше жерді бақылап тұрған) паналады. Валахияның Олтения аймағына шегінген австрия генералы Антон Фрайхерр фон Пухнер Шагуна мен басқа да басшылардан Трансильваниядан эвакуацияланғанда Валахияны басып алған Ресей әскерлерінің соңғы жасақтарын қорғауды ашық талап етуді талап етті. Оның командирлері батыстан Венгрияға шабуыл жасап, жағдайды өзгертуге үміттенеді, ал Ресейдің қатысуы ресми түрде сұралмаған. Алайда Трансильваниядағы әскерлер құрылысқа жақын болғандықтан (және Пухнер армиясының қалған бөлігі холера эпидемиясынан құрылысқа жақын болғандықтан), румындардың өтініші құрметті деп танылды. Ұзақ келіссөздерден кейін келісімге келді, оған сәйкес румындар «Сибиу тұрғындары» атынан шығарылған қол қойылмаған петиция арқылы ресейліктерге жүгінуге келісті. Ресейліктер жауап беріп, австриялықтарға Валахияға өтуге көмектесті. Бұл шешімнен венгр басшылығы ашуланды (соғыс мерзімі ұзартылып, жаңа үрдіс жасалды). Шагунаның қатысы туралы ақпарат тарады, венгр басшысы Лайош Кошут Шығыс православие румындары панславизмге бейімделгенін растайды деп қорқытты. Румын көтерілісшісі Аврам Янкуға жіберген бейбітшілік ұсыныстарында Кошут Шагунаны жау деп атап, оған амнистия берілмейтінін мәлімдеді. 1849 жылдың ақпан айында екінші, шешуші ресейлік әскери операцияның қарқыны күшейген кезде Андрей Шагуна Австрияға кетті, онда ол бұрынғы жобаны қайта жандандыруға тырысып, күдік туғызды, ол Австриядағы румындардың біртұтас мемлекетін (Трансильвания, Банат және Буковина) құруды көздеген. Бұл талаптар Кошуттың қозғалысы күйрегеннен кейін шешуші рөл атқарды: Австрия румындарға берген уәделерінен бірте-бірте бас тартты, олардың ісіне қолдау көрсету венгр сияқты дағдарысқа әкелуі мүмкін деп қорқып.
Șaguna got involved in the movement that sought increased rights for Romanians and demanded that Transylvania would become an autonomous entity of the Monarchy after the Hungarian Revolution of 1848 (as opposed to the Hungarian plans for a Union of the two). As such, Șaguna was present at the Blaj Assembly in May, where he argued for a moderate position. The respect he enjoyed, as well as his will for mediation got him elected to the executive of the Romanian movement, and soon after he was to be the main delegate petitioning Emperor Ferdinand I of Austria and the Vienna government. As the Hungarians effectively imposed the union project at the end of the same month, Andrei Șaguna joined the side that still sought a compromise. The Romanian envoys led by him negotiated with the Hungarian side until September, when the conflict between Hungary and the Habsburgs erupted, coupled with an understanding between the Romanians and Vienna (the former were allowed to create a loyalist administration in Transylvania). In October, as Transylvania became a battleground, Şaguna and the rest of the Romanian leadership took refuge in Sibiu (where the Austrian army still held some ground). Austrian General Anton Freiherr von Puchner, who had taken refuge to the Wallachian region of Oltenia, pressured Șaguna and other leaders to openly demand that Imperial Russian occupiers of Wallachia protect his last contingents as they evacuated Transylvania. His commanders were hoping to turn the tide by attacking Hungary from the west, and a Russian presence was not requested officially. However, as the troops in Transylvania were on the brink of destruction (and the rest of Puchner's army was being decimated by a cholera epidemic), a Romanian request was judged honorable. Prolonged negotiations led to a compromise, through which the Romanians agreed to appeal to the Russians through an unsigned petition issued by "Sibiu citizens". The Russians did respond, and helped Austrians into Wallachia the refugees were to be followed by all the Romanian leaders. The Hungarians leadership reacted with anger at the outcome (since it prolonged the war and created a precedent). Information got out about Şaguna's involvement, which leader Lajos Kossuth feared to be a confirmation that the Eastern Orthodox Romanians had accommodated Pan Slavism. In offers of peace he sent to Romanian insurgent Avram Iancu, Kossuth singled out Şaguna as an enemy, specifying that no offer of amnesty would include the cleric. In February 1849, as the tide of a second and decisive Russian military action grew near, Andrei Şaguna left for Austria, where he drew suspicion by trying to reanimate a previous project, which asked for a common Romanians in Austria realm (Transylvania together with the Banat and Bukovina). Such demands proved decisive after the crushing of Kossuth's movement: Austria steadily withdrew its offers to Romanians, as it feared that encouragement of their cause would lead to a Hungarian like crisis.
Кейінгі қызметі
1850 жылы Шагуна тағы да Венаға делегацияның жетекшісі ретінде барды, онда Австрияның Франц Иосиф I-інен жоғары білім беру орнын австриялық басшылықпен бекітуді, сондай-ақ румын қауымы үшін одан әрі еркіндіктер мен білім алу құқықтарын сұрады. Австриялықтар румындық мақсаттарға күдіспен қарағандықтан, көптеген сұраныстар орындалмады, ал 1867 жылғы Аусглайхтан кейін румындардың қосымша әрекеттері нәтижесіз болды. Шагунаның қызметі румын Трансильвания православие шіркеуінің мойындалуын қамтамасыз еткенімен, жаңа әкімшілік Трансильванияның Венгрияның және Австрия-Венгрияның орталықтандырылған бөлігіне қосылуын білдірді (соның салдарынан Трансильвания диетасы жойылды). Шагуна және басқа да румындық көшбасшылар өз қызметтерін мәдени саламен шектеуге мәжбүр болды. Діни қызметкер 1861 жылы құрылған ASTRA мәдени қоғамының белсенді мүшесі болды және өмірінің соңына дейін оның қызметіне белсенді қатысты. Парламентаризмге берілгендігін сақтай отырып, Андрей Шагуна этникалық өкілдікке қатысты көзқарасын күшейтті және этностар аралық саясаттың барлық әрекеттерін қолдады (оның ішінде ол Венгрия парламентіне сайлауда венгр кандидаттарына дауыс берген румындарға қатысты өте қатал болды). Көптеген мекемелер Андрей Шагунаның есімін алып жүреді, олардың көпшілігі Сибиу және оның төңірегіндегі білім беру орындары.
In 1850, Șaguna was again leader of a delegation to Vienna, asking Franz Joseph I of Austria for an institution of higher learning to be approved by the Austrian leadership, and further liberties and education rights for the Romanian community. As the Austrians were highly skeptical of Romanian goals, most of these remained unanswered, and further Romanian attempts were made useless after the 1867 Ausgleich cut off communication with Austria. Although Șaguna's activities had assured the recognition of a Romanian Transylvanian Orthodox Church, the new administration meant the absorption of Transylvania into the Hungarian and centralized half of Austria Hungary (with the disappearance of the Transylvanian Diet). Șaguna and other mainstream Romanian leaders found themselves forced to limit their activities to the cultural field. The cleric was the main activist of the 1861 founded ASTRA cultural society, and remained focused on its activities up until his death. Still committed to parliamentarism, Andrei Șaguna radicalized his views on ethnic representation and sanctioned all attempts at trans ethnical policies (he was especially harsh on Romanians who voted for Hungarian candidates in elections to the Hungarian Parliament). A large number of institutions bear the name Andrei Șaguna, most of them educational ones in and around Sibiu.