Кіріспе

Үндістанның классикалық биі – Мэйтей мәдениетінің классикалық би түрі, Сангет Натак Академиясымен ресми түрде танылған Манипури биі, сонымен қатар Манипури Раас Лила деп аталады. Бұл – Манипур штатынан шыққан жагои және Үндістанның негізгі классикалық би түрлерінің бірі. Бұл Манипурдың мэтей халқының дәстүрлі вайшнавизмінің ең үлкен мәдени жетістіктерінің бірі. Мэйтей өркениетінің арқасында классикалық би түрін алғаш рет Манипур Королдығының мэйтей индусы патшасы формальды түрде дамытты. Бұл би индуист құдайы Кришнаға табынудың ең жоғары рухани көрінісі болып саналады. Үндістан субконтинентіндегі әртүрлі мәдени мұраларға қатты әсер еткендіктен, Үндістан Республикасының негізгі классикалық би түрлерінің бірі ретінде Үндістан Үкіметінің Мәдениет министрлігінің Сангет Натак Академиясы мойындайды. Армения-Үндістан халықаралық қатынастарының бір бөлігі ретінде Армения-Үндістан почта маркаларының бірлескен шығарылымында «ұлттық би» деп аталды. Бұл би Радха-Кришнаның Мадхура Расының құлшылық тақырыбымен сіңірілген, оған жұмсақ көздер мен икемді, бейбіт дене қозғалыстары тән. Биші индуист немесе индуист емес болғанына қарамастан, бет-әлпет көбінесе Бхакти Расаны, яғни құлшылық сезімін білдіреді. Би түрі индуизмнің вайшнавизм жазбаларына негізделген және Радха мен Кришнаға табынумен тығыз байланысты. Бұл Кришнаның Радха және Вриндаванның сиыршы қыздарымен билеген құдайлық махаббатының бейнесі, ол Раас Лила деп белгілі. Манипури Раас Лила биінің тамыры, барлық классикалық үнді билері сияқты, ежелгі индуисттік санскрит мәтіні Натья Шастраға байланысты, сонымен қатар түрлі жергілікті халық билерінің мәдениеттерінің әсеріне ие. Орта ғасырларда Вишну храмдарының болуына байланысты, бұл би түрі ауызша дәстүр ретінде ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Басқа үнді классикалық билерінің абыройы төмендеген кезде, «құрметті» отбасылардан шыққан қыздардың арасында Манипури классикалық биі ең сүйіктісі болды. Бұл Манипури би-драмасы көбінесе толығымен діни және таза рухани тәжірибе болып саналады. Оған көптеген аспаптармен орындалатын құлшылық музыкасы сүйемелдейді, соның ішінде картал немесе манджирамен (сыбызғы) және санкиртанның қос баслы барабанымен (пунг немесе манипури мрдханга) ырғақ беріледі. Би-драма хореографиясы вайшнавалық падавалилердің пьесалары мен әңгімелерін бөліседі, сонымен қатар Ассам және Батыс Бенгалиядағы Гаудия вайшнава өнеріне де әсер етті.

Тарих

Манипури биін сипаттайтын ең алғашқы сенімді түрде мерзімі анықталған жазбалар XVIII ғасырдың басында жазылған.

Орта ғасырлар

Манипурдың тарихи мәтіндері қазіргі заманға дейін жеткен жоқ, ал сенімді жазбалар 18-ғасырдың басына дейін сақталған. Манипури Раас Лила биінің ежелгілігі туралы теориялар ауызша дәстүрге, археологиялық жаңалықтарға және Азия қолжазбаларындағы Манипурға қатысты деректерге негізделген, олардың мерзімі анықталған. Меитей тіліндегі "Бамон Кхунток" мәтіні, сөзбе-сөз "брахмандардың қоныс аударуы" деген мағынаны білдіреді, Манипур патшасының 15-шы ғасырда біздің заманымыздан бұрын Шань Понг мемлекетінен Вайшнавизмді қабылдағанын көрсетеді. 16-шы ғасырдың ортасынан кейін Бенгалия сұлтандығының индус-мұсылман соғыстары кезінде Ассам мен Бенгалиядан буддистер мен индустардың толқындары келді және Манипурда құрметпен қарсы алынды. 1704 жылы Мэйтей патшасы Питамбар Чарайронгба Вайшнавизмді қабылдап, оны мемлекеттік дін деп жариялады. Раджарши Бхагиачандра индуистік храмдарда Раас Лила мен Манипури билерінің көпшілікке көрсетілуін бастағанмен де ерекшеленеді.

Британдық билік дәуірі

1891 жылы британдық отаршылдық үкімет Манипурды өзінің империясына қосып алды, бұл Манипури биінің шығармашылық дамуы мен кеңеюінің алтын ғасырының аяқталуын білдірді. Содан кейін Манипури Раас Лила биі, басқа барлық классикалық индуистік өнер сияқты, әдепсіз, білімсіз және көне деп қысымға ұшырады. Би және оны орындаушылар тек ғибадатханаларда, мысалы, Имфалдағы Шри Говиндаджи ғибадатханасында ғана сақталды. Мәдени дискриминацияға қарсы тұрылып, Үндістан тәуелсіздік қозғалысының белсенділері мен ғалымдары биді қайта жаңғыртты.

Қазіргі заман

Манипуридің классикалық Раас-Лила би өнері Нобель сыйлығының лауреаты Рабиндранат Тагордың күш-жігері арқасында екінші өмірін алды. 1919 жылы Силхетте (қазіргі Бангладеш) Гошта Лила би композициясын көргеннен кейін ол үлкен әсер алды. Манипури Раас-Лила биінің шебері Будхимантра Сингхты «Шантиникетан» аталатын Үнді мәдениеті мен зерттеулер орталығына оқытушы ретінде шақырды. 1926 жылы Наба Кумар Раас-Лиладан сабақ беру үшін факультетке қосылды. Сенарик Сингх Раджкумар, Нилешвар Мукерджи және Атомба Сингх сияқты басқа да белгілі гурулар да шақырылып, Тагорға бірнеше би драмаларының хореографиясын жасауда көмектесті.

Индуизм әлемінде

Манипури классикалық биі – тарихи Манипур патшалығының мейтей индус патшасының шедеврі, және бұл би түрі Үндістан субконтинентінің әртүрлі өркениеттеріне елеулі мәдени әсер еткен. Үндістан Республикасының Мәдениет министрлігінің Сангет Натак Академиясы Манипури классикалық биін Үндістан Республикасының негізгі классикалық би түрлерінің бірі деп мойындайды.

Репертуар

Чали немесе шари – Манипури Раас билерінің негізгі би қозғалысы. Репертуар және негізгі ойын маусымға байланысты. Билер толық ай күндері, күзде (тамыздан қарашаға дейін) үш рет және көктемде (наурыз немесе сәуір) бір рет өткізіледі. Басанта Раас Холи деп аталатын индуистік түстер мерекесімен, ал қалғандары Дивали және басқа да егін жинаудан кейінгі мерекелермен сәйкес келеді. Би қойылымдарында орындалатын пьесалар мен әндер Рада мен Кришна арасындағы махаббат пен ойын-қуанышқа толы, олар Лалита, Вишаха, Читра, Чампаклата, Тунгавидья, Индуреха, Рангадеви және Судеви есімді гопилердің қатысуымен өтеді. Әр гопи үшін жеке композиция және би үлгісі бар, ал сөздердің екі деңгейлі мағынасы бар – біреуі тура мағынада, екіншісі рухани. Пьесаның ең ұзын бөлігі Рада мен Кришнаға арналған. Кришна рөлін ойнайтын биші эмоцияларын көрсетеді, ал гопидің дене тілі мен қол қимылдары олардың құштарлығы, көңілсіздігі немесе қуанышы сияқты сезімдерін білдіреді. Абинаяның ырғақты бейнелеу түрі – әр наикада аштанаиканы (қаһарманның сегіз қыры) көрсету, олар "абхисарика" Кришнаға деген махаббатын білдіретін маусымның көріністерімен боялады; сондықтан тұманды қыста билейтін куаша абхисарика, күркірейтін жаңбырға қарсы тұратын варша абхисарикадан мүлдем өзгеше. Басқа қойылымдарда манипури бишілері күштірек, акробатикалық және костюмдері бидің қажеттілігіне қарай өзгеріп отырады. Ондаған бала бір синхронды түрде Гопа Рас биін орындайды, онда олар күнделікті шаруаларды, мысалы сиырларды тамақтандыруды сомдайды. Рагини Девидің сөзіне сүйенсек, "Уддхата Аканба" биі күш-қуатқа (секірулер, тізе бүгу, айналулар), энергияға және әсемдікке толы.

Киімдер

Манипуридің классикалық биінде ерекше костюмдер бар. Әйел персонаждар қуыршақтай Potloi костюмдерімен киіндіріледі. Potloi-дың тамаша дизайны Вайшнавтық Мейтей патшасы Раджарши Бхагиачандраның түсінде пайда болды, онда ол өзінің қызының Potloi-да билеп жатқанын көрді. Әйелдерге арналған Potloi костюмдері аудиторияда ешқандай денсаулыққа зиянды эмоциялар тудырмайтындай тігіледі.

Әйелдер киімдері

Кумин – төменгі және жоғарғы жағы қаттыланған, әсем өрнектелген, ұзын, бөшке тәрізді юбка. Бөшкедегі әшекейлерге алтын мен күміс кестелер, шағын айналар, лотос, Кваклей орхидеясы және табиғаттан алынған басқа да суреттер жатады. Беті киелі Гаудия Вайшнав Тилагымен (маңдайға жағылатын белгі) және қас үстіне сандал ағашынан жасалған Гопи нүктелерімен безендіріледі. Реджинальд Массидің сөзінше, симметриялы, мөлдір киім "бишілерді сахнада, басқа бір әлемнен келгендей, ауада жүзіп отырғандай көрсетеді". Көкнам (күміс зәрімен өрнектелген сәл жіңішке мата), Көктомби (басты жабатын бас киім) және Мейхумби (жеңіл, мөлдір шапан) – бұл киімдер бастан жабылып, құпиялылықты символдайды.

Ерлер киімдері

Ерлер Лайтренг (Каженглей) (бастың айналасына тағылатын алтын бас киім) және Чура (бастың үстіне сыммен бекітілген, таусық қауырсынынан жасалған) киеді. Ерлер кейіпкерлері дхоти (дхотра немесе дхора деп те аталады) киеді – аяқтардың толық еркіндікпен қозғалуына мүмкіндік беретін, кең, жарқын түсті матадан жасалған, белге оралған және байланған киім. Кришна рөлін ойнағанда бишілер сары түсті дхоти, ал Баларам рөлін ойнағанда жасыл-көк түсті дхоти киеді. Кришна бейнесін сомдайтын бишінің басына таусық қауырсынымен әшекейленген тәж тағылады. Пунг-холом бишілері белден төменгі жағын жабатын ақ дхоти және қардай ақ түбіт киеді. Сол жақ иықтарына мұқият бүктелген шаль, ал оң жақ иықтарына барабанның белдігі ілінеді. Манипури биінің костюмдік дәстүрі өзінің ежелгі жергілікті көркемдік дәстүрлерін, Бхагавата Пурананың оныншы кітабында кездесетін Радха Кришнаның према бхавасының рухани тақырыптарымен үйлестіреді. Дегенмен, Хуен ланглон бишілері әдетте Манипури жауынгерлерінің киімдерін киеді. Костюмдер жынысқа қарай өзгеріп отырады.

Музыка және аспаптар

Манипури биінің музыкалық сүйемелдеуі Пунг (шешік барабан) деп аталатын соққы аспабынан, әншіден, кішкентай карталдардан (симвалдардан), сембонгтан, гармониядан және флейта сияқты үрмелі аспаптардан тұрады. Барабаншылар – еркек артистер, олар пунг ойнауды үйренгеннен кейін, барабан соғып, онымен бірге билеуге үйренеді. Бұл биді билеуші ақ тюрбан, ақ дхоти (индуист барабаншылар үшін) немесе курта (мұсылман барабаншылар үшін) киеді, сол иығына бүктелген шаль жамылады және барабанды оң иығына таңып билейді. Бұл "Пунг холом" деп аталады, билеуші барабан ойнайды және бидің секірісін және басқа да қозғалыстарын орындайды. "Картал холом" деп аталатын тағы бір би Пунг холомға ұқсас, бірақ бишілер симвалдармен жасалған ырғақпен билейді және онымен бірге қозғалады. Бұл топтық би, онда бишілер шеңбер құрып, бір бағытта қозғалып, музыка ойнап, ырғақпен билейді. Әйелдер де топтап билейді, мысалы, манипури биіндегі "Мандилла холом" сияқты, және олар әдетте діни әндермен орындалады, сонымен қатар бір жағы Кришнаны, екінші жағы Раданы бейнелейтін түрлі-түсті мақтаны ойнап, симбалдарды жіппен байлайды. Шайва (тандва) билері "Дуф холом" және "Дхоль холом" ретінде хореографияланады. "Хуйен ланглон" әндерін пена сияқты кез келген метей аспабымен ойнауға болады, олар көбінесе агрессивті дыбысталады, бірақ сөздері жоқ.

Стильдер мен санаттар

Дәстүрлі Манипури Раас Лиласы үш стильде орындалады: Тал Расак, Данда Расак және Мандал Расак. Тал Расак қол шапалақтаумен сүйемелденеді, ал Данда Расак екі таяқтың синхронды соққысымен орындалады, бірақ бишілер оларды геометриялық үлгілер жасау үшін әртүрлі орналастырады. Гопилер ортадағы Кришна бейнесінің айналасында шеңбермен билейді. Манипури биі екі санатқа бөлінеді: тандав (Кришна рөлін ойнайтын биші үшін күшті би) және лася (Радха мен Гопилер рөлін ойнайтын бишілер үшін нәзік би). Манипури Раас Лила би стилі – арманды, толқын тәрізді қозғалыстарды бейнелейді, онда бір қозғалыс екіншісіне айналып, мұхит толқындары сияқты жарады. Биде әйелдердің дөңгелек, жұмсақ қозғалыстары және еркек кейіпкерлердің кейде жылдам қозғалыстары кездеседі. Үндістанның басқа классикалық би түрлерінен айырмашылығы, Манипури бишілері білезік қоңырауларын тақпайды және Манипури стилінде аяқ жұмысы тыныш және жұмсақ болады. Сахналық қозғалыс – бүкіл дененің біртұтас қозғалысының бір бөлігі. Рас Лиланың бес түрі бар: Махаралар, Басантаралар, Кунджаралар, Нитяралар және Дибаралар. Махаралар Лиласы ең танымал. Бұл би Картик айында (шамамен қарашада) толу айының түнінде орындалады. Бұл Кришнаның жоғалуынан кейін Гопилердің қайғысы туралы әңгіме. Гопилердің күңіренуін көрген Кришна қайтадан пайда болып, әр Гопимен билегендей өзін көбейтіп жібереді. Басантаралар көктем мезгілін қарсы алу үшін Чайтрада (шамамен сәуірде) толу айының түнінде тойланады. Осы уақытта Холи мерекесі де тойланады, онда қатысушылар бір-біріне түрлі-түсті су немесе ұнтақ шашады. Басантаралардың тарихы Жаидевтің «Гита Говинда» және «Брахма Ваиварта Пурана» шығармаларына негізделген. Кунджаралар Ашвин айында (қазан) күзде толу айының түнінде тойланады. Нитяра жыл бойында кез келген түні тойланады, алдыңғы үш Раас (Махаралар, Басантаралар және Кунджаралар) ерекшелік етеді. Армения мен Үндістанның бірлескен пошта маркаларында армян Хов Арекпен бірге «Ұлттық билер» (тиісінше Үндістан мен Арменияның) деп аталады. Халықаралық би күні, Халықаралық би фестивалі Silicon Valley, Самарпан – халықаралық классикалық Манипури би фестивалі, Халықаралық үнді классикалық би фестивалі (INDICLAD), Халықаралық фольклор фестивалі, Азия ойындарының ашылу салтанаты, Сеул, 1986 жыл және 5-ші Халықаралық театр фестивалі, Лондон, 1989 жыл.