Кіріспе

Когнитивтік мамандану, кейбір мінез-құлықтардың, әсіресе әлеуметтік байланыс саласында, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, табиғи іріктеу арқылы ең тиімді болу үшін жетілдірілуін көрсетеді. Маманданулар организмге оның өмірлік ортасына жақсырақ бейімделуге мүмкіндік береді, осылайша организмнің бейімделу мақсатына қызмет етеді. Уақыт өте келе, маманданулар түрдің жалғасуы үшін маңызды болып кетеді. Адамдардағы когнитивтік мамандану тілді игеру, сананың теориясын дамыту және сенім мен өзаралық қарым-қатынас сияқты нақты әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруға негіз болады деп саналады. Бұл маманданулар түрдің өмір сүруі үшін өте маңызды, тіпті кейбір мамандануларға ие болмаған, аутизм спектрінің бұзылыстары бар немесе тілдік қабілеттері жетілмеген сәтті адамдар да кездеседі. Когнитивтік мамандану сонымен қатар, шимпанзелер және бөтелке мұрынды дельфиндер сияқты бірнеше жануар түрлерінде өзіне-өзі сына, бағдарлау және мәселелерді шешу сияқты бейімделу мінез-құлықтарының негізі болып табылады деп есептеледі.

Өмірбаян

Алғаш адамға тән бейімделу механизмі ретінде зерттелген танымдық мамандану, ақыл-ойының (ішкі құрылым) ерекшеліктеріне назар аударады, ол сыртқы мінез-құлыққа әсер етеді. Осы маманданулардың көпшілігі адамға ғана тән неокортекс аймақтарында қалыптасқан деп саналады. Адамдардағы ең маңызды танымдық маманданулардың қатарында – басқалардың ойын түсіну және тілді игеру мен қолдану қабілеттері жатады, ал адам емес жануарлар азық іздеу, өзін-өзі тану немесе басқа да бейімделу дағдыларында мамандануы мүмкін.

Әлеуметтік мінез-құлық

Әлеуметтік қарым-қатынас тиімді адамдық өзара әрекеттесу үшін өте маңызды және идеялардың күрделі алмасуын қолдау үшін уақыт өте келе дамып келді. Көмектесу және игіліктің іс-әрекеттері сияқты кейбір әлеуметтік мінез-құлықтар көбінесе адамдарға ғана тән және түрдің сақталуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Эволюциялық психологтар Леда Космидс пен Джон Туби адам санасында табиғи іріктеу арқылы әлеуметтік қарым-қатынас пен алмасуды жеңілдету үшін жасалған "арнайы механизмдер" бар екенін айтады. Бұл арнайы "алгоритм" болмаса, әлеуметтік қарым-қатынастың бейімделуі балалар, ересектер және қарт адамдар арасында, түрлі мәдениеттерде және нейропсихиатриялық популяцияларда зерттелді. Ақыл-ой теориясы әлеуметтік тану мен қарым-қатынаста маңызды деп есептеледі, себебі ол кездейсоқ және мақсатты әрекеттерді ажыратуға, басқалардың ішкі жағдайларын бағалауға және басқалардың ойлары біздің ойларымыздан қалай ерекшелене алатынын анықтауға мүмкіндік береді. 1978 жылы әлеуметтік психологтар Дэвид Премак пен Гай Вудраффтың шимпанзелердегі ақыл-ой теориясы бойынша зерттеулері оны психологиялық зерттеулердің алдыңғы қатарына шығарды, бірақ ақыл-ойдың нағыз теориясы тек адамдарда ғана бар деп саналады. Бұл құбылыс көптеген салаларда талданды және ынтымақтастық пен жеке қарым-қатынастарды жеңілдетуіне байланысты адам түрінің аман қалуы үшін ең пайдалы маманданулардың бірі болып саналады.

Аутизмде

Аутизм спектріндегі бұзылыстары бар балаларда ақыл-ой теориясы жетіспейді, және бұл кемшілік аутизммен ауыратын адамдардың әлеуметтік түсінігінің кейбір салаларында жиі болатын бұзылуларға себеп болады деп саналады. Ақыл-ой теориясының дамуындағы кешігу (немесе жоқтығы) әлеуметтік қарым-қатынасқа кедеріл келтіруі мүмкін – адамзаттың өмір сүруі үшін маңызды дағды – бұл ақыл-ой теориясының бейімделгіш когнитивтік мамандану ретіндегі дәлелі деп аргументтеледі. Стивен Пинкер тілдің адамның жалпы когнитивтік қабілеттерінің эволюциясының туынды өнімі ретінде пайда болғанын айтса, тілдің өзі жеке бейімделу механизмі екенін көрсетеді. Ол бұл тұжырымды қолдайтын әдебиеттер мен теорияларды пайдаланып, тілдің әмбебаптығы мен онтогенезі сияқты бірнеше дәлелдер ұсынады. Пинкер сондай-ақ жалпы интеллект пен тіл арасындағы екі жақты диссоциацияны тілдің нақты бейімделу ретінде дәлелдеу үшін қолданады. Травматикалық ми жарақаты немесе инсульт салдарынан тілдік қабілеттерін жоғалтқан, бірақ көптеген басқа когнитивтік қабілеттерін сақтап қалған адамдар Пинкердің тіл мен жалпы когницияның адам мінез-құлқында әрқашан толық сәйкес келмейтіні туралы идеясын көрсетеді. Арбибтің сөзіне сүйенсек, адамдардағы Брока аймағындағы нейрондарсыз (маймылдардағы F5-ке ұқсас) біз тілге мамандануға эволюциялай алмас едік – бұл адам емес жануарларда тілдік қабілеттің болмауын түсіндіреді. Бұл мінез-құлық таңдалды, дамыды және өзгертілді, нәтижесінде қазіргі адамдардың қабілеттері пайда болды. Алғашқы теориялар ертедегі тілді аң ауру кезінде қарым-қатынас құрудың бейімделу жолы ретінде түсіндірсе, соңғы зерттеулер әлеуметтік талаптарды қамтитын экологиялық теорияларға назар аударуда; яғни, Flinn және авторлар айтқандай, адам емес приматтарға қарсы "әлеуметтік қарулану жарысы". Ұзақ мерзімге таңдалған мінез-құлық ретінде, көптеген сәтті "аралық кезеңдермен" адам тілі шимпанзелердің басқа да әлеуметтік мінез-құлықтарынан ерекшеленеді, олар эволюциялық дамуында біртіндеп дамиды деп есептеледі. Осы және ұқсас диссоциациялар уақыт өте дамыған нақты нейрондық архитектура тілдік функцияны қолдайды деген теорияны нығайтады. Чомскийдің пікірінше, тілдік өңдеудің маңызды бөлігі адам миына берілген. Бұл тілді нақты тілдік оқытусыз немесе оқытусыз (стимулдың жеткіліксіздігі туралы аргументпен тығыз байланысты) өндіруге мүмкіндік береді. Джекендофф Универсалды грамматиканың өзі "алдын ала дамыған когнитивтік мамандану" екенін айтады: балалар өз ана тілінде қалай сөйлеу керектігі туралы нақты нұсқауларға немесе туғаннан бері миында белгілі бір тілдің сөздік қоры мен синтаксистік ережелеріне ие болудың орнына, тіл үйренуге генетикалық бейімділікке ие.

Артықшылықтары

Новак пен Зигмундтың пікірінше, тіл – біз білетін адам өмірі үшін маңызды жайт. Әлеуметтік топ мүшелерімен сөз арқылы байланысу қабілеті болмаса, өзара жақсылық жасау (яғни, қызметтерге жауап беру) болмайды, және ортақ игілік үшін бірлесіп жұмыс істеудің жолы да болмайды. Қарым-қатынастағы артық нәрсе ретінде қарастырылатын, тіпті бейімделуге көмектесетін де нәрсе болуы мүмкін. Басқа адамдар туралы ақпараттың таралуы, тіпті ол жаман болса да, әлеуметтік интеллекттің белгісі және заңсыз әрекеттерге қарсы кедергі ретінде қызмет ете алады. Оның бейімделу құндылығы сыртқы және ішкі компоненттерден тұрады: юмор сыртқы ортада ортақ пайдаланғанда әлеуметтік байланысты нығайтады, ал жеке ойда ләззат алғанда қуаныш сыйлайды. Сонымен қатар, Джонсон Фрей (2003) құралдарды қолданудағы адамның ерекше қабілетін ұсынды. Джонсон Фрейдің сөзіне қарағанда, адамның құралдарды қолдану дағдысы тек қана дамыған сенсомоторлық қабілеттеріне емес, күрделі танымдық механизмдерге негізделген. Мидың қозғалыс аймақтарындағы физикалық қабілет ретінде қарастырылмастан, Джонсон Фрей құралдарды қолдануды танымдық құбылыс ретінде жіктеуді ұсынады, себебі оның негізі танымда жатыр. Ал философиялық тұрғыдан алғанда, Бойер (2003) «діни ойлау мен мінез-құлық» – мидың қызметінің қосымша нәтижесі ретінде пайда болған және табиғи іріктеу арқылы дамуын жалғастырған ерекше қабілет екенін айтады. Крюгер және авторлар (2007) сенімнің, көмек пен игіліктің негізін құратын және адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттесуіне бастайтын танымдық қабілет екенін дәлелдеді.

Адам емес приматтарда

Адамзаттың ең жақын туыстары, ұлы маймылдар, бірнеше ерекше мінез-құлықтарды дамытқан: орангутандар ағаштарға өрмелеуде шебер, ал шимпанзелер мен гориллалар бунақтарымен жүруге бейімделген. Керісінше, когнитивтік және мінез-құлықтық бейімделулермен қатар, шимпанзелер табиғи іріктеу арқылы одан да күрделі әлеуметтік дағдыларды қабылдаған болуы мүмкін, соның ішінде өзін-өзі тану қабілеті (шимпанзелердің "көзілдірік тестінен" сәтті өтуімен көрсетілген). Бұл тапсырма – жануардың айнадағы өз бейнесін тануымен аяқталатын сынақ – ой-қиялының дамуының бастапқы құрылыс блогы деп есептеледі. Резус маймылдары да белгілі бір оқиғалар мен заттарды еске түсіретін кезде түсіне алатындары дәлелденген, бұл әлеуметтік қарым-қатынастарды құрудың маңызды бөлігі болып табылады, себебі адам өзіне кім қарыз екенін, кімге сенуге болатынын және қоғамда сәтті өмір сүру үшін кімнен сақтану керектігін білуі керек.

Басқа жануарларда

Жақындағы зерттеулер когнитивтік мамандану приматтарға ғана тән емес екенін көрсетті: үй жануарлары, атап айтқанда иттер, адамның мінез-құлқы мен қарым-қатынасын түсінуге қабілетті белгілерді көрсетеді, бұл олардың адам иелерінен тамақ, баспана және махаббат алу мүмкіндігін арттыратын әлеуметтік когнитивтік мамандануды көрсетеді. Адамның мінез-құлқының көрсеткіштеріне сезімталдық таныту және оған лайықты жауап беру иттерге түр ретінде тірі қалуға және дамуға мүмкіндік берді. Бұл өзіне-өзінің қарапайым түсінігін көрсететін белгі, жануарлар әлеміндегі организмдердің сананың негізгі теориясының дамуына қосымша дәлелдер келтіреді. Құмырсқалар, аралар және басқа да жәндіктер де жоғары навигациялық дағдылар мен бірнеше қарапайым әлеуметтік қарым-қатынас қабілеттерін қоса алғанда, әртүрлі мамандануларға сәйкес келетін мінез-құлықтарды дамытты. Адаптивтік когнитивтік эволюция көгершіндердің заттарды топтастыру қабілеті (жаңа ортаны өңдеуге және бейімделуге көмектесетіні дәлелденді), қарғаларда құралды өзгерту және пайдалану, сондай-ақ галкаларда мәселелерді шешу және "шығармашылық" құралдарды өзгерту арқылы зерттелді.