Оңтүстік Африкада бір жынысты некеге рұқсат беру ісі

Кіріспе

Оңтүстік Африканың ішкі істер министрі және тағы бір адам; Фури және тағы бір адам; Лесбиянкалар мен гейлердің теңдігі жобасы және басқалар ішкі істер министрі және басқалар, [2005] ZACC 19 – Оңтүстік Африка Конституциялық сотының маңызды шешімі. Сот бір ауыздан бір жынысты жұбайлардың некеге тұруға конституциялық құқығы бар деп шешім шығарды. 2005 жылдың 1 желтоқсанында судья Алби Сакс жазған және оқыған үкім Парламентке қажетті заңнаманы қабылдау үшін бір жыл берді. Нәтижесінде, 2006 жылдың 30 қарашасында Азаматтық одақ туралы заң күшіне енді, бұл Оңтүстік Африканы бір жынысты некелерді мойындайтын әлемдегі бесінші ел етті. Іс 2005 жылдың 17 мамырында Ланга ACJ, Мадала J, Мокгоро J, Мосенеке J, Нгкобо J, О’Реган J, Сакс J, Сквеия J, Якуб J және Ван Дер Вестуизен J қатысуымен қарастырылды. Арыз берушілер үшін MTK Moerane SC (S. Nthai-мен бірге), жауапкерлер үшін P Oosthuizen (T Kathri-мен бірге), бірінші және екінші amici curiae үшін JJ Smyth QC, үшінші amici curiae үшін GC Pretorius SC (DM Achtzehn, PG Seleka және JR Bauer-мен бірге), арыз берушілер үшін DI Berger SC (Fayeeza Kathree-мен бірге) және жауапкерлер үшін M Donen SC сөз сөйледі. Фури ісінде арыз берушілердің адвокаттары мемлекеттік прокурордың, ал жауапкерлердің адвокаттары М. ван ден Бергтің тапсырмаларын орындады. Үшінші amicus curiae Motla Conradie тағайындады. Лесбиянкалар мен гейлердің теңдігі жобасы ісінде арыз берушілердің адвокаттары Nicholls, Cambanis & Associates компаниясынан, ал жауапкерлердің адвокаттары мемлекеттік прокурордан нұсқау алды. Бұл іс Жоғарғы апелляциялық соттың шешіміне (Фури ісі) қатысты шағымдануға рұқсат беру және қарсы шағымдану туралы өтінішпен, сондай-ақ Конституциялық сотқа тікелей қатынау туралы өтінішпен (Лесбиянкалар мен гейлердің теңдігі жобасы ісі) байланысты болды.

Құқықтық негіз

Оңтүстік Африканың жалпы құқығындағы неке анықтамасы рим-голландиялық құқыққа негізделген, ал Фури ісіне дейін ол «бір еркек пен бір әйелдің бірігуі, олардың бірігу кезеңінде басқалардың барлығын жоққа шығару» деп сипатталған. Бұл анықтама бір жынысты одақтарды, сондай-ақ көп әйелді немесе көп әйелді болу мүмкіндігі бар одақтарды – мысалы, мұсылман некелерін және африкалық дәстүрлі құқық бойынша жасалған некелерді қамтымайды. Неке туралы заң, неке рәсімінің формальдығын реттейтін заң, әйелдер мен ерлердің жынысын нақты айтпайды. Дегенмен, заңның 30-бабының 1-тармағы (1973 жылғы Неке туралы заңмен өзгертілген) некеге тұрған әр тараптан сұрауды талап етеді:

«Сіз, А. Б., сіздің білуіңізше, осы жерде отырған К. Д. есімді адаммен неке қиюға заңдық кедергі жоқ екенін және осы жердегілердің барлығын сіз К. Д. есімді адамды заңды әйеліңіз (немесе күйеуіңіз) ретінде қабылдауыңызға куәлік етуге шақырасыз ба?» Осыдан кейін тараптар бір-біріне оң қолдарын ұстасып, тиісті лауазымды тұлға некені келесі сөздермен қиылған деп жариялайды: «Мен осы жерде отырған А. Б. және К. Д. есімді адамдардың заңды түрде некелескенін жариялаймын». Соттар «әйел (немесе күйеу)» деген сөздерді күйеу мен әйелдің болуын талап ететін шарт ретінде түсіндірді. 1994 жылдың сәуір айында күшіне енген Interim Constitution және 1997 жылдың ақпан айында оны алмастырған Final Constitution, екеуі де сексуалдық бағдарға негізделген теңсіз дискриминацияға тыйым салады. Final Constitution-ның 9-бабында мыналар көрсетілген:

(1) Әркім заң алдында тең және заңның тең қорғауы мен пайдасына құқылы. (2) Теңдік барлық құқықтар мен бостандықтарды толық және тең дәрежеде пайдалануды қамтиды. (3) Мемлекет ешкімді бір немесе бірнеше негіздер бойынша тікелей немесе жанама түрде теңсіз дискриминацияға ұшыратпайды, оларға нәсіл, жыныс, жүктілік, неке жағдайы, этникалық немесе әлеуметтік тегі, түсі, сексуалдық бағдары, жасы, мүгедектігі, діні, санасы, сенімі, мәдениеті, тілі және тууы кіреді. (4) Ешкім де 3-тармақта көрсетілген негіздер бойынша ешкімді теңсіз дискриминацияға ұшыратпайды. Constitution-ның 10-бабында «әркімнің қадір-қасиеті бар және оның қадір-қасиетіне құрмет көрсетілуі және қорғалуы керек» делінген.

Фактілер

Өтініш берушілер – Мари Адриаана Фури және Сесилия Йоханна Бонтуйс, некеге тұруға ниеттенген лесбиян жұбы болды. Сот отырысынан бұрын Doctors For Life International және оның заңды өкілі Джон Смит мырза, сондай-ақ Оңтүстік Африканың Неке Альянсы, кардинал Уилфред Нейпиердің куәландыру қағазымен қолдау көрсетіп, сотқа amicus curiae (сотқа көмектесуші) ретінде қабылдануға өтініш білдірді.

Үкім

Істі тыңдаған тоғыз судья бірталай дауыспен бір жынысты жұптардың некеге тұруға құқылы екендігіне келісті, соған сәйкес, неке туралы қолданыстағы заңның анықтамасы Конституцияға қайшы келеді және бір жынысты жұптарға гетеросексуалды жұптарға берілген мәртебе, құқықтар мен жауапкершіліктерге ие болуға мүмкіндік бермейтіндігі үшін жарамсыз деп жариялады. Олар шешім табу мәселесінде келіспеді. Көпшілік Парламентке кемшілікті түзету үшін бір жыл мерзімге жарамсыздық декларациясын күштен тоқтатты. Сонымен қатар, Неке туралы заңтың 30(1)-тармағындағы "немесе күйеу" деген сөздерден кейін "немесе жұбайы" деген сөздердің қосылмауы Конституцияға қайшы келеді және сәйкессіздік шегінде жарамсыз деп жарияланды. Бұл жарамсыздық декларациясы да бір жылға тоқтатылды, бұл Парламентке кемшілікті түзетуге уақыт берді. Судья Кейт О'Реган, бұл мәселе бойынша қарсы дауыс берген жалғыз судья, заңға дереу өзгеріс енгізу керек деп ойлады. Соттың шешімі Оңтүстік Африка Конституциясының 9-бабына, атап айтқанда, 9(1)-тармақтағы заң алдында тең қорғау және пайдалану құқығына, сондай-ақ 9(3)-тармақтағы, оның ішінде сексуалдық бағытына қарай кемсітуге тыйым салатын нақты тыйымға негізделген. Қолданыстағы заң мен Неке туралы заңның 30(1)-тармағы бір жынысты жұптарға заң алдында тең қорғау мен пайдалану құқығын бермей, Конституцияның 9(1)-тармағына қайшы келді және олардың біріктірілген әрекеттері мемлекет тарапынан әділетсіз кемсітуге ұшырауына себеп болды, бұл Конституцияның 9(3)-тармағына қайшы келеді. Сакс атап өткендей, жалпы құқықтық режим аясында қарастырылғанда, неке туралы қолданыстағы заңның анықтамасы және Неке туралы заңның 30(1)-тармағы гейлер мен лесбиянкаларға гетеросексуалды жұптарға мүмкіндік бергендей, өздерінің одақтарын тойлауға тиісті ережелерді қамтамасыз етпегендіктен, жеткіліксіз және конституциялық емес болып табылады. Бір жынысты жұптардың теңдік және қадір-қасиетіне қатысты бұл бұзушылықтар Конституцияның 36-бабында көзделгендей ақталуға жатпады. Қолданыстағы заң мен Неке туралы заңда бір жынысты жұптарға неке арқылы гетеросексуалды жұптарға берілгендей мәртебеге, құқықтарға және жауапкершіліктерге ие болуға мүмкіндік бермейтіндіктен, олардың заң алдында тең қорғалу құқығын және Конституцияның 9(3)-тармағына сәйкес әділетсіз кемсітуге ұшырамау құқығын бұзу болып табылады. Бұдан әрі, мұндай сәтсіздік Конституцияның 10-бабына сәйкес олардың қадір-қасиетіне қатысты құқықты бұзу болып табылады. Сакс жазғандай, Конституциялық соттың қоғамдық өмірде діннің маңызды рөлін мойындауы бір нәрсе, ал діни доктринаны Конституцияны түсіндірудің көзі ретінде пайдалану мүлдем басқа нәрсе. Кейбіреулердің діни сезімдерін басқалардың конституциялық құқықтарына басшылық ретінде қолдану орынсыз. Егер судьялар діни мәтіндерді түсіндіруге және діни ұйымдардағы терең жікке бөлінген мәселелерде тарапты ұстауға шақырылса, олар төзімділікпен қарастырылмайтын жағдайға түседі. Конституцияда Оңтүстік Африка қоғамындағы әртүрлілік пен плюрализмді мойындаудың конституциялық құндылығын атап көрсететін және 18-баптағы еркін қауымдастық құқығына кеңінен берілген құқыққа ерекше мазмұн беретін бірқатар ережелер бар. Олар адамдардың өзін-өзі білдіру құқығын, басқалардың мәдени және діни нормаларына бағынуға мәжбүр болмай, растайды және жеке адамдар мен қауымдастықтардың "әр түрлі болу құқығы" деп аталатын нәрсені пайдалана алуының маңыздылығын атап көрсетеді. Әр жағдайда, қауымдастық мүшелерінің көпшілік нормадан ауытқуына мүмкіндік бар. Сот атап өткендей, Оңтүстік Африкада отбасылық формациялардың көптеген түрлері бар, олар қоғамның дамуымен бірге тез өзгеріп келеді, сондықтан белгілі бір форманы әлеуметтік және заңды түрде ғана қанағаттандырарлық деп тану орынсыз. Оңтүстік Африка мен шетелде гейлер мен лесбиянкаларды шеттетудің және қуғын-сүргіннің ұзақ тарихын мойындау үшін конституциялық қажеттілік бар, дегенмен белгілі бір салаларда бірқатар жетістіктерге қол жеткізілді. Сот сонымен қатар гейлер мен лесбиянкалардың отбасылық құқықтарының толық құқықтық реттелуі жоқ екенін және Конституция төзімсіздік пен шеттетуге негізделген өткенмен түбегейлі үзіліс жасағанын және баршаға теңдік пен құрметке негізделген қоғамды дамыту қажеттілігін қабылдауды білдіретінін анықтады. Сот бұл мәселеде қоғамның төзімділік пен өзара құрметке негізделген сипатын нығайту қажеттілігі туралы айтылды.

The nine judges hearing the case agreed unanimously that same sex couples were entitled to marry, accordingly declared the common law definition of marriage to be inconsistent with the Constitution and invalid to the extent that it did not permit same sex couples to enjoy the status and the benefits coupled with responsibilities it accorded to heterosexual couples. They disagreed as to the remedy. The majority suspended the declaration of invalidity for a period of a year to allow Parliament time to correct the defect. It also declared the omission from section 30(1) of the Marriage Act after the words "or husband" of the words "or spouse" to be inconsistent with the Constitution, and invalid to the extent of the inconsistency. Again, the declaration of invalidity was suspended for a year to allow Parliament time to correct the defect. Justice Kate O'Regan, the lone dissenter in part, thought the statute should be altered immediately. The court's finding was based on section 9 of the Constitution of South Africa, particularly on the right to equal protection and benefit of the law in section 9(1) and the explicit prohibition on discrimination, including on the basis of sexual orientation, in section 9(3). The common law and section 30(1) of the Marriage Act denied same sex couples equal protection and benefit of the law, in conflict with section 9(1) of the Constitution, and taken together resulted in same sex couples being subjected to unfair discrimination by the State, in conflict with section 9(3) of the Constitution. When evaluated in the context of the legal regime as a whole, the common law definition of marriage and section 30(1) of the Marriage Act were under inclusive, Sachs found, and unconstitutional to the extent that they made no appropriate provision for gay and lesbian people to celebrate their unions in the same way that they enabled heterosexual couples to do. This violation of the equality and dignity rights of same sex couples was not justified as contemplated in section 36 of the Constitution. The failure of the common law and the Marriage Act to provide the means whereby same sex couples could enjoy the same status, entitlements and responsibilities accorded to heterosexual couples through marriage accordingly constituted an unjustifiable violation of their right to equal protection of the law under section 9(1), and not to be discriminated against unfairly in terms of s 9(3) of the Constitution. Furthermore, such failure represented an unjustifiable violation of their right to dignity in terms of section 10 of the Constitution. It is one thing, Sachs wrote, for the Constitutional Court to acknowledge the important role that religion plays in public life; it is quite another for it to use religious doctrine as a source for interpreting the Constitution. It would be out of order to employ the religious sentiments of some as a guide to the constitutional rights of others. Judges would be placed in an intolerable situation if they were called upon to construe religious texts and take sides on issues that have caused deep schisms within religious bodies. The Constitution, Sachs continued, contains a number of provisions that underline the constitutional value of acknowledging diversity and pluralism in South African society, and give a particular texture to the broadly phrased right to freedom of association contained in section 18. Taken together, they affirm the right of people to self expression without being forced to subordinate themselves to the cultural and religious norms of others, and highlight the importance of individuals and communities being able to enjoy what has been called the "right to be different." In each case, space has been found for members of communities to depart from a majoritarian norm. The court noted that South Africa has a multitude of family formations that are evolving rapidly as society develops, so that it is inappropriate to entrench any particular form as the only socially and legally acceptable one. There is an imperative constitutional need to acknowledge the long history in South Africa and abroad of marginalisation and persecution of gays and lesbians, although a number of breakthroughs have been made in particular areas. The court also found that there is no comprehensive legal regulation of the family law rights of gays and lesbians, and that the Constitution represents a radical rupture with a past based on intolerance and exclusion, and the movement forward to the acceptance of the need to develop a society based on equality and respect by all for all. The Court pointed out that what was at issue was the need to affirm the character of the society as one based on tolerance and mutual respect.

Жарғылар

1961 жылғы 25-санды Неке туралы заң.