Георге Бариț: Трансильвания тарихы мен қоғам қайраткері

Кіріспе

Румын этникалық австро-мажар тарихшысы, саясаткер, кәсіпкер және журналист Джордж Бариц (көбінесе Джордж Баритью, Барич Гьёрги деп жазылады; 4 маусым 1812 – 2 мамыр 1893), – румын этникалық австро-мажар тарихшысы, филолог, драматург, саясаткер, кәсіпкер және журналист, Трансильванияда румын тіліндегі баспасөзді құрған адам.

Өмірбаян

Жуку де Хостада, Колож округінде (қазіргі Клуж округінің бөлігі), Трансильвания княздығында дүниеге келді. Ол грек-католик діни қызметкері Иоан Поп Бариц пен Ана Рафиланың ұлы болды. Траскауда (қазіргі Риметеа, Альба округі) мектепте оқыды, содан кейін Блаж және Клуж орта мектептерінде білім алды. Бастапқыда діни қызметкер болуға дайындалған, бірақ Брашовтағы румын тіліндегі коммерциялық мектепте мұғалім болуды шешті. 1838 жылы Брашовта туған аймағындағы алғашқы румын газетін құрды, оны Gazeta de Transilvania деп атады, ал оның қосымшасын "Foaie pentru inimă și minte" (Жүрек және ой үшін парақ) деп, баспагер Йоханн Гөттің өтініші бойынша атады. Саяси белсенділігі жоғары болды, 1848 жылғы Трансильвания төңкерісінде маңызды рөл атқарды, Валахия мен Молдавиядағы румын ұлтшылдарымен және радикалдармен байланыс орнатты. Венгрия төңкеріс үкіметі Трансильванияны тікелей австриялық бақылаудан алып, Венгриямен біріктіруді талап еткеннен кейін Gazeta газетін румындар мен венгрлерге тең құқықтарды талап ету үшін маңызды саяси платформа ретінде пайдаланды. Төңкеріс оқиғасынан кейін, Аустрияның әскери үкіметі құрылғаннан кейін және Аусглайхқа дейінгі кезеңде Бариц мәдени және кәсіпкерлік қызметке қайта оралды. 1861 жылы Андрей Шагуна және Тимотей Чипариумен бірге Трансильвания үшін румын әдебиеті мен халық мәдениеті қауымдастығын (ASTRA) құрды. Ол қауымдастықтың алғашқы хатшысы, кейін президенті болды. 1852 мен 1872 жылдар аралығында Бариц Трансильваниядағы алғашқы жеке капиталға ие румын өндіріс компанияларының бірі – Зарнештидегі қағаз фабрикасының (Орталық Румыниядағы Брашовтан батысқа қарай орналасқан) коммерциялық директоры қызметін атқарды. 1870 жылдары Трансильваниядағы алғашқы жеке румын капиталы бар Banca Albina банкісінің негізін қалаушысы мен басқарма мүшесінің кеңесшісі болды. 1863 жылдың көктемінде Трансильванияда өткен алғашқы еркін сайлау нәтижесінде, Австрияның 1861 жылы императорлық жарлық арқылы өкілді демократияны енгізгенінен кейін, Бариц Трансильвания диетасына (Трансильвания парламентіне) депутат болып сайланды, онда этникалық румындар көпшілікті құрады. 1863 жылдан кейін ол Трансильвания парламентінің жиырма алты ресми парламенттік делегатының бірі ретінде Венадағы орталық австриялық парламенттің (1863–1864) екінші және (1864–1865) үшінші парламенттік сессияларына қатысты. Онда ол парламент мүшесі, Қаржы комитетінің мүшесі және Трансильвания темір жолы комитетінің мүшесі ретінде императорлық қаржы және сауда саясаты, сыртқы саясат, Венадағы үкіметтің Риммен біріккен румын шіркеуіне қатысты саясаты туралы бірнеше сөз сөйледі, сондай-ақ Трансильваниядағы мемлекеттік қаржы реформаларын және Австрия империясындағы Трансильванияның жергілікті мүдделерін қолдады. 1865 жылдың ортасынан кейін ол Венадағы орталық парламенттің басқа сессияларына қатысуын тоқтатты, өйткені Аусглайхтың саяси салдары Трансильванияның орталық өкілдігін Венадан Будапештке көшірді. 1866 жылдың желтоқсанында Аусглайх басталғаннан кейін Бариц Иоан Рациумен (1828–1902) бірлесіп Трансильвания румындарының алғашқы меморандумының авторы болды, ол тікелей Австрия императоры Франц Иосиф I-ге жолданды және 1493 трансильваниялық зиялылар қол қойды. Меморандумда Австрия империясының шеңберінде Трансильванияның әкімшілік және саяси автономиясын сақтау туралы сұраныс қойылды. Бұл меморандум 1866 жылдың желтоқсанында императорға тапсырылды және 1892 жылы ұсынылған екінші меморандумның, Трансильвания меморандумының алғы күші болды. 1884 және 1888 жылдар аралығында Бариц Трансильвания мен Банаттағы Румын ұлттық партиясының президенті болды. ASTRA "Transilvania" журналын жариялай бастағанда, Бариц оның редакциялық жұмысына белсенді қатысты және 1898 мен 1904 жылдар аралығында, оның өлімінен кейін жарық көрген румын тіліндегі алғашқы энциклопедияның авторларының бірі болды. Оның 1889 және 1891 жылдар аралығында жарық көрген негізгі жеке еңбегі – "Părți alese din Istoria Transilvaniei pre două sute de ani în urmă" ("Трансильвания тарихынан соңғы екі жүз жылдың таңдамалы эпизодтары"). Бариц 1866 жылы құрылған Румын әдеби қоғамының (Societatea Literară Română) негізін қалаушы мүшесі болды, ол Румын академиясының алғашқы үлгісі саналды. Кейіннен ол 1868 жылы қоғамның тарихи бөлімінің басшысы, 1876 жылы вице-президенті және 1893 жылы президенті болып сайланды. Ол сайлаудан кейін бірнеше айдан соң Сибиуде қайтыс болды және қаладағы "Biserica dintre Brazi" шіркеуінің зиратында, басқа да ірі румындық Трансильвания көшбасшыларымен бірге жерленді.

Born in Jucu de Jos, Kolozs County, Principality of Transylvania (today part of Jucu, Cluj County, Romania), he was the son of the Greek Catholic priest Ioan Pop Bariț, and of Ana Rafila. He attended school in Trascău (today Rimetea, Alba County), and then highschool in Blaj and Cluj. Originally trained for priesthood, he decided instead to become a teacher at the Romanian language commercial school in Brașov. In 1838 he founded in Brașov the first Romanian newspaper in his native region, and named it Gazeta de Transilvania and its supplement "Foaie pentru inimă și minte" (Paper for the Mind, Heart, and Literature) at the request of publisher Johann Göt. Politically active, he was an important personality in the revolution of 1848 in Transylvania, establishing connections with Romanian nationalists and radicals in Wallachia and Moldavia, and using Gazeta as one of the main political voices demanding equal rights for Romanians and Hungarians after the Hungarian revolutionary government began pressing for Transylvania to be removed from direct Austrian supervision to be reunited with Hungary. After the revolutionary episode, in the period between the creation of an Austrian military government for the region and the Ausgleich, Bariț returned to cultural and business activities. In 1861, alongside Andrei Șaguna, Timotei Cipariu, he founded Asociația Transilvană pentru Literatura Română și Cultura Poporului Român (ASTRA). He was its first secretary, and subsequently became its president. Between 1852 and 1872 Bariţ was the Commercial Director of one of the first manufacturing companies in Transylvania with Romanian private capital, the Fabrica de hârtie din Zărnești (Pulp and paper factory in Zărnești, located west of Brașov in central Romania). During the 1870s he also acted as an adviser to the Founder and the Board of Administration of the Banca Albina, the first bank with private Romanian capital in Transylvania. As a result of the first free elections in Transylvania in the spring of 1863, following Austria's introduction by imperial decree of representative democracy in its territory in 1861, Bariț became a Member of Parliament in the Dieta Transilvaniei (Transylvanian Parliament) where the ethnic Romanians formed the majority. After 1863, he participated as one of the twenty six official parliamentary delegates of the Transylvanian Parliament in the second (1863–1864) and third (1864–1865) parliamentary sessions of the central Austrian Parliament (Reichsrat, now National Council of Austria) in Vienna. There, as a full Member of Parliament, a full Member of the Finance Committee and a full Member of the Committee for the Transylvanian Railway, he held several speeches on the imperial financial and trade policies, on foreign policy, on central policies of the government in Vienna towards the Romanian Church United with Rome, and promoted reforms of public finance in Transylvania, as well as specific local interests of Transylvania within the Austrian empire. After mid 1865 he did not continue to go to other sessions of the central Parliament in Vienna, since the political effects of the Ausgleich moved Transylvanian central representation from Vienna to Budapest. In December 1866, following the beginnings of the Ausgleich, Bariţ initiated and drafted together with Ioan Rațiu (1828–1902), the first Memorandum of the Romanians of Transylvania, addressed directly to emperor Franz Josef I of Austria and signed by 1,493 Transylvanian intellectuals, asking for the maintenance of the administrative and political autonomy of Transylvania within the Austrian empire and within Austrian supervision. This Memorandum was submitted to the emperor in December 1866 and is a precursor of a second memorandum, the Transylvanian Memorandum, submitted in 1892. Between 1884 and 1888, Bariț served as president of the Romanian National Party in Transylvania and Banat. When ASTRA began publishing the review Transilvania, Bariț was the main person involved in its editorial ventures, and became one of the authors of the very first Romanian language Encyclopaedia (published in Sibiu) after his death, between 1898 and 1904). His main personal work, published between 1889 and 1891, was Părți alese din Istoria Transilvaniei pre două sute de ani în urmă ("Selected Episodes of the Past Two Hundred Years in Transylvania's History"). Bariț was a founding member of the Societatea Literară Română (1866), a precursor to the Romanian Academy. Of the latter he was elected in 1868 its head of the historical section, its vice president in 1876 and its president in 1893. He died in Sibiu a couple of months after his election and is buried in the graveyard of the "Biserica dintre Brazi" church in the city, along with other major Romanian Transylvanian leaders.