Кіріспе

Анджей Стасюк (; 1960 жылдың 25 қыркүйегінде Польшаның Варшава қаласында туған) – қазіргі польша әдебиетінің ең табысты және халықаралық деңгейде танымал жазушыларының, журналистерінің және әдеби сыншыларының бірі. Ол Шығыс Еуропаның шындығын және оның Батыспен қарым-қатынасын көрсететін саяхат әдебиеті мен эсселерімен әйгілі.

Өмір және жұмыс

1960 жылы 25 қыркүйекте Варшавада дүниеге келген. Орта мектептен шығарылғаннан кейін Стасюк кәсіптік училищені де тастап, мақсатсыз жүріп, Польша пацифистік қозғалысына белсенді қатысып, аңыз бойынша, танкпен әскерден қашып кеткені үшін бір жарым жыл түрмеде отырды. Түрмедегі тәжірибесі 1992 жылы шыққан әдебиетке алғашқы қадамы үшін материал болды. "Хеброн қабырғалары" ("Mury Hebronu") деп аталатын бұл кітабы оны бірден көрнекті әдеби талант ретінде таныстырды. 1994 жылы жарық көрген "Махаббат және махаббат емес өлеңдері" ("Wiersze miłosne i nie") жинағынан кейін, 1995 жылы Стасюктың ең көп сатылған толық романы "Ақ қарға" ("Biały kruk") (2000 жылы ағылшын тіліне "White Raven" деп аударылды) жарық көрді және посткоммунистік Польшадағы ең сәтті авторлардың бірі ретінде бекітті. 1986 жылы, әдебиетке енмес бұрын, Стасюк туған Варшавасынан кетіп, Польшаның оңтүстігіндегі Карпат тауларының оқшауланған бөлігі – Бескидтегі Черне деген шағын ауылға қоныс аударды. Жазумен қатар ол қой өсірумен де айналысады. Әйелімен бірге өзінің шағын, бірақ қазірде беделді "Царне" ("Wydawnictwo Czarne") баспасын басқарады. "Царне" Стасюктың өзінің кітаптарынан басқа, Шығыс Еуропа авторларының шығармаларын да жариялайды. Сондай-ақ, эмигрант поляк жазушысы Зигмунд Хаупттің шығармаларын қайта жариялап, оны Польшада қайта ашуға бастама берді. "Ақ қарғаның" сюжеті тікелей оқиғалық болса, Стасюктың кейінгі туындылары көбірек импрессионистік болып, өзінің асырап алған үйінің – Польша мен Еуропаның оңтүстік-шығысындағы провинциялардың атмосфералық сипаттамаларына және оның тұрғындарының өміріне ден қоятын болды. Ағылшын тілінде қолжетімді бірнеше шығарманың бірі ("Nine", "Dukla", "Fado" және "Бабадаққа жол" ("On the Road to Babadag") сияқты) – "Галициялық ертегілер" ("Galician Tales") Стасюк дамытқан стильдің көрінісін береді. Осыған ұқсас мәтін – "Дукла" ("Dukla") (1997), оның аты үйіне жақын орналасқан шағын қаланың атынан алынған. "Дукла" Стасюктың Германиядағы жетістігіне жол ашты және Польшадан тыс жерлерде оқырмандарының ең жоғары бағасын алуға көмектесті, дегенмен оның көптеген кітаптары басқа да тілдерге аударылды. Сұхбатында Стасюк өзінің аймағына деген қызығушылығын және Батыс Еуропаға деген қызығушылығының жоқтығын мойындады: "Мен Франция мен Испанияға бармадым және оған бару туралы ешқашан ойламадым. Мен тек біздің жерімізге қызығушылық танытамын, бұл орталық және шығыс шындығы. Құдай-ау, Францияда не істемекпін?" Стасюк өзінің басты ықпалы ретінде Марек Хласконы атады; сыншылар оның саяхат әдебиетінің ағын санасы стилін Джек Керуакқа теңеді. Стасюк "славяндық "Жолда" жазуды және оны географиялық жағынан шектеулі және тарихи жағынан күрделі кеңістікке орналастыруды армандағанын" мойындады. Стасюктың "Бабадаққа саяхат" ("Jadąc do Babadag") саяхатнамасы Балтық теңізінен Албанияға дейінгі сапарды сипаттайды және бұл идеалға жақын деп саналады. Стасюктың өз сөздері бойынша, "Бұл кітапта жеке адамның оқиғасы жоқ. Мен география, пейзаж туралы, материалдық шындықтың санаға әсері туралы жазуды қаладым". Стасюктың соңғы туындыларындағы стильдік ерекшеліктердің бірі – 1998 жылғы "Тоғыз" ("Dziewięć") романы, ол Варшавада өрбіген және коммунизм құлағаннан кейін қалалық поляк қоғамына әсер еткен өзгерістерді көрсетеді. Көркем әдебиеттен басқа, Стасюк әдеби сынға да (2000 жылғы "Картонды ұшақ" ("Tekturowy samolot")) және Орталық Еуропа туралы түсінік бойынша квази-саяси очерктерге (украин жазушысы Юрий Андруховичпен бірге) "Менің Еуропам: "Орталық" деп аталатын Еуропа туралы екі очерк" ("Moja Europa. Dwa eseje o Europie zwanej środkową") жазды. Стасюк поляк және неміс газеттеріне жиі мақалалар жазады. Стасюктың ең ерекше туындысы – "Түн" ("Noc"), "Славяндық германдық медициналық трагедия" деген қосымша атағы бар сахналық пьеса, ол Германияның Дюссельдорф қаласындағы Schauspielhaus театры 2004 жылы Еуропалық Одақтың кеңейуін тойлауға арналған театр фестивалі үшін тапсырыс берген. Қылмыстық оқиғаның көрінісі ретінде Стасюк Шығыс және Батыс Еуропаны бейнелейтін екі қиялданған ұлтты ұсынады, оларды поляктар мен немістер ретінде оңай тануға болады, олар қарсыластыққа ұшыраған, бірақ сонымен бірге таңғажайып симбиотикалық қарым-қатынаста. 2007 жылы Стасюк "Дойчланд" ("Dojczland") атты саяхатнамасында поляк-неміс тақырыбына оралды, онда Германиядағы саяхаттарынан алған әсерлерін сипаттады. 2007 жылы берген сұхбатында Стасюк осы тақырыпқа деген қызығушылығын былай түсіндірді: "Мен немістерден де, орыстардан да қорқамын, екеуін де тең жек көремін және екеуіне де құрметтеймін. Мүмкін поляктардың тағдыры – Еуропадағы және әлемдегі өз тағдырын үнемі ойлау. Поляк болу дегеніміз – толық оқшау өмір сүру...". 2011 жылдың соңында "Wprost" журналына берген сұхбатында ол тағы да Еуропа және әсіресе Германия туралы айтты. "[Германия] сөзінің ауыр мұрасы бар, оның этимологиясымен басталады, ол поляк тілінде "сөйлемейтін" дегенді білдіреді, оның түсініксіз тіліне байланысты сізбен байланыса алмайтын адам. Олар өтістен сабақ алды және әлі де тырысып жатыр, мен мұны ирониясыз және құрметпен айтамын, бірақ топ болғанда, біреу үстемдік етуі керек, олай болады. Әрине, поляктар осы рөлді ойнағысы келеді, бірақ Германия үстемдік етеді. Олардың барлығында ең жақсы болу қажеттігі, ал оларды дұрыс басқаруға бағыттау қажет. Басқаша айтқанда, оларға, қалай десем болады, біраз бақылау қажет. Мен Германияны керісінше жақсы көремін, ол біздікінен өзгеше әлем. Мен Германияны құрметтемеймін. Мен уақыт-уақытқа сонда барып, материя қалай бағынып, ұйымдастырылғанын көруді жақсы көремін. "Поляктік" де, әрине, бір түрлі жоғарылық сезімі болуы керек. Әрине, негіссіз. Бірақ бәрібір. Қауіпсіздіксіз, қиындықтарсыз Польша аз тіршілік етеді; ұлтшылдық есікті соққанда, бірден жақсырақ сезінеді, күш-қуатын қайта табады. Германиялық ұлтшылдыққа ұзақ өмір! Бұл біздің сақ болуымыз керек дегенді білдірмейді, емес пе?