Кіріспе
Анджей Стасюк (; 1960 жылдың 25 қыркүйегінде Польшаның Варшава қаласында туған) – қазіргі польша әдебиетінің ең табысты және халықаралық деңгейде танымал жазушыларының, журналистерінің және әдеби сыншыларының бірі. Ол Шығыс Еуропаның шындығын және оның Батыспен қарым-қатынасын көрсететін саяхат әдебиеті мен эсселерімен әйгілі.
Өмір және жұмыс
1960 жылы 25 қыркүйекте Варшавада дүниеге келген. Орта мектептен шығарылғаннан кейін Стасюк кәсіптік училищені де тастап, мақсатсыз жүріп, Польша пацифистік қозғалысына белсенді қатысып, аңыз бойынша, танкпен әскерден қашып кеткені үшін бір жарым жыл түрмеде отырды. Түрмедегі тәжірибесі 1992 жылы шыққан әдебиетке алғашқы қадамы үшін материал болды. "Хеброн қабырғалары" ("Mury Hebronu") деп аталатын бұл кітабы оны бірден көрнекті әдеби талант ретінде таныстырды. 1994 жылы жарық көрген "Махаббат және махаббат емес өлеңдері" ("Wiersze miłosne i nie") жинағынан кейін, 1995 жылы Стасюктың ең көп сатылған толық романы "Ақ қарға" ("Biały kruk") (2000 жылы ағылшын тіліне "White Raven" деп аударылды) жарық көрді және посткоммунистік Польшадағы ең сәтті авторлардың бірі ретінде бекітті. 1986 жылы, әдебиетке енмес бұрын, Стасюк туған Варшавасынан кетіп, Польшаның оңтүстігіндегі Карпат тауларының оқшауланған бөлігі – Бескидтегі Черне деген шағын ауылға қоныс аударды. Жазумен қатар ол қой өсірумен де айналысады. Әйелімен бірге өзінің шағын, бірақ қазірде беделді "Царне" ("Wydawnictwo Czarne") баспасын басқарады. "Царне" Стасюктың өзінің кітаптарынан басқа, Шығыс Еуропа авторларының шығармаларын да жариялайды. Сондай-ақ, эмигрант поляк жазушысы Зигмунд Хаупттің шығармаларын қайта жариялап, оны Польшада қайта ашуға бастама берді. "Ақ қарғаның" сюжеті тікелей оқиғалық болса, Стасюктың кейінгі туындылары көбірек импрессионистік болып, өзінің асырап алған үйінің – Польша мен Еуропаның оңтүстік-шығысындағы провинциялардың атмосфералық сипаттамаларына және оның тұрғындарының өміріне ден қоятын болды. Ағылшын тілінде қолжетімді бірнеше шығарманың бірі ("Nine", "Dukla", "Fado" және "Бабадаққа жол" ("On the Road to Babadag") сияқты) – "Галициялық ертегілер" ("Galician Tales") Стасюк дамытқан стильдің көрінісін береді. Осыған ұқсас мәтін – "Дукла" ("Dukla") (1997), оның аты үйіне жақын орналасқан шағын қаланың атынан алынған. "Дукла" Стасюктың Германиядағы жетістігіне жол ашты және Польшадан тыс жерлерде оқырмандарының ең жоғары бағасын алуға көмектесті, дегенмен оның көптеген кітаптары басқа да тілдерге аударылды. Сұхбатында Стасюк өзінің аймағына деген қызығушылығын және Батыс Еуропаға деген қызығушылығының жоқтығын мойындады: "Мен Франция мен Испанияға бармадым және оған бару туралы ешқашан ойламадым. Мен тек біздің жерімізге қызығушылық танытамын, бұл орталық және шығыс шындығы. Құдай-ау, Францияда не істемекпін?" Стасюк өзінің басты ықпалы ретінде Марек Хласконы атады; сыншылар оның саяхат әдебиетінің ағын санасы стилін Джек Керуакқа теңеді. Стасюк "славяндық "Жолда" жазуды және оны географиялық жағынан шектеулі және тарихи жағынан күрделі кеңістікке орналастыруды армандағанын" мойындады. Стасюктың "Бабадаққа саяхат" ("Jadąc do Babadag") саяхатнамасы Балтық теңізінен Албанияға дейінгі сапарды сипаттайды және бұл идеалға жақын деп саналады. Стасюктың өз сөздері бойынша, "Бұл кітапта жеке адамның оқиғасы жоқ. Мен география, пейзаж туралы, материалдық шындықтың санаға әсері туралы жазуды қаладым". Стасюктың соңғы туындыларындағы стильдік ерекшеліктердің бірі – 1998 жылғы "Тоғыз" ("Dziewięć") романы, ол Варшавада өрбіген және коммунизм құлағаннан кейін қалалық поляк қоғамына әсер еткен өзгерістерді көрсетеді. Көркем әдебиеттен басқа, Стасюк әдеби сынға да (2000 жылғы "Картонды ұшақ" ("Tekturowy samolot")) және Орталық Еуропа туралы түсінік бойынша квази-саяси очерктерге (украин жазушысы Юрий Андруховичпен бірге) "Менің Еуропам: "Орталық" деп аталатын Еуропа туралы екі очерк" ("Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej środkową") жазды. Стасюк поляк және неміс газеттеріне жиі мақалалар жазады. Стасюктың ең ерекше туындысы – "Түн" ("Noc"), "Славяндық германдық медициналық трагедия" деген қосымша атағы бар сахналық пьеса, ол Германияның Дюссельдорф қаласындағы Schauspielhaus театры 2004 жылы Еуропалық Одақтың кеңейуін тойлауға арналған театр фестивалі үшін тапсырыс берген. Қылмыстық оқиғаның көрінісі ретінде Стасюк Шығыс және Батыс Еуропаны бейнелейтін екі қиялданған ұлтты ұсынады, оларды поляктар мен немістер ретінде оңай тануға болады, олар қарсыластыққа ұшыраған, бірақ сонымен бірге таңғажайып симбиотикалық қарым-қатынаста. 2007 жылы Стасюк "Дойчланд" ("Dojczland") атты саяхатнамасында поляк-неміс тақырыбына оралды, онда Германиядағы саяхаттарынан алған әсерлерін сипаттады. 2007 жылы берген сұхбатында Стасюк осы тақырыпқа деген қызығушылығын былай түсіндірді: "Мен немістерден де, орыстардан да қорқамын, екеуін де тең жек көремін және екеуіне де құрметтеймін. Мүмкін поляктардың тағдыры – Еуропадағы және әлемдегі өз тағдырын үнемі ойлау. Поляк болу дегеніміз – толық оқшау өмір сүру...". 2011 жылдың соңында "Wprost" журналына берген сұхбатында ол тағы да Еуропа және әсіресе Германия туралы айтты. "[Германия] сөзінің ауыр мұрасы бар, оның этимологиясымен басталады, ол поляк тілінде "сөйлемейтін" дегенді білдіреді, оның түсініксіз тіліне байланысты сізбен байланыса алмайтын адам. Олар өтістен сабақ алды және әлі де тырысып жатыр, мен мұны ирониясыз және құрметпен айтамын, бірақ топ болғанда, біреу үстемдік етуі керек, олай болады. Әрине, поляктар осы рөлді ойнағысы келеді, бірақ Германия үстемдік етеді. Олардың барлығында ең жақсы болу қажеттігі, ал оларды дұрыс басқаруға бағыттау қажет. Басқаша айтқанда, оларға, қалай десем болады, біраз бақылау қажет. Мен Германияны керісінше жақсы көремін, ол біздікінен өзгеше әлем. Мен Германияны құрметтемеймін. Мен уақыт-уақытқа сонда барып, материя қалай бағынып, ұйымдастырылғанын көруді жақсы көремін. "Поляктік" де, әрине, бір түрлі жоғарылық сезімі болуы керек. Әрине, негіссіз. Бірақ бәрібір. Қауіпсіздіксіз, қиындықтарсыз Польша аз тіршілік етеді; ұлтшылдық есікті соққанда, бірден жақсырақ сезінеді, күш-қуатын қайта табады. Германиялық ұлтшылдыққа ұзақ өмір! Бұл біздің сақ болуымыз керек дегенді білдірмейді, емес пе?
Stasiuk himself cites Marek Hłasko as a major influence; critics have compared his style of stream of consciousness travel literature to that of Jack Kerouac. Stasiuk admitted that he "always wanted to write a Slavonic On the Road and place it in a quite geographically limited and historically complicated space". Stasiuk's travelogue Jadąc do Babadag ("Travelling to Babadag"), describes a journey from the Baltic Sea down to Albania, and arguably comes close to this ideal. In Stasiuk's own words, "[t]here is no individual, human story in this book [ ]. I wanted rather to write about geography, landscape, about the influence of material reality on the mind". A certain exception to the stylistic preferences in Stasiuk's more recent work is the 1998 novel Dziewięć ("Nine"), which is set in Warsaw and records the changes affecting urban Polish society after the collapse of communism. Apart from (semi ) fictional writing, Stasiuk also tried his hand at literary criticism (in Tekturowy samolot / "Cardboard Aeroplane", 2000) and quasi political essayism on the notion of Central Europe (together with the Ukrainian writer Yuri Andrukhovych) in Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej środkową ("My Europe: Two essays on the Europe called 'Central'"). Stasiuk frequently contributes articles to Polish and German papers. Stasiuk's least typical work is Noc ("Night"), subtitled "A Slavo Germanic medical tragifarce", a stageplay commissioned by the Schauspielhaus of Düsseldorf, Germany, for a theatre festival to celebrate the enlargement of the European Union in 2004. In the guise of a grotesque crime story, Stasiuk presents two imaginary nations, symbolising Eastern and Western Europe and easily recognisable as Poles and Germans, who are entangled in an adversarial but at the same time strangely symbiotic relationship. In 2007, Stasiuk continued to deal with the Polish German topic in a travelogue titled Dojczland, in which he described his impressions of Germany from his reading tours there. In an interview in 2007, Stasiuk commented on his fascination with the topic as follows: I fear both the Germans and the Russians, I despise them both equally, and I admire them both. Maybe it's the Poles' fate to be constantly meditating on their own fate in Europe and in the world. Being a Pole means to live in perfect isolation. Being a Pole means to be the last human being east of the Rhine. Because for a Pole, the Germans are something like well constructed machines, robots; while the Russians are already a bit like animals. In an interview with Wprost at the close of 2011, he again discussed Europe and, in particular, Germany. [The word Germany] has a heavy legacy, beginning with [its] etymology which means mute [in Polish], someone with which you cannot communicate because of his incomprehensible language. . They have really tried [to learn from the past] and are still trying, and I say this without irony and with respect, [but] when there is a group, someone has to dominate, that's how it is. Of course, the Poles would rather play this role but . Germany will dominate. . [The Germans] need to be the best at everything, and what is needed is to put them on the rails to good leadership. In other words, they need, how shall I put it, a bit of monitoring. . I like Germany by contrast, it's a world that is the opposite of ours. . I don't admire Germany. I just like to go there from time to time to see how matter is tamed and organised. . 'Polishness' must also certainly be a sort of feeling of superiority. . Unjustified, of course. But still. . Without danger, without troubles, Poland is less alive[;] whenever nationalism comes knocking on the door, it feels better right away, it perks up and gets its strength back. So long live German nationalism. Which doesn't mean, does it, that we must not remain vigilant.