Парсы державасының күрд вассалдығы: Ардалан әулетінің тарихы

Кіріспе

Парсының күрд вассалдығы Ардалан 14 ғасыр шамасынан 1865 немесе 1868 жылға дейін Сан-Дендж астанасы болған Батыс Ирандағы мұрагерлік күрд вассалдығы болды. Аймақ шамамен қазіргі Иранның Курдистан облысына сәйкес келді және билеушілер Каджар империясына адал болды. Бабан оның басты қарсыласы болды. Горани тілі әдеби тіл және жалпы қолданылатын тіл болды. Вассалдық құлағаннан кейін горани тіліндегі әдеби шығармалар тоқтатылды.

Тарих

Ардалан билеуші әулеті Бани Ардалан тайпасына жатты, олардың аты түркілік шеннен шыққан болуы мүмкін. Билеуші әулет өзін Аюбид әулетінің негізін қалаушы Саладиннің (1171–1260/1341) ұрпағы деп есептеді. Басқа тайпалық аңыздарда олар Сасани (244–651) немесе ерте Аббасид (750–1258) дәуірлерінде пайда болғандығы айтылады. Бір дерек көз бұл әулеттің бірінші Сасани әміршісі Ардашир I-нің ұрпағы екенін мәлімдейді. Белгілі күрд тарихшысы Шараф әл-Дин Битлисидің мәліметінше, тайпаның ең ерте белгілі басшысы Бани Ардалан, 1011–1061 жылдары Дияр-Бакрда орналасқан Марванид әмірлігін билеген Наср әл-Дула Ахмад ибн Марванның ұрпағы болған. Ол Курдистанның Горан күрдтері арасында қоныстанды, ал моңғол дәуірінің соңында Шаразорды басып алып, онда өзін абсолютті билеуші ретінде орнықтырды. 1736 жылы Надир шах Сафавид әулетін құлатып, Иран шекарасын шығысқа да, батысқа да кеңейте бастады. Ол өкіметке келгеннен бастап 1747 жылғы маусымда қайтыс болғанға дейін Осман империясына қарсы көптеген соғыстар жүргізді. Осы шайқастар барысында күрд билеушілері бақылаған бірнеше аймақ қайта-қайта иеленушісі ауысты. Османдықтар мен Надир шах Ардаланды басқа аймақтардан гөрі көбірек басып алды. Бұл мемлекеттерден өзге, Ардаланға Мукриян, Бабан және Шахризор биліктері де шабуыл жасады. Надир шах қаза болғаннан кейін көп ұзамай Кәрім хан Занд Иранның жаңа билеушісі болды. Ол елдің көп бөлігін бақылауына алды және 1749 жылдың қысына дейін Ардаланға қарсы әскери операция бастады. Оның билеушісі Хасан Әли дайындықсыз болса да, қақтығысты бейбіт жолмен шешуге тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Занд әскері оның астанасы Сананджды қиратты. Күрд билеушілеріне Занд әулетінің басқару жүйесінде беглербегі (генерал-губернатор) лауазымы сияқты маңызды қызметтер берілген жоқ. Мұрагерлік лауазымдар патшаның бекітуін қажет етті, ал Кәрім хан мұрагерлік иеліктерін алуға ниеттенген билеушілерді әрқашан мойындаған жоқ.

The ruling family of Ardalan belonged to the Bani Ardalan tribe, whose name may has been suggested to have been acquired from a Turkic rank. The ruling family considered themselves to be descended from Saladin , the founder of the Ayyubid dynasty (1171–1260/1341). Other tribal folklore stories claim that they emerged during the Sasanian (244–651) or early Abbasid (750–1258) eras. One source claims that the ruling family was descended from the first Sasanian monarch, Ardashir I According to Sharaf al Din Bitlisi, the renowned Kurdish historian, the earliest known leader of the tribe, Bani Ardalan, was a descendant of Nasr al Dawla Ahmad ibn Marwan, who was the ruler of Marwanid Emirate in 1011–1061 centered in Diyar Bakr. He settled down among the Goran Kurds in Kurdistan and toward the end of the Mongol period took over the Sharazor, where he established himself as an absolute ruler. By 1736, Nader Shah had overthrown the Safavid dynasty and started expanding the borders of Iran both to the east and west. He fought numerous wars against the Ottoman Empire from the start of his reign until his death in June 1747. Some of the lands controlled by the Kurdish rulers were repeatedly transferred during these battles. The Ottomans and Nader Shah occupied Ardalan more than any other of those regions. In addition to these states, Ardalan was also invaded by the principalities of Mukriyan, Baban, and Shahrizor. Soon after Nader Shah's assassination, Karim Khan Zand became the new ruler of Iran. He gained control over most of the country, and before the winter of 1749, had launched a military operation against Ardalan. Its ruler, Hasan Ali, attempted to diffuse the conflict despite his lack of preparation, but failed. The Zand army destroyed his capital, Sanandaj. Kurdish rulers were never awarded important posts in the Zand dynasty's administrative hierarchy, such as the office of beglerbegi (governor general). Hereditary positions required royal approval, and Karim Khan did not always acknowledge the rulers those who were in line to take over their inherited domains.