Кіріспе
Нарықтандыру – мемлекеттік кәсіпорындарды олардың жұмыс істейтін құқықтық ортасын өзгерту арқылы нарыққа бағдарланған фирмалар ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін қайта құру процесі. Бұл мемлекеттік субсидияларды азайту, басқаруды ұйымдастыруды қайта құру (корпоративтендіру), орталықсыздандыру және кейбір жағдайларда ішінара жекешелендіру арқылы іске асырылады. Осы қадамдар бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындарды нарықтық қысымға бейімделіп, мемлекеттік коммерциялық кәсіпорындар ретінде жұмыс істеуге айналдырып, тиімді нарықтық жүйені құруға ықпал етеді.
Мемлекеттік және нарықтық сыртқы факторлардың нарықтағы шешімдері
Бұл жерде үкімет нарықтық және мемлекеттік сыртқы факторларды тікелей әкімшілік шаралармен емес, нарық негізіндегі шешімдермен шешуді көздейді. Жақтастары ластанудың нарықтық сыртқы әсерін компаниялар мен корпорацияларға ластануға рұқсаттар сату арқылы шешуге болатынын айтады, осылайша нарық ақпаратты "көріп", ластанудан туындаған зиянды "сезініп", оның салдарынан қоғамға шығындарды жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл мемлекеттік кәсіпорындар мен жеке компанияларды нұсқауларға бағынуға міндеттеу үшін үкіметтің басшылық және бақылау құралдарын қолдануына балама ретінде ұсынылады.
Мемлекеттік органдардың салаларын нарыққа шығару
Бұл көбінесе "бәсекелестік федерализм" немесе "шектеулі үкімет" деп сипатталады. Жақтаушылар нарықтың мемлекеттік басқарудан тиімдірек жұмыс істейтінін айтады. Сондықтан, нарықтастыру мемлекеттік органдар мен салаларын, егер мемлекеттік органдар мен агенттіктердің болуы қажет болса (яғни жекешеленбеген немесе либералдаудан өтпеген қалған органдар мен салалар), бір-бірімен бәсекелестіруге бағытталған. Мысалы, қолдаушылар мемлекеттік білім беруге арналған купондық жүйенің мемлекеттік мектептерді бір-бірімен бәсекелестіріп, оларды жауапкершілігі жоғары және тиімді ететінін айтады.
Теория
Жаһандануды, жекешелендіруді және либерализацияны сынға түсіргендер, осы күштерді теңестіру үшін маңызды мемлекеттік реттеулер болмаса, бұл процестердің тиімді болмайтынын айтады. Олардың пікірінше, нарықтық қағидаларға көшу нарық сәтсіздігіне алып келуі мүмкін. Ашық нарық жақтастары Хайек, Фридман және фон Мизес нарықтар мемлекеттік араласудың азайтылуымен де жұмыс істей алады деп есептейді. Олар либерализация, жекешелендіру және нарықтық реформалардың үйлесімі жаһанданудың либерал ғалымдар мен философтар уәделеген бейбітшілік, гүлдену және ынтымақтастыққа қол жеткізуіне кепілдік береді деп санайды. Нарықтық реформаларсыз, жақтастары үкімет тудырған сыртқы факторлар нарыққа қолжетімді ақпаратты бұрмалап, оның тиімділігін төмендетуі мүмкін екенін мәлімдейді.
Мысалдар
Милтон Фридман нарыққа негізделген мемлекеттік шешімдердің қандай болуы мүмкін екенін мысалдармен көрсетеді. Фридман ұсынған білім беру ваучерлері жүйесі мемлекеттік (және жеке) мектептер арасында бәсекелестікті күшейтеді, осылайша білім беру мәселелерін шешуге нарықтық тәсіл ұсынады. Жеке түрмелерге қараңыз. Бұл құбылыс қазір жоғары білім беру саласына да еніп келеді, зерттеулер студенттерді білім алушылар емес, тұтынушылар ретінде қарастыратынын, және көптеген университеттер үшін бұл бизнес-модельдің маңызды бөлігі екенін көрсетеді.
Коммерциялық емес ұйымдардың жалпы сипаттамасы
Коммерциялық емес ұйымдар адамдар қоғамның мемлекеттік не жеке сектордың қамтамасыз ете алмайтын қызметтерге зәру екенін түсінген кезде құрылды. Осы ұйымдар осы қажеттіліктерді шешу үшін жаратылды. Дегенмен, олардың негізгі мақсаттарына байланысты, мұндай ұйымдардың табыс табуына қанағаттанбасқа тиіс. Сондықтан, олардың қаржыландыру көздері өте күмәнді болып қалады. Бұл коммерциялық емес ұйымдардың ресурстарға тәуелді болуына және қаржыландыруды іздеу мен сақтау үшін күресуіне себеп болады. Осы күрес коммерциялық емес ұйымдардың коммерциялануына әкеп соқты.
Коммерциялық емес ұйымдардың нарыққа шығуының негіздері
Коммерциялық немесе нарықтандыру (бұл терминдер ғалымдар арасындағы нарықтандыру талқылауларында көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады) бұл коммерциялық емес ұйымның пайда табу ниетімен тауарлар немесе қызметтер ұсынуға шешім қабылдаған кезде пайда болады. Коммерциялық емес ұйымдардың ресурстарға тәуелділігі оларды үнемі қосымша, коммерциялық емес ұйымдар үшін дәстүрлі емес қаржыландыру іздеуге мәжбүр етеді. Коммерциялық емес ұйымның нарықтандыруға қабылдаған шешімінің себептері көбінесе қызметтерге деген сұраныстың өсуі, салық салу мүмкіндігінің болмауы және басқа қаржыландыру көздерінің операциялық және қызмет көрсету шығындарын толық жаба алмауы сияқты мәселелермен күшейеді. Нәтижесінде, коммерциялық емес ұйым аралас нарыққа еніп, басқа коммерциялық емес ұйымдармен немесе пайда табу мақсатындағы ұйымдармен бәсекелесе бастайды.
Қаржыландыру көздері
Коммерциялық емес ұйымдар құрылғаннан бері қаржыландыру мәселелерімен жиі кездеседі. Бұл, көбінесе, коммерциялық емес ұйымдардың негізгі қағидасына байланысты: мемлекеттік немесе жеке сектор қамтамасыз етпейтін қызметтерді халыққа ұсыну. Коммерциялық емес ұйымдар үш түрлі жолмен қаржы алады: 1. Мемлекеттік көздер және субсидиялар; 2. Қайырымдылық көмек, эндаументтер, ірі демеушілер; 3. Ақылы қызметтер мен кәсіпкерлік жобалар.
Мемлекеттік көздер мен субсидиялар
Мемлекеттік көз – мемлекеттік гранттар немесе бөлінген қаражат арқылы көрсетілетін мемлекеттік көмек. 1960 жылға дейін коммерциялық емес ұйымдар негізінен қызмет ақысы мен қайырымдылыққа сүйенді. Бірақ саяси жағдайдың күрт өзгеруімен, қоғам коммерциялық емес ұйымдарды бұрынғыдан да жиі пайдаланатыны байқалды. Сонымен қатар, мемлекеттік органдар мемлекеттік-жеке серіктестік құру арқылы коммерциялық емес ұйымдарды қаржыландыра алатынын және мемлекеттер өздері ұсынғысы келмейтін қызметтерді оларға тапсыра алатынын түсінді. Коммерциялық емес ұйымдар гранттар мен қаражатты алуға кірісті. Бұл қаржыландыру тенденциясы 1980 жылдары Рейган әкімшілігі кезінде азая бастады. Федералдық үкіметтен қаржы көлемінің қысқартылуымен, коммерциялық емес ұйымдардың арасында бәсеке күшейді. Атап айтқанда, грант ақшасы көбінесе қаржыландыруды сақтау үшін орындалуы тиіс көрсеткіштермен немесе квоталармен бірге келеді. Көптеген коммерциялық емес ұйымдардың мұндай деректерді қадағалауға әкімшілік мүмкіндігі немесе көрсеткіштерді орындауға физикалық қабілеті жоқ.
Қайырымдылық, қорлар және ірі донорлар
Қайырымдылық, қадағалар мен сыйлықтар коммерциялық емес ұйымдарды қаржыландыруда маңызды рөл атқарады. Дегенмен, бұл коммерциялық емес ұйымдардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге және қажетті қызметтерді ұсынуға жеткілікті қаржы көзі болып табылмайды.
Қызметтер үшін ақы
Ақылы қызметтерді ұсыну коммерциялық емес ұйымдар үшін жаңа емес. 1960 жылдарға дейін коммерциялық емес ұйымдар жиі қызмет үшін төлем жасау моделін пайдаланған. Бұл ең көп кездесетін жағдай – коммерциялық емес ауруханалар. Сонымен қатар, мұражайлардағы сувенир дүкендері де ақылы қызмет көрсету моделімен байланысты табыс көзінің бір түрі болып табылады.
Саудаға шығару туралы көзқарастар: Қазіргі әдебиеттің жағымды / жағымсыз талқылауы
Коммерциялық емес және ерікті сектордың нарықтандырылуына қатысты әдебиеттер кең көлемді, ал сектордың күшейтілген нарықтандырылуы ғалымдар мен тәжірибешілер арасында "көп пікірталас тудырады". Пікірталастың бір жағы нарықтың күшейтілген әсерінен күтілетін оң нәтижелерді айтады, ал екінші жағы коммерциялық идеологияның коммерциялық емес ұйымдарға енгізілуімен байланысты негізінен жағымсыз салдарлар бар екенін көрсетеді.
Артық
Кейбіреулер маркетингті коммерциялық емес ұйымдар үшін оң нәтижелер беруге қабілетті деп санайды. Мұндай әлеуетті пайдалардың бірі – кіріс көздерін әртараптандыру және қаржылық тұрақтылықты арттыру. Коммерциялық және нарықтық тәсілдер балама немесе қосымша қаржыландыру көздері ретінде танымал бола бастағандықтан, олардың икемділігі және кіріс көздері ретінде шектеулердің аз болуы ескеріледі. Коммерциялық емес ұйымдардың маркетингіне қатысты әдебиеттің бір бөлігі жоғарыда аталған әртараптандырылған және тұрақты кіріс ағынынан туындайтын оң әсерлерді қарастырады. Нарыққа байланысты қызметтердің "ұйымның өзін-өзі қамтамасыз етуіне және қызметкерлерді тарту мен ұстап қалуға" септігін тигізуі талқыланады. Нарыққа негізделген кіріс стратегияларын пайдаланатын ұйымдардың тиімділігі мен нәтижелілігін арттыруға болады, себебі бұл "қаржылық көмекке деген қажеттілікті азайтады, сенімді әрі әртараптандырылған қаржыландыру базасын қамтамасыз етеді" немесе бағдарламалардың сапасын жақсартады, "нарықтық тәртіпті орнатады". Ұлттық коммерциялық емес қызметтер қауымдастықтары мен ерікті әлеуметтік агенттіктерде жүргізілген зерттеулер "осындай бастамалардың миссияны орындаумен байланысты екенін және оған маңызды үлес қосқанын" көрсетті. Сол сияқты, коммерциялық емес сектордың лидерлері коммерциялық күштерді әлеуметтік игілік үшін пайдаланудың жолдарын түсінуден және табудан пайда көре алады.