Кіріспе
Гьёрги Маркус (13 сәуір 1934 – 5 қазан 2016) – венгр философы, Гьёрги Лукачпен тығыз байланысты сыншыл теоретиктердің шағын тобына жататын және көбінесе Будапешт мектебі деп аталатын тұлға.
György Márkus (13 April 1934 – 5 October 2016) was a Hungarian philosopher, belonging to the small circle of critical theorists closely associated with György Lukács and usually referred to as the Budapest School.
Өмірбаян
Маркус 1934 жылы Будапештте дүниеге келді. Соғыстан кейін коммунистік үкімет жеңіске жеткеннен кейін 1953 жылдан 1957 жылға дейін Мәскеудегі Ломоносов университетінде философиялық білімін аяқтау үшін жіберілді. Сол жерде ол өзінің болашақ әйелі Мария Маркусты кездестірді, ол да философияны оқыды. 1956 жылы олардың тұңғышы Гьёрги (Гюри) дүниеге келді, ал екі жылдан кейін Будапештте Андрас туды. Олар 1957 жылы Венгрия революциясынан кейін оралды. 1960 жылдан бастап ол халықаралық деңгейде танымал марксистік философ Гьёрги Лукачтың айналасындағы бірқатар ойластырылған философтардың шағын тобына қосылды. Лукач өзінің соңғы кезеңінде «Маркстің қайта жандануы» деп аталатын бағдарламаны құрды. Бұл жоба Маркстің еңбектерінің бастапқы эмансипациялық мағынасын қайта жаңғырту және олардың қазіргі заманғы маңыздылығын көрсетуді мақсат етті. Бұл топтың басқа да көрнекті мүшелері – Агнес Хеллер, Ференц Фехер, Иштва́н Меза́рош, Михай Вайда, Гьёргидің әйелі Мария Маркус, сондай-ақ кейінірек оның шәкірттері Гьёрги Бенце және Янош Кис. Аналитикалық ағылшын және американдық философиясының маманы ретінде Маркус өзінің диссертациясын Витгенштейннің «Логика-философиялық трактаты» тақырыбында жазды, оны ол бұрын мажар тіліне алғаш рет аударған болатын. 1965-1966 жылдары ол Америка Құрама Штаттарының Питтсбург университетінде Уилфрид Селларс пен Уиллард В.О. Куиннің ғылыми жетекшілігімен оқыды. Маркус 1966 жылы Венгрия Ғылым академиясының Философия және гуманитарлық ғылымдар бөлімінің академиялық сыйлығын алды. 1977 жылы Гьёрги және Мария Маркус, Хеллер және Фехер Венгриядан кетуге шешім қабылдады. 1978 жылға қарай төртеуі де Австралияға қоныс аударды, онда Маркусқа Сидней университетінің Жалпы философия кафедрасында жұмысқа орналасу ұсынылды. Келесі екі онжылдық бойы ол Философия тарихы, марксизм және сындық теория, эстетика сияқты салалар бойынша сабақ берді. 1996 жылы жеке профессорлық қызметке ие болды және 1998 жылы зейнетке шықты. Оның алғашқы кезеңі «гуманистік» марксизмді дамытумен байланысты болды, және Маркус осы теориялық жобаны басшылыққа алатын нормативтік философиялық антропология идеясын зерттеді – бұл антропология әлі де көбінесе тарихи дамудың дәстүрлі марксистік көзқарасы арқылы айқындалған даму қажеттіліктерінің теориясына негізделген. Екінші кезеңі Марксқа қатысты сын тұрғысынан қараумен және марксистік еңбек парадигмасының әдістемелік шектеулеріне ерекше назар аударумен ерекшеленеді. Маркус сонымен қатар өзінің философиялық антропологиясының нормативтік негіздері үшін ертедегі Маркске (кейінгі телеологиялық тарих теориясына қарағанда) жүгінді. Осы кезеңде Маркус Ханс Георг Гадамер, Лео Штраус сияқты марксистік емес теоретиктермен де белсенді түрде қарым-қатынас жасады, сонымен қатар Витгенштейнге деген қызығушылығын қайта жаңғыртты. Осы жерде Маркустың философиялық әлемдегі дамуды кеңінен түсінуі оған «тіл парадигмасының» жиырмасыншы ғасырдағы гуманитарлық зерттеулерде үстемдікке ие болған түрлі тәсілдермен сын көзбен қарауға мүмкіндік берді. Маркус бұл лингвистикалық модельге қарсы пікір білдіріп, мәдениетті (кеңейтілген) марксистік бағыттар бойынша жақсы түсінілетін өндірістік процесс түрі ретінде қарастырды. Үшінші және соңғы кезеңі өндірістің тар марксистік техникалық парадигмасына одан да сын көзбен қарады. Хабермастың коммуникативтік бұрылысын сынға алып, ол бұл парадигманың мұрасы сындық теориялық дәстүрге субъектінің табиғатпен нақты өзара әрекеттесуін толыққанды әлеуметтік процесс ретінде жеткілікті түрде бай есеп беруден бас тартты деп мәлімдеді. Хабермас бұл парадигманың нормативтік кемшілігін де мойындаған, бірақ оны көбінесе мүлдем тастап, оның орнына канттық бұрылыста тілдік өзара әрекеттесудің жағдайларынан алынған идеалданған, трансценденттік перспективаны таңдады. Маркус бұл көзқарастың өзгеруі дәстүрге бір жағынан, рационалдылықтың тұңғиық және идеалданған түрін, ал екінші жағынан, тарихи дамудың редуктивті және таза құралдық идеясын қалдырды деп есептеді. Маркус өзінің еңбек өмірінің соңына дейін өндірістің редуктивті емес парадигмасы мәдениет теориясын, әлеуметтік нормативтілік және эмансипациялық саяси іс-қимылдың «біртұтас» теориясын негіздеуге қабілетті екендігіне берік болды.