Кіріспе

Пуэбло Бонито (испаншасы – әдемі қала) – Нью-Мексикодағы Чако мәдениеті ұлттық тарихи паркіндегі ең ірі және ең танымал үлкен үй. Оны 828 және 1126 жылдар аралығында осы құрылысты мекендеген ежелгі пуэблолықтар салған. Ұлттық парк қызметінің мәліметінше, «Пуэбло Бонито – Чако каньонындағы ең мұқият зерттелген және танымал мәдени ескерткіш. 850-1150 жылдар аралығында пуэблолықтардың ата-бабалары жоспарлап, кезең-кезеңмен салған бұл шакоан әлемінің орталығы болды». Антрополог Брайан Фаган «Пуэбло Бонито – Англияның Стоунхенджі, Мексиканың Теотиуаканы немесе Перудің Мачу-Пикчуы сияқты археологиялық белгілі бір нысан» деген пікір білдірген. 1941 жылдың қаңтар айында «Қауіпті тас» деп белгілі каньон қабырғасының бөлігі (навахо тілінде tse biyaa anii'ahi – еңкейген тас аралығы) тас құлау салдарынан құлап, құрылыстың артқы қабырғасының бір бөлігі мен бірнеше бөлмесі қирады. Пуэбло Бонитоны салғандар осы қауіпті жақсы білген сияқты, бірақ сынған тастың астында салуды жөн көріпті. Қабырғаның биіктігі 97 фут (30 м) болды және салмағы шамамен 30 000 тоннаға жетеді; пуэблолықтар плитаны нығайту үшін қосымша құрылымдық элементтер салған. 2009 жылы Пуэбло Бонитодағы керамика сынықтарынан кем дегенде 1931 км қашықтықтағы Мексика какаосының іздері табылды. Бұл – рәсімдерде маңызды заттың 1500 жылы испандықтар келгенге дейін АҚШ аймағына әкелінгенін көрсететін алғашқы дәлел. Бұрын Орталық Америкада көптеп кездесетін цилиндр пішіндес қыш құмыралар да табылған, бірақ олар сирек. Пуэбло Бонитоның 800-ге жуық бөлмесінен 111 құмыра табылды.

Ашылу

Америка Құрама Штаттары армиясының лейтенанты Джеймс Х. Симпсон және оның жетекшісі Каравахал, Сан-Исидродан (Нью-Мексико) 1849 жылғы әскери экспедиция барысында Чако каньонын ашты. Олар Чако каньонындағы сегіз ірі қираған орындарына қысқаша қарап шықты, ал Каравахал оларға испан тілінде атау берді, соның ішінде «Пьюэбло Бонито» – «әдемі ауыл» деген мағынада. Кейін Симпсон экспедиция суретшісі Р.Х. Керннің суреттерімен бірге Чако каньонының алғашқы сипаттамасын әскери есебінде жариялады. Фермер Ричард Уэтерилл және Америка табиғат тарихы мұражайының табиғаттану студенті Джордж Х. Пеппер 1896 жылы Пьюэбло Бонитода қазба жұмыстарын бастап, 1900 жылы аяқтады. Бұл қазбаларға Нью-Йорк қаласының қайырымдастық қорлары мен коллекционерлері Б. Талбот Хайд және Фредерик Э. Хайд-младший қаржылық қолдау көрсетті. Осы кезеңде екеуі 190 бөлмені ашты, каньондағы барлық маңызды құрылыстардың суреттерін түсіріп, картасын жасады. Пеппер тапқан артефакттардың арасында Пьюэбло Бонитоның солтүстік-батыс бөлігіндегі бөлмеден сегіз ағаш флейта табылды, Пеппер оны «33-ші бөлме» деп атады. Бұл флейталар анасази флейталарының стиліне ұқсас, олар американдық флейтаның алғашқы нұсқалары саналады. Пьюэбло Бонитодағы рәсімдер цилиндр пішіндес ыдыстармен, адам бейнесіндегі ыдыстармен және керамикалық құрылыстармен жүзеге асырылды. Хайдтар аталған мұражайға көптеген жәдігерлерді сыйға берді. Қазба жұмыстарынан кейін Уэтерилл Чако каньонының, соның ішінде Пьюэбло Бонито, Четро Кетл және Пуэбло Дель Арройоның бөліктерін жеке бақылауына алуға тырысты. Ол осы қираған орындарға жер иеленуге қатысты өтініш берді, бірақ 1904 жылы федералдық үкімет осы жерлерді мемлекеттік меншікке алғаннан кейін Жер басқармасы оны күшін жойды. Уэтерилл федералдық жердегі қазба жұмыстарын тоқтатуға міндеттелді, бірақ 1910 жылы қайтыс болғанға дейін Чако каньонында сауда орталығын ашты және оны жүргізіп келді.

Сипаттама

Пуэбло Бонито орталық алаң арқылы солтүстіктен оңтүстікке қарай дәл тізбектелген қабырғамен екі бөлікке бөлінеді. Үлкен кива қабырғаның екі жағында орналасқан, бұл көптеген Үлкен үйлерге тән симметриялық үлгіні құрайды. Ұлы кивадан басқа, тағы отыздан астам кивалар немесе рәсімдік құрылымдар табылды, олардың көбісі үлкен орталық ауламен байланысты. Ішкі тұрғын үйлер Ежелгі Пуэблоның стандарттарына қарағанда өте үлкен болды. Бұл нысанда шамамен 800 бөлме бар. Ауылдың кейбір жерлерінде қабаттармен салынған ғимараттардың биіктігі төрт және бес қабатты болды. Кейінгі құрылыс кезінде төменгі қабаттағы кейбір бөлмелер жоғарғы қабаттардың салмағын жақсырақ ұстап тұру үшін қалдықтармен толтырылды. Құрылысшының негізгі және қаптамалы архитектураны және көп қабатты құрылысты қолдануы 3 фут (1 метр) қалыңдықтағы массивті қабырғаларды шығарды. Ауыл тұрғындарының саны әртүрлі бағаланады. ХХ ғасырдың басында ғимараттар кішкентай қалалар ретінде қарастырылды, әр бөлмеде адамдар тұратын. Осы тұрғыдан қарағанда, Пуэбло Бонито өзінің ең жоғары сатысында бірнеше мың тұрғындарды қоныстандырмақ еді. Соңғы талдаулар тұрғындардың санын 800-ден аз деп есептейді, бұл негізінен қираған үйлердің аз болуымен байланысты. Архитектураға негізделген талдау тұрғындардың санын 12 үй шаруашылығы немесе 70 адам деп бағалады. Олар орталық алаңға жақын жерде, бірінші қабатта орналасқан және құрылыстың терең жеріне қарай бірнеше бөлмелерге кіретін есіктермен байланысты. Бөлмелер бір-бірімен бірнеше ішкі есіктермен, кейбіреулері Т пішіндес, байланысқан. Отбасы 3-4 бөлмеде тұрып, көптеген кішкентай ішкі кеңістіктер қойма ретінде пайдаланылған. Бөлме блоктарына, әдетте, орталық ауладан басқа сыртқы кіру жолы болмаған. Мүмкін, Пуэбло-Бонито ауыл да, қала да емес. Оның көлемі едәуір халықты ұстауға мүмкіндік берсе де, қоршаған орта үлкен халықты ұстауға қолайлы болмауы мүмкін. Жер қазу жұмыстарынан тұрғын үйлер орналасқан жерлерді көрсететін қоқыс үйінділері табылмады. Жалпы айтылған пікір бойынша, Пуэбло Бонито – бұл діни рәсімдер орталығы болған. Бұл тек кивалардың болуынан ғана емес (бірақ көбінесе ырым-жырымдарға жатқызылады), сонымен қатар сайттың құрылысы мен оның басқа Чако каньоны сайттарымен байланысынан көрінеді. Бұл жерде көптеген адамдар болғанмен, тек 50-60 ғана қабір табылды. Бұл сайт пуэблолықтардың күн мен ай циклдерін түсінгенін көрсетеді; екеуі де қоршаған жартастар аймағындағы петроглифтерде, сондай-ақ Пуэбло Бонитоның сәулетінде белгіленген. Қалыңдықты жинаған құс үйінділерін зерттеу кезінде Пуэбло Бонито салынған кезде Чако каньоны мен оның айналасындағы аумақтар ponderosa қарағайлары сияқты ағаштармен орманды екені анықталды. Мұндай ағаштардың дәлелін Pueblo Bonito құрылымында, мысалы бірінші қабатты қолдау балкаларында көруге болады. Ғалымдар бұл жерде адамдар тұрып жатқан кезде, аңғардағы барлық ағаштар құрылысқа және отынға ағаш дайындау үшін тазартылған деп болжайды. Бұл ағаштарды алып тастау, құрғақшылық кезеңімен бірге, аңғардағы су деңгейінің қатты төмендеуіне әкеліп соқты, жерді құнарсыз етті. Бұл Пуэбло-Бонитоның 300 жылдай ғана мекендегенін түсіндіреді және орманның жойылуы жергілікті ортаға әсер етуінің жақсы мысалы болып табылады. Бұрынғы пуэблондар өздерінің халық санын қамтамасыз ету үшін егін егуге мүмкіндігі болмағандықтан, басқа жаққа көшіп кетуі керек болды.

Аналық туыстық

33-ші бөлме – Пуэбло Бонитоның ең жақсы зерттелген аймақтарының бірі және 9-шы ғасырдағы ең ерте құрылыс кезеңіне жатады. 33-ші бөлмеде элиталық жерлеулер шоғырланған, олар Чако каньонындағы басқа жерлеулерден өзгеше, себебі көптеген адамдар үлкен үйлердің сыртында жерленген. Ең көне жерлеу зорлықпен қаза тапқан ер адамға тиесілі, археологтар бұл бөлменің оның және оның ұрпақтарының мазары ретінде салынғанын айтады. Ол мыңдаған түркі және қабықтан жасалған моншақтар мен әшекейлермен бірге жерленген, олар бастапқыда мойынсыздар, білезіктер мен тобуыққа тағылатын әшекейлер болған, бұл оның Оңтүстік-Батыста қазылған ең бай жерлеуіне айналдырды. Келесі 330 жыл ішінде сол мазарда тағы он үш адам (ер және әйел) жерленді, олармен бірге көптеген элиталық қабір заттары табылды, бұл қоғамда маңызды ритуалдық функцияларды орындағанын көрсетеді. Археогеномдық талдау нәтижесінде осы адамдардың тоғызының митохондриялық ДНК-сы бірдей екені анықталды, яғни олардың барлығы аналық желі арқылы туысқан. Археологтар Пуэбло Бонитоның шамамен 330 жыл бойы анасынан мұрагерлікке көшкен, қуатты әулетпен байланысты болғанын анықтады. 33-ші бөлмедегі қазбалар – ежелгі пуэбло тайпалары арасында аналық тектің алғашқы археологиялық дәлелі, бұл олардың қазіргі пуэбло ұрпақтарымен байланыстыратын тағы бір фактор, олардың көпшілігі аналық текті жалғастыруды қабылдаған.

Құрылыс

Археолог Мэри Меткалф Пуэбло-Бонитоның басты құрылысын салуға 805 000 адам-сағат жұмыс уақыты кеткенін бағалайды.

Тас сурет

Пьюэбло Бонитоның тікелей артындағы жартастың бетінде алты саусақты аяқтарды бейнелейтін петроглифтер тізбегі бар. Бұл стильдік элемент басқа да ежелгі Пьюэбло жартас өнерінде де кездеседі. Бұл суреттер 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырдың басына дейін сақталып қалған.