Кіріспе
Ежелгі скандинавия дінінде, кейінгі фольклорда және қазіргі заманғы Heathenry-де кездесетін Landvættir ("жер рухтары" немесе "жердің иелері") – ежелгі скандинавия дініндегі, кейінгі халық сенімдеріндегі және қазіргі заманғы Heathenry-дегі жер рухтары. Олар нақты белгілі бір жерлермен тығыз байланысты, ал олардың жағдайы олар мекендейтін жердің өнімді болуы үшін қажет деп есептелген. Ежелгі скандинавиялық дереккөздерде олар зиян келтіруге қабілетті, қаламаған адамдарды қууға және кемелердегі немесе níðstangs-тағы оюлы бейнелер сияқты адамның іс-әрекеттері арқылы қорқытуға болатын күштер ретінде бейнеленген. Адамдар мен Landvættir арасындағы жақсы қарым-қатынас оларға тамақ қалдыру сияқты амалдар арқылы нығайтылатынына сенген, бірақ шіркеу орнағаннан кейін бұл практика дінге қарсы деп танылып, Норвегияның Гулинг заң кодекстерінде тікелей тыйым салынды. Ғалымдар Landvættir-ді эльфтер, карликтер және landdísir сияқты жерде мекендейтін деп саналатын басқа да жандармен байланыстырып, тарихтың әртүрлі кезеңдерінде оларды бір-бірімен теңестірген. Оларға сену және оларды құрметтеу қазіргі заманғы Heathenry-нің практикасының бір бөлігі ретінде қайта жандандырылды.
Landvættir ("land spirits" or "land wights") are spirits of the land in Old Nordic religion, later folk belief and modern Heathenry. They are closely associated with specific locations and their wellbeing is presented as being required for the land they inhabit to be fruitful. In Old Norse sources, they are depicted as being potentially harmful and capable of driving away unwanted individuals and capable of being frightened through human actions such as usage of carved figureheads on ships or níðstangs. Good relationships between humans and landvættir were believed to be fostered through acts like leaving out food for them however upon the establishment of the church, the practice was labelled heretical and explicitly forbidden in the Norwegian Gulating law codes. Landvættir have been variously connected by scholars to other beings believed to inhabit the land such as elves, dwarfs and landdísir, with which they were potentially identified at different points in history. Their belief and veneration has been revived in the modern period as part of the practice of modern Heathens.
Атауы мен этимологиясы
Vættr "салмақ" немесе "жан" деп аударылуы мүмкін және Proto West Germanic '*wihti' сөзінен, ал одан Proto Indo European: '*wekti' ("себеп, мақсат, нәрсе") және Proto Indo European "*wekʷ " ("айту, хабарлау") сөздерінен шыққан. Осылайша ол және оның туысқан сөздері, немесе және қазіргі ағылшын тіліндегі "wight" сөзімен байланысты. Сонымен қатар, ол , Вихт, Вихт сөздерімен де туыс және vätte, vætte сөздерінің түбірі болып табылады.
Ал құрама сөз ретінде, land vættir "елдің қорғаушы рухтары", "жер рухтары", "жер сақшылары" немесе "табиғат рухтары" деп әртүрлі аударылған.
As a compound, land vættir has been variously translated as "guardian spirits of a country", "land spirits", "landwights" or "nature spirits".
Ұрықтықпен байланысы
Ланднамабокта бергбуи ("таста тұратын адам") лава ағынынан қашып келген, аз ғана ешкісі бар Бьёрн есімді адаммен келісім жасағаны айтылады. Содан кейін бір егіз қошқар пайда болып, оның ешкілерімен көптеген балалары туады, осылайша ол барлық мал-мүлігімен байып кетеді. Көрегендікке ие адамдар Бьёрнмен бірге landvættir-ді көре алатындығы да жазылған. Осыған байланысты, бергбуарлар landvættir-мен бірдей мағынаны білдіреді деген пікір айтылады, себебі landvættir тастарда, тауларда және төбелерде мекендейді. Бұдан әрі, Бьёрн оларға тағамдық сыйлықтар беруге міндетті болған болуы мүмкін деген ұсыныс бар, өйткені Хауксбоктағы "Хеймслисинг ок Хельгифрёди" кітабында әйелдер landvættir үшін осылай істейтіні жазылған. Бұл оқиғада әйелдер тас үйінділеріне немесе жалпақ тастарға тағам апарып, landvættir оларға береке әкелсін деп тілейді.
Дінге және ғибадатқа тыйым салу және сын
Норвегияның 13-ғасырдың екінші жартысында жазылған Гулинг заңдары, howes, орманды аймақтар мен сарқырамаларда landvættir мекендейді деген сенімді құқысбұзушылық деп жариялады, оны дінге қарсылық және ескі нанымға жататын нәрсе деп есептеді. Сол сияқты, Heimslýsing ok Helgifrœði уағызының авторы кейбір әйелдердің landvættir-ге құрбандықтар беруге дайындығы олардың ойсыздығынан туындайтынын айтады.
Басқа тіршілік иелерімен қарым-қатынасы
Landvættir landdísasteinar (landdísir тастары)мен байланысты қарастырылған. Бұл Солтүстік-Батыс Исландиядағы тастар, олар 19 ғасырдың соңына дейін құрметпен қарастырылған, олардың маңында шөп шабу немесе балалардың ойнауына рұқсат беруге болмайтын еді. Landdísir термині ежелгі норвегиялық дереккөздерде кездеспейді, бірақ олардың мекендейтін жері деп саналған landdísasteinar терминінен қайта құрастырылуы мүмкін. Осы тау жыныстарында өмір сүруіне байланысты, олардың landvættirмен тығыз байланысты екені айтылады, сондай-ақ герман халық әңгімелеріндегі басқа да жандар, мысалы, эльфтер мен ергежейлілер де осы жерлерде мекендейтіндігіне сендіріледі. Адамдар мен landvættir арасындағы қарым-қатынас, бір мәдени ортадағы адамдардың сарқырамалардың, ормандардың және жартастардың ішінде тұратын рухтарға табынуымен және олардан кеңес алуымен байланысты, оларға құрбандықтар шалар еді. Бұл туралы Landnámabok кітабында жазылған, онда жаңа қоныс салушылар сарқырамаға және қасиетті тоғайға құрбандықтар бергені айтылады. Бұдан өзге, Þorvalds þáttr viðfǫrla және Kristni saga исландтық фермер Кодранның spámaðr немесе ármaðr деп аталатын таста тұратын рухпен әріптестік жасағаны туралы айтады, ол епископ оның тұрған тасына қасиетті су шашып қуғанда ғана кетіп қалды. Бұл жанда landvættir және bergbúar үлгісінде жасалғаны, олардың басқа да көздердегі бейнелеріне өте ұқсас екені айтылады. Кейбір ғалымдар landvættirді жер астындағы рухтар және өлгендердің рухтары деп санайды, ал басқалары оларды табиғат рухтары деп түсіндіреді, себебі олар кейде адамдар ешқашан қоныстанбаған жерлерде де өмір сүреді. 12 ғасырдың басында Исландияда álfar мен landvættir екі түрлі жандар ретінде қарастырылған, landvættir төбелер мен қаптарда мекендеген, ал эльфтер құдайларға көбірек ұқсаған. Осы пікірге сәйкес, Kormaks saga кітабындағы төбеде тұратын эльфтерге жасалған blót екі жандардың бірігуінің бастапқы кезеңі болуы мүмкін. Эльфтердің халықтық бейнесі осы кейінгі бірігудің нәтижесі болып табылады, бұл Norna Gests þáttr, Hrólfs saga kraka және Þiðriks saga сияқты кейінгі сагаларда көрінеді.
Мифологиялық маңызы жоқ
Ландветтирлердің скандинавия мифологиясында қандай да бір рөл атқарғаны дәлелденбеген, себебі олар туралы ешқандай Эдда деректерінде айтылмаған.
Қазіргі күнгі парыздар
Йормундур Инги Хансен, Асатруарфелигтің бұрынғы бас діни қызметкері, ландвэттирлердің "рухтар екенін және олар қандай да бір жолмен жердің қауіпсіздігін, жердің құнарлылығын және осы сияқты нәрселерді бақылайды" деді. Оның сөзіне сәйкес, олар "аймақтағы нақты бір жермен – үлкен тасқа, тауға немесе ерекше әдемі орынға байланысты" және сол орынды "бірнеше метрдей қашықтықтағы" жерден де әдемірек екенімен тануға болады.
Танымал мәдениет
Исландияның жер-су аталары саналатын төрт жаратылыс Исландияның елтаңбасында, исландиялық крона монетасының бет жағында және Исландия ұлттық футбол командаларының логотипінде бейнеленген.