Кіріспе
Малайзиялық тұтқынға алудағы зәбір көрсету оқиғасы (сондай-ақ Squatgate деп танылады) – 2005 жылы Малайзия Корольдік полициясының (немесе PDRM) қамқорлығындағы тұтқындарды (бастапқыда қытай азаматтары) зәбірлеу туралы айыптауларға байланысты дау. Бұл дау екі қытай әйелінің киімдерін шешіп, кеуделерін ұстап, «құлақпен жасалатын шамығу» (яғни, шамығу кезінде құлақтарына тиіп, осылай жасау) жаттығуларын жасауға мәжбүрлеу туралы шағымдарынан басталды. Демократиялық әрекет партиясының депутаты Тереза Кок олардың біреуіне полицияға шағымдануына көмектесті. Сол айда Кокқа анонимді дереккөзден видео компакт-дискі (VCD) жіберілді, онда әйел полицейдің Хемми Хамиса Абу Хасан Саари есімді әйел тұтқынға жалаңаш күйде құлақпен шамығуды бұйырғаны бейнеленген. Кейін Кок бұл видеоны басқа депутаттарға көрсетті, бұл олардың қысымын және ашуын тудырды. Премьер-министр Абдулла Ахмад Бадави жасырын қылыну болмайтынын мәлімдеді. Бастапқыда федералды бас инспектордың орынбасары Мұса Хасан да осыған ұқсас мәлімдеме жасады, бірақ құлақпен шамығуды «стандартты процедура» деп қорғады. Кейін ол: «Біз видеожазбаның артында тұрған адамды іздейміз, әдеттегі тексеруді жүргізіп жатқан полицейді емес», – деді. Оның бұл сөздері үш оппозициялық партияның лидерлерін және үкіметтік «Барисан Насионал» коалициясының депутатын Мұсаның отставкаға кетуін немесе қызметтен босатылуын талап етуге итермеледі. Ішкі қауіпсіздік министрінің орынбасары Но Омар да жанжалға байланысты ашуланған шетелдіктерге «үйлеріңе оралыңдар» деген сөздерімен дау тудырды. Кейін ол өзін дұрыс түсінбегенін айтып, кешірім сұрады. Алайда, оның сөздерінің жазбасы, оның сөздері бұрмаланбағанын немесе контекстен тыс алынбағанын көрсетті. Кейін Абдулланың бұйрығымен осы дауды тергеу үшін тәуелсіз комиссия құрылды.
Алғашқы айыптомалар
Зорлық-зомбылықтың алғашқы белгілері қараша айының басында, қытайдық үй шаруасының иесі Ю Сюэчжен зорлыққа ұшырағанын жариялағанда байқалды. Оның сөзіне сәйкес, 3 қарашада ол тағы бір қытай азаматымен бірге көлікпен келе жатқанда, полиция жол тосқаулында тоқтатылды, себебі олардың паспорттары жарамсыз деп айтылды. Полиция қызметкері олардан 500 ринггит көлемінде пара талап етті. Әйел кейін былай деді: "Біз екеуміздің де паспортиміз жарамды болғандықтан, полиция қызметкеріне ештеңе бермедік. Содан кейін бізді полиция бөліміне алып кетті". Оның айтуынша, полиция бөлімінде бір полиция қызметкері оның әмиянынан 50 ринггит алып, оны төрт полиция қызметкері арасында бөліп берді. Содан кейін дене тіркісі кезінде оған киімдерін шешіп тастауға бұйрық берілді, және "бір полиция қызметкері менің кеудемнен ұстап, қызарғанымда мені сапалап соқты. Содан кейін мен іш киімдерімді шешіп, бес рет құлақпен иілуге мәжбүр болдым". Ол сондай-ақ, бір полиция қызметкері ашық есіктен бөлмеге қарап тұрғанын және ол айқайлағанда ғана есік жабылыпты деді. Кейін күйеуі неке куәлігін әкелгенде, полиция бөліміндегі полиция қызметкері оны шын екеніне сенгісі келмеді. Әйелдер төрт күннен кейін, Иммиграциялық департамент олардың паспорттарының жарамды екенін растағаннан кейін босатылды. Әйел ертесі күні полицияға шағым түсірді, бірақ анонимділікті сақтауды талап етті. Тағы бір жеке оқиғада, қытай әйелі бар бір брокер полиция қызметкерінен оның паспортын тексеру процесін жеделдету үшін пара сұрады.
Жәбірлеу бейнесі
25 қарашада, қытай ұлтының әйелі тұтқынның жалаңаш күйінде құлаққа қысылып отырған видеожазбасы жарияланды. Әйел камераға қарағанда, оның бір кеудесі көрінді. Видеоның нашар сапасы оның ұялы телефонмен түсірілгенін көрсетті. Малайзияның танымал блогері Джефф Оой осы оқиғаны Ирактағы Абу-Грейб дағдарысымен бірден салыстырды, онда АҚШ әскери қызметкерлері тұтқындарды жалаңаш етуге және зорлық-зомбылық көрсетуге мәжбүр еткен. "Gadis lokap" (қамаудағы әйел, малай тілінде "құлыптағы қыз") деген атпен видеожазба ММС (Мультимедиалық хабарламалар жүйесі) арқылы көпшілік арасында таратылды. Бастапқыда, кейбіреулер бұл видеоның полицияны қаралау үшін жасалған жалған екенін ойлады, бірақ кейін видеоның Селангор штатындағы Петалинг Джая қаласындағы полиция бас штабында түсірілгені расталды. Малай офицері, қарапайым полицей ретінде танылды және оқиғаның өзінің нұсқасын полицияға жаздырды. 2005 жылдың 29 қарашасында жергілікті газеттер әйелдің Малайзия азаматы екенін, түнгі клубтағы есірткіге қарсы операция кезінде ұсталғанын және есірткімен байланысты қылмыс үшін сотта айыпталып отырғанын хабарлады. 2005 жылдың 13 желтоқсанында 22 жастағы, үш айлық жүкті малай әйелі оқиғаны тергеу комиссиясы алдында куәлік берді. 2006 жылдың қарашасында "Вашингтон пост" газетінің алдыңғы бетінде жарияланған мақала әйелдің 23 жастағы малайзиялық бала күтімімен айналысатын Хеми Хамиса Абу Хасан Саари екенін көрсетті.
Жауап
Жәбірленушілер туралы алғашқы хабарлар тарағаннан кейін, Премьер-министр Ішкі істер министрі Азми Халидке Малайзияның беделін жақсарту үшін Қытайға сапар шегуді бұйырды. Соңғы бірнеше айда қытай туристерінің саны төмендегені хабарланды, және осы зорлық-зомбылық жанжалы ахуалды одан бетерлетуі мүмкін деп қауіптенді. Кейіннен, Кабинет Азмиге жанжал жарияланбас бұрын сапарға баруды тапсырғаны белгілі болды. Видео жарияланғаннан кейін, Премьер-министр дереу "ешқандай жасыруға жол болмайды" деп мәлімдеді, ал оның орынбасары "мұндай оқиға болмауы керек еді" деді. Азми де "полиция қызметкерлерінің қатысы болған жағдайда, бұл полицияның қиянаты болып табылады" деп мәлімдеді. Министр және Gerakan партиясының лидері Лим Кенг Яик полиция шағымдарын және тәртіп бұзушылықтарын қарастыратын комиссия құруды ұсынды. Кейіннен Абдулла осы жанжалды тергеу үшін тәуелсіз орган құрылатынын хабарлады.
Полицияны қорғау
Полицияның бас инспекторының орынбасары Мұса Хасан да бастапқыда қылмыскерлер жазаланатынын уәделеді, бірақ кейін «Біз бейнежазба авторы емес, бейнежазбаны түсірген адамды іздейміз» деді. Мұса сондай-ақ, мұндай іс-әрекеттер стандартты тәртіп екенін және олар контрабандалық заттарды іздеу үшін дене қуыстарын тексеру үшін қолданылатынын мәлімдеді. Полиция тергеуді «China Press» газетінің қызметкерлерін сұраққа тартып бастады, себебі олар да оқиғаның бейнежазбасын жеке алған болатын. Олар бейнежазбадан алынған бірнеше кадрды үлкейтіп, түрмелер мен көші-қон орталықтарына таратып, ұсталған адамның кім екенін анықтауға тырысты. Азми әйел заңды мәртебесіне қарамастан, егер дәлелдер келтірсе, оны қорғауға уәде берді. «New Sunday Times» газеті Мұсаның жалаңаш тінтіп тексерулердің полиция қызметкерлері ұсталғаннан кейін жүргізетін стандартты процедура екенін растады. Дене тесіктерінде жасырылған заттарды іздеу үшін мұндай әдіс қолданылды, ал кейбір жағдайларда ұсталғандардың шаштарында жасырылған заттарды шығару үшін оларға судың күшті ағыны бағытталды. «New Sunday Times» сондай-ақ, тек ұсталған адамның жынысымен бірдей офицерлерге оны тексеруге рұқсат етілетінін және қарама-қарсы жынысты офицерлерге тексеру жүргізілетін бөлмеге кіруге рұқсат берілмейтінін хабарлады. Алайда, вице-премьер Нажиб Тун Разак бұрын жалаңаш тінтіп тексерудің стандартты полиция процедурасының бөлігі екенін жоққа шығарды және «Адамдарды осылай ұятқа қалдырудың және қорлаудың қажеті жоқ» деді. Британдық телерадиокорпорациясы (BBC) дәрігерлерге құлаққа құлап тексерудің тиімді емес екенін және қын немесе тік ішекте жасырылған заттарды шығара алмайтынын айтты. Үш оппозициялық партияның лидерлері – DAP, PAS және Parti Keadilan Rakyat (PKR) – дереу Мұсаның отставкаға жіберуін талап етті. Келесі күні газеттің жұмыс күндік басылымы New Straits Times, полицияның стандартты операциялық ережелеріне сәйкес мұндай процедураларға рұқсат берілсе де, 1953 жылғы «Lock up Rules» ережелері дене қуыстарын тексеруге немесе кез келген мақсатта құлаққа құлап тексеруге рұқсат бермейтінін хабарлады. Осылайша, полиция қызметкерлері адамды ұстағаннан кейін мұндай процедураларды қолдану заңсыз болады.
Министрлер кабинетінің мүшесі айтқан пікір
Сол күні ішкі қауіпсіздік министрінің орынбасары Нох Омар баспасөзге: "Барлығы ережеге сай жасалды деп айтуға батылым жетеді. Егер заң бұған рұқсат бермесе, заңгерлер үкіметке шағымданып, полицияны шақыруы мүмкін". Ол келесі күні парламентте толыққанды мәлімдеме жасауға ниеттенген, бірақ Dewan Rakyat спикері Рамли Нга Тайб оқиғаны талқылауға рұқсат бермегендіктен, ол мұны істей алмады. Алайда ол баспасөзге: "Егер шетелдіктер (оранг асинг) бізді қатыгез (залим) деп есептесе, өз елдеріне қайтуларын сұрасын" деді. Көптеген БАҚ, олардың көп бөлігі үкіметтік Barisan Nasional коалициясындағы саяси партияларға тиесілі болғандықтан, премьер-министр кеңсесінен нұсқау алғандықтан бұл пікірлерді жарияламады. Бірақ бұл мәлімдемелер кейбір жергілікті газеттердің кешкі басылымдарында және көптеген шетелдік БАҚ-та жарияланды. Қытай елшілігі Малайзиядан осы шабуылдарды толыққанды тергеуді сұрады. Кейін Нох, BBC сипаттағандай, "мәжбүрлі" кешірім сұрады; ол: "Менің айтқым келгені – Малайзия қауіпсіз ел. Егер шетелдіктер біздің полициямыз қатыгез, ел қауіпсіз емес деп ойласа, онда олар бұрыннан үйлеріне қайтып кеткен болар еді. Мен оларға қайтуға бұйырған жоқпын" деді. BBC оның сөздерін премьер-министрге "тікелей шақыру" ретінде түсіндірді. Хабарлама бойынша, Абдулла Нохты сөккен, ол бастапқыда ешкімге "қайтып кетіңіздер" деген сөздерді айтпағанын жоққа шығарды.
Әзмидің Қытайға сапары
Желтоқсан айында Әзми Халид жоспарланғандай Қытайға сапар жасады. Әзми оқиғаға өкініш білдірді, бірақ кешірім сұрамады және осы қимылдарды стандартты тәртіп деп атады. Әзми Қытайға Малайзияға келетін қытай туристерінің азаю себептерін анықтау үшін барған. Оның кейбір көмекшілері бұл 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісінен туындаған цунамиға және басқа да саяхат бағыттарының пайда болуына байланысты екенін айтты.
Парламент тарапынан наразылық
Қыздың малай екені белгілі болғаннан кейін бірнеше сенатор, немесе Деван Негараның (парламенттің жоғарғы палатасы) мүшелері Кок пен оппозиция басшысы Лим Кит Сиангты "жағдайды ушықтырғаны" және осылайша берілген, қате ақпаратқа негізделген негізсіз айыптаулар жасағаны үшін Парламенттік Артықшылықтар комитетіне жолдауды сұрады. Сондай-ақ, Кок көрсеткен видео әйелдің ар-ұятын қорлаған деген пікірлер де айтылды. Кейбіреулер Азмидің Қытайға сапары бекер болғанын, себебі қыз малай екенін, ал Лим мен Кок қажетсіз сапарға себеп болғаны үшін жазаға тартылуы керек деді. Бірақ, Ішкі қауіпсіздік министрінің орынбасары Чья Кван Чье Азмидің сапары аталған видео үшін кешірім сұрау мақсатында болмағанын мәлімдеді. Бұрынғысы, Кок порнографиялық материалдарды көрсетуге қатысты заңды бұзды деген айыптаулар таралған еді, бұл жазаға алып келуі мүмкін. Алайда, Премьер-Министр кеңсесінің министрі Назри Азиз Кок жасаған әрекеттер заңға қайшы емес екенін жеткізді.
Тұтқынның нәсілі
Бастапқыда ұсталған адамның жалаңаш күйінде құлаққа қысылып жатқан видеосы қытай азаматына тиесілі деп есептелді. Бірақ кейіннен ол Малайзияның малай ұлтынан екені анықталды. 16 желтоқсанда вице-премьер Нажиб Разак, оның өзі де, премьер-министр Абдулла да бұл туралы мәлімделгенге дейін хабардар болмағанын мәлімдеді. Но да ұсталған адамның ұлты мен тегін бұл мәлімделгенге дейін білмегенін айтты. Кейбір оппозициялық блогерлер (оның ішінде Лим) және тәуелсіз журналистер бұл ақпаратты оппозициялық PAS партиясына Пэнкалан Пасирдегі сайлау кампаниясында қолдануға мүмкіндік бермеу үшін жасырылғанын болжады, аталған сайлауды қазіргі үкіметті басқарып отырған Barisan Nasional жеңіп алды. Кейін Абдулла полиция әйелдің ұлты мен тегін жарияласа, оларды дауды жасыруға тырысқан деп айыптаған болар еді және ешкім оларға сенбеген болар еді деді.
Басқа ұйымдар
Парламенттік адам құқықтары фракциясы, Премьер-министр кеңсесінің министрі Назри Азиз басқарымында, түрмедегі зорлық-зомбылықты айыптады, ал Назри оқиғадан "қорқыныш білдірді". Адам құқықтары жөніндегі үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) хабарланған зорлық-зомбылық оқиғаларына алаңдаушылық білдірді, бірақ мұндай оқиғалар сирек емес екенін атап өтті. Суарам өкілі: "Полицияның кең таралған тәжірибелерінің бірі – әйелдерді киімін шешуге мәжбүрлеу. Бұл малайзиялық полицияға жат нәрсе емес, адамдар оны байланыстыра алмайды". Тағы бір өкіл: "Бұрынғы басшылар осындай көзқарастарды қалыпты жағдай деп қабылдады – әрине, халықтың қалған бөлігі оның дұрыс екенін ойлайды". 2005 жылдың басында есебін жариялаған Полиция жөніндегі Корольдік комиссия да ережелерді бұзуға қарамастан, жалаңаш күйде "құлақтандыру" процедурасының полицияда кең таралғанын атап өтті. Комиссия Полиция бас инспекторының тұрақты ережелеріне мұндай жағдайларды енгізбеуге рұқсат бермейтін іс-әрекет кодексін ұсынды. Селангор Корольдік отбасының мүшесі және оппозицияның белгілі өкілі Раджа Петра Камаруддин үкіметті мұндай зорлық-зомбылықты енді ғана байқағаны үшін сынады. Ол өзі мен әйелінің ұсталғанда полиция қызметкерлерімен киімдерін шешіп, ұрылғанын айтты және мұны "Малайзия қамалдарындағы қалыпты тәжірибе" деп атады. Раджа Петра үкіметтің тек туризмге тәуелді экономикаға тиетін зиянды ескергендіктен ғана әрекет етуге тырысқанын айтты. 28 қарашада Малайзия азаматы Норазима Нор Парламентке келіп, депутаттарға 2000 жылдың 5 қарашасында Капар полиция бөлімшесінде өзі мен тағы 8 әйелдің киімдерін шешіп, 100 рет жалаңаш күйде иықтандырылғанын хабарлады. Малайзия оппозициялық партияларына жақын медиа ұйымдары, сондай-ақ Malaysiakini сияқты тәуелсіз БАҚ оның ісін үкіметтің қытайлықтарға қатысты зорлық-зомбылыққа қызығушылығының себебі адам құқықтарына алаңдаушылық емес, туристерден түсетін ақша екендігіне күдік тудырды. Норазима оппозициялық "Барисан Альтернатив" ұйымы ұйымдастырған жиынға қатысқаны үшін ұсталған.
The Royal Commission on the Police that released its report earlier in 2005 also noted incidents of ear squats in the nude were common police procedure, despite being a breach of regulations. The commission recommended a code of practice that would not permit these cases to be included as part of the Standing Orders of the Inspector General of Police. Raja Petra Kamaruddin, a member of the Selangor Royal Family and a prominent member of the opposition, lambasted the government for only noticing such abuses now. He claimed he and his wife had both been stripped and hit by police personnel when they were detained, and called it "accepted practice in Malaysian lockups." Raja Petra argued that the government was only bothering to take action because the economy, which is reliant on tourism, would be impacted by the reports of abuse. On 28 November a Malaysian woman, Norazimah Nor came to the Parliament lobby to notify the members that she and 8 other women were forced to strip and do 100 naked push ups in the Kapar police lock up on 5 November 2000. Media organisations sympathetic to Malaysian opposition parties as well as independent media like Malaysiakini cited her case as a reason to suspect the government's interest in the Chinese abuse cases was due more to tourist money instead of concern over human rights. Norazimah had been detained for attending an assembly organised by the opposition Barisan Alternatif.
Тәуелсіз комиссия
2 желтоқсанда бес мүшеден тұратын тәуелсіз комиссия құрылғандығы жарияланды. Малайзияның бұрынғы бас судьясы Тун Мохамед Дзаиддин Абдулла комиссия төрағасы болып тағайындалды; ол бұрын полиция күштері жөніндегі корольдік комиссияда да осы қызметті атқарған. Комиссия құрамына Лим Ах Лек, Камилия Ибрагим, адвокаттар кеңесінің бұрынғы төрағасы Кутхабул Заман Бухари және комиссия хатшысы болып тағайындалған Хамза Мохаммад Рус кірді. Олардың барлығы корольдік комиссияда қызмет еткен. Комиссияның мақсаты – видеодағы әйелдің полицияның зорлық-зомбылығына шағымданған бес қытай азаматының бірі екенін анықтау, денеге тексеру процедурасының дұрыстығын тексеру, тексеру кезінде қандай да бір бұзушылықтар болды ма, жоқ па, соны анықтау, полицияның стандартты операциялық процедураларын (СОП) және денеге тексеруге қатысты регламенттерді зерттеу, сондай-ақ осы ережелерге өзгерістер мен толықтырулар енгізуді ұсыну болды. Абдулла комиссияға есеп дайындау үшін 30 күн уақыт берді.
Басқа сілтемелер
Abas, Azura (26 қараша 2005 жыл). "Жақын қарым-қатынас үшін". New Straits Times, 2-бет. Abu Bakar, Zubaidah (26 қараша 2005 жыл). "Тұтқын орында зорлық-зомбылыққа деген ашу". New Straits Times, б.з. 1, 6. Charles, Lourdes (27 қараша 2005 жыл). "Жылаңаш әйелді түсірген адамды іздеуді бастайды". The Star. "Қытай Малайзиядан шабуылдарды тергеуді сұрайды". (29 қараша 2005 ж.). Xinhua. Chua, Eddie (2 желтоқсан 2005). "Комиссияға жалаңаш құлақтарды түсірген видеоны тергеуге 30 күн берілді". The Sun. "Комиссия құлақтарды түсіргендерді атап көрсетті". (27 қараша 2005 ж.). New Sunday Times, 3-бет. Cruez, Annie Freeda (27 қараша 2005 жыл). "Мұндай тексеруді тек медициналық қызметкерлер ғана жүргізе алады". New Sunday Times, 3-бет. Damis, Aniza (28 қараша 2005 жыл). "Жеке іздеу – бұл заңсыз". New Straits Times, б.з. 1, 6. Emmanuel, Tony (27 қараша 2005 жыл). "Жылаңаш видеоклиптерді тергеу". New Sunday Times, б.з. 1, 3. Gill, Parveen (12 қараша 2005 жыл). "Полиция мені киімдерімді шешіп алуға мәжбүр етті", – деді қытай азаматы. The Star. Kent, Jonathan (25 қараша 2005 жыл). "Видео Малайзия полициясын сотқа отырғызады". BBC News. Kent, Jonathan (27 қараша 2005 жыл). "Малайзия полиция басшысына қысым". BBC News. Kent, Jonathan (30 қараша 2005 жыл). "Малайзия министрі полицияны қорғайды". BBC News. Kent, Jonathan (30 қараша 2005 жыл). "Малайзия полиция министрі кешірім сұрайды". BBC News. Lim, Kit Siang (2005). "Пресса еркіндігіне араласу – Пак Лах дәуіріндегі қауіпті үрдіс". 1 желтоқсан 2005 ж. күні алынды. Lim, Kit Siang (2005). "Кім мойынсынуға дайын: Премьер-министр, Премьер-министрдің орынбасары, әлде Бас инспектордың орынбасары?" 28 қараша 2005 ж. күні алынды. "Малайзияда зорлық-зомбылық туралы шағымды тергеуді бастады". (26 қараша 2005 ж.). BBC News. "Малайзия зорлық-зомбылық үшін әлі кешірім сұрамады". AFP. "Жылаңаш әйел анықталды". (13 желтоқсан 2005 ж.). The Star. Ooi, Jeff (2005). "Нох премьер-министрге өтірік айтқаны үшін "kena bambu" деп айтылды". 1 желтоқсан 2005 ж. күні алынды. Ooi, Jeff (2005). "Нох Омар шетелдіктерді қуған үшін айыпталады ма?". 30 қараша 2005 ж. күні алынды. "Премьер-министр тәуелсіз тергеу тапсырды". (29 қараша 2005 ж.). New Straits Times, б.з. 1, 6. "Қолдау алмаған ұсыныс". (30 қараша 2005 ж.). New Straits Times, 4-бет. Sonia, R. (29 қараша 2005 жыл). "Полиция ереже бойынша әрекет етті". New Straits Times, 6-бет.