Құқықтық іс-қимылдарға қабілеттілік және жауапкершілік шарттары
Competence (law)
Құқықтық іс-қимылдардағы қабілеттілік, жауапкершілік шарттары, психикалық жағдайлар. Қазақстандағы заң жүйесіндегі құзыреттілік туралы маңызды ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адамның жасап жатқан әрекетінің мәні мен салдарына түсіну қабілеті, сондай-шама заңды шешімдер беруге толық құқық ие болуы.
Ability to understand the nature and effect of the act in which the person is engaged
the concept of authority to make legal pronouncements
АҚШ және Канада заң жүйесінде, құзыреттілік – жеке адамның сот процесіне немесе мәмілеге қатысуға қолайлы психикалық жағдайы, сондай-ақ адамның өз шешімдері мен әрекеттері үшін жауапкершілікке ие болуы үшін қажетті психикалық деңгейді білдіреді. Құзыреттілік – нақты шешімге қатысты анықталатын қасиет. Әдетте, психикалық функцияның сақталуына байланысты әртүрлі факторларға байланысты, адам белгілі бір медициналық шешім қабылдауға, белгілі бір шарттық келісімге келуге, жылжымайтын мүлікке құқық беретін құжатқа қол қоюға немесе белгілі бір талаптарға сай келетін өсиетнама жасауға қабілетті немесе қабілетсіз болуы мүмкін. Мемлекетке байланысты, мемлекеттік құзыретсіздік сынағынан өте алмаған адамға соттан қамқор немесе өкіл тағайындалуы мүмкін, ал қамқор немесе өкіл құзыретсіз адамның құқықтарын оның атынан жүзеге асырады. Жеткілікті "құзыреттілігі" жоқ айыпталушылар әдетте қылмыстық қудалаудан алыстатылады, ал қажетті құзыреттілікке ие емес куәгерлер куәлік беруге құқықсыз. Бұл ұғымның ағылшын тіліндегі баламасы – сотта жауап беруге жарамдылық.
In United States and Canadian law, competence concerns the mental capacity of an individual to participate in legal proceedings or transactions, and the mental condition a person must have to be responsible for his or her decisions or acts. Competence is an attribute that is decision specific. Depending on various factors which typically revolve around mental function integrity, an individual may or may not be competent to make a particular medical decision, a particular contractual agreement, to execute an effective deed to real property, or to execute a will having certain terms. Depending on the state, a guardian or conservator may be appointed by a court for a person who satisfies the state's tests for general incompetence, and the guardian or conservator exercises the incompetent's rights for the incompetent. Defendants who do not possess sufficient "competence" are usually excluded from criminal prosecution, while witnesses found not to possess requisite competence cannot testify. The English equivalent is fitness to plead.
Америка Құрама Штаттары
Құзыреті жоқ деген сөз, белгілі бір сот процестеріне қатысуға немесе түсуге болмайтын адамдарды сипаттау үшін қолданылады, сондай-ақ келісімшарттар жасасуға, қаржылық және өзге де жеке мәселелерді – мысалы, медициналық емге келісім беру сияқты – қабілеті жетпейтін, сондықтан өз істерін жүргізу үшін заңды қамқоршыға мұқтаж адамдарды да қамтиды.
The word incompetent is used to describe persons who should not undergo or partake in certain judicial processes, and also for those who lack mental capacity to make contracts, handle their financial and other personal matters such as consenting to medical treatment, etc. and need a legal guardian to handle their affairs.
Сотталу құзыреті
АҚШ заңдарында сотқа жауап беруге қабілетсіз жағдайда қудаланбау құқығы АҚШ Жоғарғы Сотының шешімімен процестің заңдылығы туралы ережеге сәйкес кепілдендірілген. Егер сот айыпталушының психикалық жағдайы оның іс жүргізуді түсінуіне немесе өзін қорғауға көмектесуіне мүмкіндік бермейтінін анықтаса, ол қабілетсіз деп танылады. Дюски АҚШ-қа қарсы істе белгіленгендей, қабілеттілікті бағалау айыпталушының "өз адвокатымен ақылға қонымды деңгейде түсіністікпен кеңесуге және оған тағылған айыптарды рационалды және нақты тұрғысынан түсінуге жеткілікті қабілеті бар-жоғын" анықтаудан тұрады. Қабілетсіз деп танылу және ақыл-есті жоғалту қорғанысын қолдану екі бөлек нәрсе; қабілеттілік сотталушының сот кезіндегі психикалық жағдайына, ал ақыл-есті жоғалту қылмыс жасаған кездегі психикалық жағдайына қатысты. Нью-Йорк штатында сотқа қатысуға қабілеттілік туралы тыңдауды емтиханды жүргізуді реттейтін Нью-Йорк қылмыстық процестік кодексінің (CPL) 730-бабына сәйкес "730 емтиханы" деп атауға болады. 2006 жылы АҚШ-тың 10-шы апелляциялық соты терроризмге қарсы және тиімді өлім жазасы заңына сәйкес объективті негіссіздік стандарттарын қолдана отырып, сотқа қатысуға және адвокаттан бас тартуға қабілеттілікті анықтау үшін заңдық стандарттарды қарастырды. Қабілетсіздік туралы шешім кейіннен өзгертілуі мүмкін. Айыпталушы психикалық аурудан немесе кемістіктен жазылып, сотқа қатысуға қабілетті болуы үшін сот одан емдеуді талап етуі мүмкін. Мысалы, 1989 жылы Коннектикут штатының Стратфорд қаласынан Кеннет Л. Кертис бұрынғы қатынының қанына қан жұғырғаннан кейін сотқа қатысуға қабілетсіз деп танылды. Бірақ жылдар өткен соң, ол колледжге түсіп, жақсы баға алғандықтан, бұл шешім өзгертіліп, сотқа баруға міндеттелді.
In United States law, the right to not be prosecuted while one is incompetent to stand trial has been ruled by the United States Supreme Court to be guaranteed under the due process clause. If the court determines that a defendant's mental condition makes him unable to understand the proceedings, or that he is unable to help in his defense, he is found incompetent. The competency evaluation, as determined in Dusky v. United States, is whether the accused "has sufficient present ability to consult with his lawyer with a reasonable degree of rational understanding—and whether he has a rational as well as factual understanding of the proceedings against him." Being determined incompetent is substantially different from undertaking an insanity defense; competence regards the defendant's state of mind at the time of the trial, while insanity regards his state of mind at the time of the crime. In New York a hearing on competence to stand trial may be referred to as a "730 exam", after the law that governs the conduct of the exam, New York CPL Sec. 730. In 2006, the United States Court of Appeals for the Tenth Circuit considered the legal standards for determining competence to stand trial and to waive counsel using the standards of objective unreasonableness under the Antiterrorism and Effective Death Penalty Act. A ruling of incompetence may later be reversed. A defendant may recover from a mental illness or disability, and a court may require a defendant to undergo treatment in an effort to render the defendant competent to stand trial. For example, in 1989, Kenneth L. Curtis of Stratford, Connecticut was found mentally incompetent to stand trial following the murder of his estranged girlfriend. But years later, as he had attended college and received good grades, this ruling was reversed, and he was ordered to stand trial.
Орындалатын құзыреттілік
Өлім жазасына кесілген сотталғанның жазаны орындауға қабілеттілігін анықтау үшін психологпен тексерілуге құқығы бар. Бұл – Флорида штатындағы өлім жазасына кесілген сотталғанның ісін АҚШ Жоғарғы Сотына жеткізіп, өлім жазасын атқаруға жарамсыз екенін мәлімдеген «Фордқа қарсы Уэйнрайт» ісінің нәтижесі. Сот оның пайдасына шешім шығарып, қабілеттілікті бағалауды сот-медициналық сарапшы жүргізуі керек екенін, ал сотталған қабілетсіз деп табылса, оның қабілеттілігін арттыру үшін емдеу шаралары қарастырылуы тиіс екенін айтты.
An inmate on death row has a right to be evaluated for competency by a psychologist to determine if punishment can be carried out. This is a result of Ford v. Wainwright, a case filed by a Florida inmate on death row who took his case to the United States Supreme Court, declaring he was not competent to be executed. The court ruled in his favor, stating that a forensic professional must make that competency evaluation and, if the inmate is found incompetent, must provide treatment to aid in his gaining competency so the execution can take place.
Құзыреті мен америкалықтар
Құзыреттілік жеке американдықтарға жалпы үлестіру туралы заңнан (GAA) оларға бөлінген жерді пайдалануға болатынын анықтау үшін қолданылды. Бұл практика 1906 жылы Берк заңының қабылдануымен, сондай-ақ мәжбүрлі патенттеу актісі ретінде кеңінен танылды. Бұл заң GAA-ға қосымша өзгеріс енгізіп, Ішкі істер министріне "компетентті және қабілетті" деп танылған патент алушыларға толық меншік құқығында патент беруге өкілеттік берді. Бұл анықтаманың критерийлері нақты емес болғанымен, Ішкі істер министрі "компетентті" деп санайтын үлескерлердің жерлері сенімділік статусынан шығарылып, салық салынатын болып, үлескерлер оларды сатуға құқылы болды. 1910 жылғы 25 маусымдағы заң GAA-ға тағы бір өзгеріс енгізіп, Ішкі істер министріне қайтыс болған үлескерлердің жерін сатуға немесе заңды мұрагерлерге патент беруге және меншік құқығын беруге өкілеттік берді. Бұл шешім Ішкі істер министрінің заңды мұрагерлердің өз істерін басқаруға "қабілетті" немесе "қабілетсіз" екендігін анықтауына негізделген.
Competency was used to determine whether individual Native Americans could use land that was allotted to them from the General Allotment Act (GAA) also known as the Dawes Act. The practice was used after in 1906 with the passing of the Burke Act, also known as the forced patenting act. This Act further amended the GAA to give the Secretary of the Interior the power to issue allottees a patent in fee simple to people classified ‘competent and capable.’ The criteria for this determination is unclear but meant that allottees deemed ‘competent’ by the Secretary of the Interior would have their land taken out of trust status, subject to taxation, and could be sold by the allottee. The Act of June 25, 1910 further amends the GAA to give the Secretary of the Interior the power to sell the land of deceased allottees or issue patent and fee to legal heirs. This decision is based on a determination made by the Secretary of Interior whether the legal heirs are ‘competent’ or ‘incompetent’ to manage their own affairs.
Біліктілік пен көшіп келушілер
Құрама Штаттарда иммиграциялық сот процестері көбінесе елде заңсыз болуына байланысты азамат емес адамды елден шығару мәселесін қарастырады. Мұндай жағдайларда азамат емес адамдар иммиграциялық сот отырысына шақырылады, онда «иммиграциялық судьялар жауап берушіні АҚШ-тан шығарып жіберуге бұйрық беру керек пе, әлде оған шеттетуден босату немесе қорғау құқығын беріп, елде қалуға рұқсат беру керек пе» деп шешім қабылдайды. Басқа сот ісіндегідей, егер азамат емес адамның қабілеті күмәнді болса, тараптар немесе судья құзыреттілік мәселесін көтере алады. Бұл жағдайда азамат емес адамдар құзыретті деп есептеледі, себебі олар «процестің мәнісі мен мақсатын ұғынып, адвокат немесе өкіл болған жағдайда олармен кеңесе алады, сондай-ақ дәлелдерді қарастырып, ұсынып, куәлерден сұрақ қоя алады» делінген Matter of M A M ісінде. Matter of M A M ісіндегі тұжырымдама Dusky v. United States ісімен ұқсас және ортақ ерекшеліктерге ие, бірақ азамат емес адамның құзыретсіздігіне қатысты дәлелдер болған жағдайда екі айырмашылық бар. Біріншісі, сот отырысы жеке тұлғаның «процеске мағыналы түрде қатысуға қабілеті» болмаса да, әділ сот процесін қамтамасыз ету үшін тиісті кепілдіктер болған жағдайда жалғасуы мүмкін. Дегенмен, куәлік беруі мүмкін кез келген адамға (мысалы, айыпталушы, куәлер, сарапшылар) қатысты құзыреттілік туралы сұрақтар туындауы мүмкін және бұл мәселе қылмыстық және азаматтық сот ісінде де қарастырылуы мүмкін. Құзыреттілік мәселесін көбінесе балалар (әсіресе 10 жасқа дейінгілер), интеллектуалдық немесе даму мүкіндігі шектеулі адамдар, психикалық аурулары бар адамдар және психоактивтік заттарды қолданушы адамдар тудырады. 1975 жылға дейін кейбір топтар (мысалы, балалар) куәлік беру үшін өздерінің құзыреттілігін дәлелдеуге міндетті болды. Егер куәлігі маңызсыз немесе адастыратын болып табылса немесе куә шындықты айта алмаса, онда куә ретінде куәлік беруге құзыретсіз деп танылуы мүмкін.
In the United States, the legal proceedings in immigration court typically revolves around the removal of a non citizen national due to their unlawful presence in the country. In these situations, non citizens are placed in immigration court hearings where "immigration judges determine whether respondents should be ordered removed from the United States or granted relief or protection from removal and permitted to remain in the country." Like in other court proceedings, competency can be raised by either parties or the judge if the non citizen exhibits questionable capacity. In this particular setting, non citizens are presumed to be competent as determined by Matter of M A M where they have "a rational and factual understanding of the nature and object of the proceedings, can consult with the attorney or representative if there is one, and has a reasonable opportunity to examine and present evidence and cross examine witnesses." The language in Matter of M A M is similar and holds aspects to Dusky v. United States, but in the case that there is evidence of incompetency in the non citizen, there are two instances where it differs. The first being that the court hearing may proceed regardless if the individual lacks "the competency to participate meaningfully in them" as long as there is the appropriate safeguards in place to ensure a fair trial. However, questions of competency can be raised regarding any person who might issue a testimony (e. g., defendant, witnesses, experts) and can occur in both criminal and civil trials. Groups most likely to trigger a competency issue are children (especially under 10 years old), people with intellectual or developmental disabilities, people with mental illnesses, and people who have abused substances. Before 1975, certain populations (e. g., children) had to prove competency in order to testify, An individual may be deemed incompetent to testify as a witness if their testimony is found to be irrelevant or misleading, or if the witness is unable to be truthful
Біліктілікті анықтау критерийлері
Куәлік беруге қабілеттілігі сот судьясымен шешіледі және көбінесе ресми бағалауды қажет етпейді, себебі бұл талап өте төмен және судьялар көбінесе сарапшы пікірінсіз өз қалауынша шешім қабылдайды (мысалы, куәгердің нашар көру қабілеті куәлігіне күмән келтірілген жағдайларда). Балаларға қатысты зерттеулер мен байқау қабілетін зерттеулер көрсеткендей, кішкентай балалар көбінесе куә болған күрделі өзара әрекеттесулерді түсінуге және мағынасын беруге қиналатын болса да, бұл олардың көргендерін баяндау қабілетіне кедергі келтірмейді.
Competency to testify is decided by the judge and rarely requires formal evaluation because it is a low threshold to meet and judges often use their own discretion without expert input. where witness testimony was called into questions because of their visual impairment). Research with children and observational capacity has found that even though young children often struggle to understand and make meaning from the complex interactions they witness, it does not inhibit their ability to report what they observed
Есте сақтау қабілеті
Зерттеулер көрсеткендей, куәгерлер үшін оқиғаны есінде сақтау қабілетіне ең үлкен кедергі келтіретін екі фактор – уақыт пен жас.
Research suggests that for witnesses, the two biggest problems that might interfere with their ability to remember the event are time and age.
Шыншыл болу қабілеті
Куәгерлер ақиқат пен жалғанды ажырата білуі керек және сотта шындықты айтуға ант беруі тиіс. Көптеген адамдар, балалар да оның ішінде, куәгерлік беру кезінде шындықты айту керектігін түсінеді, тіпті олардың шындықты айту себептері әртүрлі болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, тіпті кішкентай балалар да ақиқат пен жалғанды ажырата алады және ересектерден гөрі жиі жалған айтпайды.
Witnesses must be able to distinguish between truth and lies and swear an oath to tell the truth in the courtroom. Most people, children included, understand that they have to tell the truth on the witness stand, even though they might have different motivations for why they want to tell the truth. Research shows that even young children are able to differentiate between truth and lies, and do not lie any more frequently than adults do.
Емдеу туралы шешім қабылдау құзыреті
АҚШ-та жеке тұлға медициналық емге хабардар түрде келісім беру үшін қабілетті деп танылуы керек. Егер біреу қабілетсіз болса, ол хабардар келісім бере алмайды, және оның орнына басқа шешім қабылдаушы (мысалы, қамқоршы немесе денсаулық сақтау уәкілі) тағайындалуы мүмкін. Емдеу туралы шешімдер қабылдау қабілеті психиатриялық дәрі-дәрмектер мен емдеуден бас тарту құқығы туралы заңдық негіздерден туындайды. Хабардар келісім беру контекстінде, ересектердің көпшілігі қабілетті деп есептеледі, егер басқаша көрсетілмесе. Егер ересек адам ауыр психикалық ауруға немесе интеллектуалдық кемістікке шалдықса, оның қабілеті күмәнді болуы мүмкін. Алайда, осы сезімтал топтарға жататын ересектер автоматты түрде қабілетсіз деп есептелмейді.
In the United States, an individual must be deemed competent to provide informed consent for medical treatment. If someone is incompetent, they cannot provide informed consent, and another decision maker (such as a guardian or health care proxy) may be identified in their stead. Competence to make treatment decisions stems from legal precedent about the right to refuse psychiatric medication and treatment. In the context of informed consent, most adults are assumed to be competent unless otherwise specified. Should the adult suffer from severe mental illness or intellectual disability, their competence may be questioned. Still, adults from these more vulnerable populations are not incompetent by default
Егер адамның емдеу туралы шешімдер қабылдау қабілетіне күмән туса, оның түсіну, бағалау және шешім қабылдау процесі саралануы мүмкін.
If an individual's competence to make treatment decisions is questioned, their understanding, appreciation, and decision making process may be evaluated.
Түсіністік
Пациент өзінің емдеуі немесе медициналық жағдайы туралы кез келген маңызды ақпаратты түсінуге қабілетті болуы керек, ол оған хабардар келісім беру кезінде беріледі. Дегенмен, кейбір сотталушылар бұл құқықтан бас тартып, өзінен қорғануды қалайды. Faretta v. California ісінде Жоғарғы Сот қылмыстық сотталушылардың осы Конституцияның Алтыншы түзетуіне сәйкес құқығынан бас тартуға және қылмыстық іс жүргізуде өзін-өзі қорғауға құқығы бар екенін анықтады, тіпті бұл сотталушы үшін зиянды болса да. Сотталушының адвокаттан бас тартуы үшін, ол мұны істей алуға қабілетті деп танылуы керек. Сондықтан, егер сотталушы сотқа қатысуға қабілетті деп табылса, ол адвокаттан бас тартуға да құқылы.
A patient should be able to understand any relevant information about their treatment or medical condition which would be disclosed to them during informed consent. However, some defendants want to waive this right and proceed pro se. In Faretta v. California, the Supreme Court determined that criminal defendants have a right to waive this Sixth Amendment right and represent themselves in criminal proceedings, even if it is disadvantageous to the criminal defendant to do so. In order to waive their right to counsel, a criminal defendant must be found competent to do so. As such, if a defendant is found competent to stand trial, they are also competent to waive their right to counsel.
Қауіпсіздік кеңесшісі
Егер сотталушы өзінің адвокат алу құқығынан бас тартуға қабілетті деп табылса және өзінен қорғануды таңдаса, сот резервтік адвокатты тағайындау туралы шешім қабылдауы мүмкін, бұл туралы Жоғарғы Соттың Маккаскл мен Виггинс ісі бойынша шешімінде айтылған. Дегенмен, өзінен қорғанатын сотталушыға міндетті түрде резервтік адвокат тағайындалмайды, сондай-ақ оған резервтік адвокатты талап ету құқығы да берілмейді. Резервтік адвокатты тағайындау туралы шешімді сот қабылдайды. Америка Құрама Штаттары Конституциясының Төртінші толықтыруында былай делінген: "Адамдардың өздері, үйлері, қағаздары және иелігіндегі заттары негізсіз іздеулер мен тәркілеулерден қорғалған болып табылады, және ешқандай жарлық шығарылмайды, егер онымен бірге нақты себептер болмаса, сондай-ақ ант немесе мақұлдау арқылы расталған және ізделінетін орынды, сондай-ақ тәркіленетін адамдарды немесе заттарды нақты көрсететін болса ғана".
If a defendant is found competent to waive their right to counsel and proceeds pro se, a court may decide to appoint a standby counsel, a ruling by the Supreme Court in McKaskle v. Wiggins. It is important to note, however, that pro se defendants are not required to have a standby counsel nor are they granted the right to have a standby counsel. The decision to appoint a standby counsel is in the hands of the court. The Fourth Amendment of the United States Constitution states, "The right of the people to be secure in their persons, houses, papers, and effects, against unreasonable searches and seizures, shall not be violated, and no Warrants shall issue, but upon probable cause, supported by Oath or affirmation, and particularly describing the place to be searched, and the persons or things to be seized."
Тінту мен тәркілеудің айырмашылығы
Тінту – құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің қылмыстық іс бойынша қолданылуы мүмкін дәлелдерді іздеуі. Қамау – құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің адамнан немесе оқиға орнынан заттарды алып, істі одан әрі тергеу үшін пайдалануы.
A search is when law enforcement personnel are looking for evidence that might be useful in a case. A seizure is when law enforcement personnel actually take items from a person or scene to further investigate their case.
Ұлыбритания
Англия мен Уэльс, Шотландия және Ирландия заңдарында "айыпталуға жарамдылық" термині қолданылады, мысалы, адамды "айыпталуға жарамсыз" деп белгілеу үшін. Бұл ұғым "компетенция" ұғымымен сәйкес, бірақ заңның егжей-тегжейлі бөлімдері әртүрлі.
In the laws of England and Wales, Scotland, and Ireland, the term "fitness to plead" is used, as in designating a person "unfit to plead". The concept is identical to "competence", although detailed law differs.