Кіріспе

Джон Диксон Каррдың 1935 жылғы романы

Сюжет

Профессор Чарльз Гримоның Лондон тавернасындағы достарымен кездесуі иллюзионист Пьер Флеймен тоқтатылады, ол Гримоға қауіп төндіреді және Гримоның өмірін іздейтін одан да қауіпті бауырын ескертеді. Гримо оған бауырларын жіберіп, өзі де құтылсын дейді. Бірнеше түннен кейін, Гримоның үйіне бетін жасырып келген белгісіз біреу келеді және үй шаруасының қызметкері, ханым Дюмон, оны кабинетіне жеткізеді. Гримоның хатшысы кабинетінің есігін көріп, Гримоның қонақты қарсы алып, кіргізгенін көреді; ол оқ атылғанға дейін күтеді. Бөлме ішінде Гримоның өліп жатқаны анықталады; бірақ қонақ та, қару да табылмайды, ал жалғыз терезенің сыртында қар жатыр. Өлім төсегінде Гримо өзінің ағасы кінәлі екенін айтады. Гидеон Фелл Гримо Лондонға қоныстанғанға дейін ол Короли Гримоуд Хорват атымен танылғанын және оның екі бауыры болғанын біледі, олардың бірі өзін Флей деп атайды. Олар бірнеше жыл бұрын Трансильваниядағы еңбек лагерінен қашуға тырысып, өлімдерін жалғандап, тірідей жерленген. Газет хабарлайды, Гримоға оқ атқаннан кейін бірнеше минут өткен соң куәгерлер Флейді қармен қапталған тұйық көшеде жалғыз басып бара жатқанын көрген, содан кейін "Екінші оқ сен үшін!" деп айқайлаған дауыс естілген, одан кейін оқ атылған. Флей қарда өлі қалпында табылады, оны және Гримоны өлтірген револьвер жанында жатыр. Қарда одан басқа іздер жоқ. Фелл Трансильваниядан үш бауырластың банк тонау үшін тұтқындалғанын және Гримо лақтығынан қашып шыққаннан кейін қалған екеуін өлімге тастағанын біледі. Флей аман қалған және түрмеге қайтарылған, ал үшінші бауырлас қаза тапқан. Фелл Флей Гримоны шантаж жасап, үшінші бауырының өліміне қатысқандығын жариялаумен қорқытқанын анықтайды. Флейді өлтіруді жоспарлаған Гримо еді, керісінше емес. Гримо Флейдің кабинетіне кіріп, оқ атқан, содан кейін терезеден қашып, өз пәтеріне барып, өзін-өзі өлтіргендей көрінетін жағдай жасады. Шындығында, Гримо Флейдің пәтеріне барып, оны атып өлтірді, қолында қаруы бар өзін-өзі өлтіруші ретінде көрсетті, содан кейін картоннан жасалған пальто мен маска киіп, өзінің қонағы болып көрінуге дайындалды. Бірақ оның жоспары сәтсіз аяқталды, өйткені Флей бірден өлмеді және дәрігер шақыру үшін көшеге шығуға үлкерді. Гримоның кездейсоқ пайда болғанда, Флей "Екінші оқ сен үшін!" деп айқайлады және атып, күресінен қайтыс болды. Жарақат алған Гримо өз үйіне оралып, жоспарын аяқтады. Ол бұрын кабинетінің есігіне үлкен айна орналастырған, есік ашылғанда ол шляпасын және маскасын шешіп, хатшыға өзінің бөлмеге кіріп, қонақты қарсы алуға дайындалып тұрғанын көрсетті. Ішке кірген соң, ол картоннан жасалған заттарды өртеді және ауыр айнаны мұржаның ішіне жасырды, бұл күш-жігер соңғы қан кетуді тудырды. Ол атыс дыбысын шығару үшін петарда жаруға үлкерді. Қылмыстардың мүмкін емес сипаты кездейсоқ жағдайлардың салдарынан туындады. Флейге оқ атқан кезде Гримоға оқ атқаннан кейін бірнеше минут өткендей көрінді, себебі дүкен терезесіндегі сағат дұрыс емес қойылған; және Гримо қар жауатынын күтпеген, бұл Флейдің терезеден қашуын мүмкін емес етті. Ханым Дюмон (қазір Гримоның серігі және сүйіктісі екені анықталды) Феллдің шешімінің дұрыстығын растайды және өзін-өзі өлтіреді.

Кілті жабық бөлмеде оқылатын дәріс

Роман 17-тараудағы «жабық бөлмедегі дәріс» үшін ерекше атақты болды, онда доктор Фелл оқырманға жабық бөлмеде немесе басқа да мүмкін емес жағдайда адамның дерлік қатесіз кісі өлтіруді қалай жүзеге асыруы мүмкін екенін түсіндіреді. Барзун мен Тейлор «Қылмыс каталогы» (1982, 2-ші басылым) кітабында бұл дәрістің өте жақсы екенін айтады: «жанды тілмен жазылған жиырма беттік сау ой және керемет қиял». Олар осы кітапты тек осы дәріс үшін ғана кітап сөресінде сақтауға лайық деп санайды. Мартин Эдвардс «100 кітаптағы классикалық қылмыстың тарихы» (2017) еңбегінде доктор Феллдің өзі романның кейіпкері екенін ашық мойындайтын осы тарауды «өте батыл қадам» деп атады. Эдвардс бұл тараудың көптеген рет жеке эссе ретінде қайта басылғанын және оның әртүрлі жабық бөлме сценарийлерін талдауы ешқашан теңдессіз екенін атап өтті.

Әдеби мәні және сын

Барзун мен Тейлор лекциядан гөрі осы әңгіменің өзін азырақ ұнатыпты. Олар сюжеттің тапқыр екенін мойындағанмен, кейіпкерлерді "тіпті сенімді қуыршақтар деуге келмейді" деп есептеді, ал доктор Феллді "жарқын емес, көңілсіз итті" санады. Сонымен қатар, олар мүмкін емес нәрселердің көптігін және оқырманның "бір-бірінен кейін келетін ұсақ-түйек түзетулерді" қабылдауы қажеттігін де сынға алды. Бірақ көптеген басқа сыншылар мүлдем басқа пікірде болды, ал 1981 жылы 17 құпия жанр авторлары мен сыншылардың тобы осы кітапты барлық уақыттағы ең жақсы "жабық бөлме жұмбағы" деп таңдады. Сонымен қатар, Америка құпия жазушыларының 100 үздік құпия романы тізімінде 96-шы орынға ие болды.