Кіріспе
Шотландтар мен жергілікті американдықтар арасындағы трансатлантикалық елік терісі саудасы
Трансатлантикалық елік терісі саудасы – колониялық Америкадағы маңызды коммерциялық қызмет болды, оған шотланд саудагерлері мен олардың фирмалары зор ықпал етті және кем дегенде ішінара басымдық танытты. Бұл сауда, негізінен елік терісінен, сондай-ақ бабр мен басқа да жануарлар терілерінен жүргізілді және жергілікті американдық тайпалармен қарым-қатынас арқылы іске асырылды, осылайша «үнді саудасы» деп аталды. Үнді саудасы еуропалықтардың, кейін колониялықтардың елік терісіне және жергілікті американдықтар аулаған басқа жануарлар терілеріне деген жоғары сұранысын қанағаттандыру мақсатында жүзеге асырылды, олардың орнына еуропалық тауарлар берілді. Бұл терілер Еуропаға жіберіліп, былғары өндірісінде қолданылды. Сауда XVII ғасырдан бері дамып келе жатқан еді және шотланд саудагерлері оның дамуында маңызды рөл атқарды.
Сауданың негізі
Шотландтардың Үндістан саудасына қадам басуына бірнеше себеп болды.
Мәдени ұқсастықтар
Бір себеп – үндістер мен шотландтардың мәдениеті мен киім-кешегінің ұқсастығы болды. Бұған Кашин келтірген естелік куә: «Индиандар жолбасшыларға олардың қаһарлы мінез-құлқы, ерлікке құштар ойындары және шығыс үлгісіндегі киімдері, өзіне ұқсас болғандықтан, қатты байланысты болды». Осыған қоса, екі жағдайда да рулық немесе тайпалық байланыстар мен туыстық қарым-қатынастарға негізделген ұқсас құрылымды қоғамдардың болуы, шотландтармен сауда жасауға және әлеуметтік қарым-қатынасқа басқа, олармен ортақ ештеңесі жоқ саудагерлерге қарағанда көбірек сенім мен ықылас тудырды деп есептеледі.
Мәдени бейімделу
Шотландиялық саудагерлердің үнділердің әдет-ғұрыптарын қабылдап, олардан тиімді пайдалануға дайындығы да маңызды рөл атқарды. Олар көбінесе шекарадағы үнді ауылдарында тұрып, үнді әйелдеріне үйленді. Бұл олардың басты бәсекелестері – француз саудагерлерінен өзгеше еді, олар көбінесе үнді тайпаларының ішінде неке қиюдан жаңылды. Осының салдарынан француздар шотландиялық саудагерлердің маңызды артықшылығынан – үнді кланына қабылданудан айырылды. Олар сол клан ішінде туысқандар мен тұтынушылар желісін құрды, сондай-ақ әйелдерінен үнді тайпаларының ахуалы, қажеттіліктері және саяси жағдайлары туралы құнды ақпарат алды. Некелер саудагердің әйелінің туыстарымен түрлі ауылдарда байланыс орнатып, жамандыққа қарсы қорғаныс пен тұрақты клиенттік базаны қамтамасыз етті. Олар көбінесе өз клиенттеріне христиан дінін уағыздаудан немесе олардың дәстүрлеріне араласудан аулақ болды. Испандықтар сауда бекеттерінде миссиялар құрып, үндістерді дінге көшіруге тырысты. Мартиннің айтуынша, "Шотландиялық тұрақты саудагерлер, көпшілігі үнді әйелдері мен балалары бар, ағымдағы мәдениетпен байланыс жасады, оны тыйым салуға немесе шабуылдауға ұмтылмады". Осы саясат өте тиімді болды, сондықтан Америка революциясына дейін көптеген үнді басшыларының тегінде үнді және шотландиялық қанаты болды, соның ішінде Крик тайпасының көшбасшысы Александер МакГиллврей.
Отбасылық артықшылықтар
Шотландтар өздерінің ұлттастарымен немесе кландық байланысы бар адамдармен сделке жасағанды жақсы көретін. Саудагерлердің туыстары болды, олар сауда тауарларын үндістерге жеткізе алатын және теориялық тұрғыдан алғанда, адал болып, үнді ауылдарымен сауданы қолдауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, сауда лицензиялары берілгеннен кейін, шотландтардың лицензияларын сату практикасы болғандықтан, үнді саудасында шотландтардың үнемі көп болуы қамтамасыз етілді. Бірінші Оңтүстік Үндістер ісі жөніндегі бастығы Эдмонд Аткин айтқандай, "Қазіргі жағдайда лицензияларды Чипсайдте тұратын адамдарға да беруге болады". Шотландтар өздеріне жақын адамдармен сделке жасауы темекі саудасының да бір бөлігі болды, себебі көптеген себептер болды: қызметкерлер мен бизнес серіктестерге сену қажеттілігі және ескі кландық құрылымдарға деген сезімталдық.
Өндірістік артықшылықтар
1707 жылғы Одақ актісінен бастап шотландтар Ұлыбритания Корольдігінің өндірістік және қаржы орталықтарына қол жеткізді. Шотланд саудагерлері Лондонның несиелік мүмкіндіктерін, сондай-ақ басқа шотланд саудагерлерінің бейресми, кеңейтілген желісі мен олардың қаржылық ресурстарын пайдаланды. Сауда тауарларын импорттаушыларға, ал терілерді жеткізуден бұрын тауарлар сатып алатын үндістерге несие беру, оларды Атлант мұхиты арқылы тасымалдау және кіріс алу үшін сату өте маңызды болды. Бұл 1783 жылғы АҚШ тәуелсіздігінен кейін де өз маңыздылығын сақтап қалды. Мысалы, шотланд фирмасы Пэнтон, Лесли және Компания Флоридадағы үнді саудасын (соғыстан кейін Ұлыбританиямен алмасу нәтижесінде испан территориясы болған) бақылады, АҚШ саудагерлері ұсына алмаған несие арқылы. Ұлыбритания француздар мен испандарға қарағанда үндістерге қажетті, жоғары сапалы тауарларды өндіру және жеткізу мүмкіндігіне ие болды. Бір кезде француз Форт-Тулузасының командирі өз клиенттерінің қалауын анықтау үшін британдық сауда тауарларын үлгі ретінде жинаған. Шотланд саудагерлерінің тіпті соғыс уақытында да сауда тауарларын жеткізуді жалғастыру қабілеті олардың клиенттеріне әсер етті, себебі француздар мен испандар үндістерді жабдықтауда қиындықтарға тап болды. Луизиананың француз губернаторы айтқандай, үндістер "әр күні саудагерлерімізге егер олар қажетті заттармен қамтамасыз ете алса, ағылшындардың өз жерлеріне енуіне ешқашан рұқсат етпес едіктерін" жеткізді. Британдық немесе шотланд саудагерлері бәсекелестеріне қарағанда жақсы несие шарттарын, сенімді жеткізу көзін, сондай-ақ тауарлардың кең ассортиментін және жоғары сапасын ұсынды.
Жұмыспен қамту артықшылықтары
Британдық отаршылдық билік көбінесе шотланд саудагерлерін хабаршы, аудармашы, ақпарат көзі және империяның бейресми агенттері ретінде пайдаланды. Олар саудагерлерді үндістерге сыйлықтар немесе пара алып жүру үшін қолданды, бұл саудагерлердің үндістер арасындағы беделін арттырды. Француздар олардан сыйлық алу үшін Форт-Тюлузаға немесе басқа француз бекіністеріне сапар шегуді талап еткендіктен, олар үндістер арасында одан да көп танымал болды. Саудагерлер ресми сыйлық берушілер ретінде өз қаражатын үндістерге сыйлық ретінде жұмсаудан қанағаттанды. Саудагерлердің бұл қосымша қызметі оларға үндістер мен отар басшылары арасындағы құнды байланыс құралы болуға мүмкіндік берді, осы арқылы үкімет саясатын, сендірулерді және ұсыныстарды үндістерге жеткізіп, олардың сенімі мен қолдауын жеңіп алды. Үндістерге елшілік қызмет атқарған ең жақсы құжатталған саудагерлердің бірі – Лаклан МакГилливрэй, ол бірнеше үнділер конференциясында аудармашы болып жұмыс істеді. Ол шокто тайпасын британдық саудагерлерге ашуға және шокто тайпасының француздарға қарсы көтерілісіне негіз салуға зор үлес қосты.
Сауда-саттық процесі
Шотланд саудагерлері Үндістан саудасын жүргізудің өзгеше жолын дамытты, бұл оның кеңеюінің маңызды факторы болды. Олар жеке саудагерлердің өздері жұмыс істеуі орнына, компания атынан жұмыс істейтін ұсақ саудагерлермен сауда компанияларын құрды. «Сауданы тиімді жүргізу және үндістерді жабдықтау үшін, біз бір компанияға бірігуді жөн санадық», – бұл бәсекелестікті азайту, осылайша табысты төмендетудің алдын алу, әр саудагердің тәуекелін төмендету, сондай-ақ жеке саудагерлердің әртүрлі, көбінесе толықтыратын дағдылары мен тәжірибесін біріктіру мақсатында жасалды. Бұл оларға бір уақытта бірнеше саудагерді үнді елінде орналастырып, үндістермен туындаған қиындықтарды тездете отырып шешуге мүмкіндік берді. Мұның ең жақсы және ең табысты мысалы – «Аугуста мырзалары» немесе Браун, Рей және Компаниясы, ол 1755 жылға қарай Крик және Чикасо тайпаларымен сауданың үштен екі бөлігін бақылауға алды. Аугуста мырзалары үндістерді ашық және жүйелі түрде пайдаланудан да сақтанды. Бұл компанияның белгілі бір баға белгілеуі, ромды сауда құралы ретінде қолданудан бас тартуы, белгілі бір үнді ауылдарын сауда үшін эксклюзивті базалар ретінде тағайындауы және басқа да пайдалы шаралары арқылы көрінеді. Осы тәжірибелерді көп ұзамай Джорджия және Каролинадағы үнді еліндегі басқа саудагерлер мен сауда компаниялары да қабылдады, әсіресе Ямаси соғысынан кейін. Бұл үнді саудасының ең жаман кемшіліктерін азайтты және үндістер, саудагерлер мен отарлық билік арасындағы шиеленісті азайтуға көмектесті, кем дегенде, жеті жылдық соғыстан кейін сауда жаңадан ұйымдастырылғанға дейін. Аугуста компаниясының, негізінен шотландтық мүшелері, сондай-ақ Маккартен және Кэмпбелл сияқты басқа шотланд саудагерлері; Крук, Макинтош және Джексон және басқалардың инновациялары 1760 жылдарға дейін Оңтүстік Үндістан саудасын тиімді монополиялауға мүмкіндік берді.
Саяси тағайындалу
Шотландияның үнді саудасына басымдықтың тағы бір факторы – колониялық әкімшілер мен губернаторлардың көптеген қызметкерлерінің Шотландиядан болуы еді. Мысалдарға Уильям Джонсон (Айрландия Корольдігіндегі Мэт графтығында туған) және Джон Стюарт Үндістанды басқарушылары, сондай-ақ Джеймс Грант, Джордж Джонстон және Джеймс Глен губернаторлар кіретін еді. Бірінен соң бірі келе жатқан колониялық әкімшіліктердегі шотландиялықтардың билік орындарындағы көптігі түрлі шотланд саудагерлеріне байланыстар, мемлекеттік келісімшарттар, саясат қабылдаушыларға жол ашу, сауда лицензияларын алу және олардың саудасында пайдалы болуы мүмкін басқа да көмектерді ұсыну үшін маңызды ресурсқа айналды.
"Шотландиялық" сауданың аяқталуы, американдық және канадалық сауданың басталуы
1759 жылы Жаңа Францияны британдықтар басып алғаннан кейін, Монреаль қаласында шотланд саудагерлері үстемдік құрды. Бірақ, олар Америка революциясы мен Тәуелсіздік соғысынан кейін Он үш колониядағы этностық туыстарынан оқшауланды. Осыдан бастап Монреальдегі Солтүстік-Батыс компаниясының саудагерлері тек британдықтардың иелігіндегі аумақтарға ғана назар аударуға мәжбүр болды, ал жаңадан тәуелсіз АҚШ-тағы шотланд-американдық саудагерлері континенттің орталық аймағындағы «тау адамы» дәстүрінің бір бөлігіне айналды. Екінші тараптың территориясына ену – халықаралық қақтығыс тудырушылық деп есептелді.