Кіріспе
1959 жылы жазылған Василий Гроссманның "Өмір мен тағдыр" романы. 1959 жылы Кеңес Одағында жазылған бұл кітап Ұлы Отан соғысы кезінде Кеңес физигі Виктор Штрумның отбасының тарихын баяндайды, соғыс екі теңдес тоталитарлық мемлекет арасындағы күрес ретінде бейнеленеді. Көп қырлы романның басты тақырыптарының бірі – жаулап келгендермен де, өз мемлекетінің тоталитаризмімен де күресуге мәжбүр болған қарапайым халықтың трагедиясы. 2021 жылы сыншы және редактор Роберт Готтлиб The New York Times газетінде "Өмір мен тағдыр" романын "Екінші дүниежүзілік соғыстан бері жазылған ең әсерлі роман" деп атады. Василий Гроссман, украиндық еврей, 1941 жылы әскери қызметке қабылданбады және КСРО-ның әскери газеті "Красная звезда" тілшісі болды. Ол майдан шебінде шамамен 1000 күн болды, яғни неміс-совет соғысының төрт жылдығының үш бөлігін қамтыды. Ол Шығыс Еуропадағы халықты геноцидке ұшырату туралы жазған алғашқы журналистердің бірі болды және көптеген атақты шайқастарға куә болды. "Өмір мен тағдыр" – оның ең маңызды жетістігі.
Life and Fate (Жизнь и судьба) is a novel by Vasily Grossman. Written in the Soviet Union in 1959, it narrates the story of the family of a Soviet physicist, Viktor Shtrum, during the Great Patriotic War, which is depicted as the struggle between two comparable totalitarian states. A multi faceted novel, one of its main themes is the tragedy of the common people, who have to fight both the invaders and the totalitarianism of their own state. In 2021, the critic and editor Robert Gottlieb, writing in The New York Times, referred to Life and Fate as "the most impressive novel written since World War II." Vasily Grossman, a Ukrainian Jew, was rejected for military service in 1941 and became a correspondent for the Soviet military paper Krasnaya Zvezda. He spent approximately 1,000 days on the front lines, roughly three of the four years of the conflict between the Germans and Soviets. He was one of the first journalists to write about the genocide of people in Eastern Europe and was present at many famous battles. Life and Fate was his defining achievement,
Life and Fate is technically the second half of the author's conceived two part book under the same title, with the first half published in 1952 under the title For A Just Cause. Although the first half, written by Grossman during the rule of Joseph Stalin, expresses loyalty to the regime, Life and Fate shows the political disillusion of the protagonist and sharply criticises Stalinism. For that reason, the manuscript was censored in the Soviet Union at the time and was only published in the 1980s, nearly two decades after Grossman's death, first in the West and then on Russian soil under glasnost.
"Өмір мен тағдыр" техникалық тұрғыдан алғанда, автордың бір атпен жоспарлаған екі бөлімді кітабының екінші жартысы болып табылады, ал бірінші жартысы 1952 жылы "Әділетті себеп үшін" деген атпен жарық көрді. Бірінші жартысы, Гроссманның Иосиф Сталин билігі кезінде жазғаны, режимге адалдығын білдірсе де, "Өмір мен тағдыр" кейіпкердің саяси көзқарасының өзгеруін көрсетеді және сталиндік жүйені қатаң сынап көрсетеді. Осы себепті, қолжазба сол кездегі Кеңес Одағында цензураланып, Гроссманның қайтысынан шамамен жиырма жыл өткен соң 1980-ші жылдары ғана жарық көрді, алдымен Батыста, содан кейін Ресейде гласность кезеңінде.
Life and Fate (Жизнь и судьба) is a novel by Vasily Grossman. Written in the Soviet Union in 1959, it narrates the story of the family of a Soviet physicist, Viktor Shtrum, during the Great Patriotic War, which is depicted as the struggle between two comparable totalitarian states. A multi faceted novel, one of its main themes is the tragedy of the common people, who have to fight both the invaders and the totalitarianism of their own state. In 2021, the critic and editor Robert Gottlieb, writing in The New York Times, referred to Life and Fate as "the most impressive novel written since World War II." Vasily Grossman, a Ukrainian Jew, was rejected for military service in 1941 and became a correspondent for the Soviet military paper Krasnaya Zvezda. He spent approximately 1,000 days on the front lines, roughly three of the four years of the conflict between the Germans and Soviets. He was one of the first journalists to write about the genocide of people in Eastern Europe and was present at many famous battles. Life and Fate was his defining achievement,
Life and Fate is technically the second half of the author's conceived two part book under the same title, with the first half published in 1952 under the title For A Just Cause. Although the first half, written by Grossman during the rule of Joseph Stalin, expresses loyalty to the regime, Life and Fate shows the political disillusion of the protagonist and sharply criticises Stalinism. For that reason, the manuscript was censored in the Soviet Union at the time and was only published in the 1980s, nearly two decades after Grossman's death, first in the West and then on Russian soil under glasnost.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
"Өмір мен тағдыр" – Шығыс майданындағы өмірдің кең көлемді суреті, Ресей мен Шығыс Еуропаның түкпір-түкпірінде бір уақытта өрбитін сансыз сюжеттік желілерге толы. Әрбір оқиғаның өзіндік логикасы бар, бірақ оқиғалар міндетті түрде хронологиялық ретпен баяндалмайды. Мысалы, Гросман кейіпкерді таныстырып, жүздеген беттер бойы оны еске алмай, кейін сол күні болған оқиғаларды айтады. Романды тұжырымдау қиын, бірақ оның негізгі сюжеттік желілерін үш топқа бөлуге болады: Штрум/Шапошников отбасы, Сталинград қоршауы және Кеңес Одағы мен нацистік Германия лагерьлеріндегі өмір. "Өмір мен тағдыр" үш бөлімнен тұрса да, осы сюжеттік желілердің әрқайсысы әр бөлімде кездеседі. Виктор Штрум – әйелі Людмила мен қызы Надямен бірге Мәскеуден Қазанға эвакуацияланған дарынды физик. Ол жұмысында да, отбасында да қиындықтарға тап болады. Ол еврей геттосынан анасынан хат алады, ол жақын арада немістер тарапынан өлтірілетінін естітеді. Людмила, сондай-ақ, әскери госпитальде бірінші некесінен туған ұлы Толяны көруге барады, бірақ ол келгенге дейін қайтыс болады. Қазанға оралғанда, ол өте теріс көңілде болады және Толяның оралуын күтіп тұрғандай көрінеді. Виктор әріптесі Соколовтың үйінде кеңес үкіметіне қарсы пікірлер айтуға түседі, бұл Соколовтың әйелі Марияға (Людмиланың жалғыз досы) ұнату үшін жасаған әрекеті. Ол саяси жағдайды физикамен салыстырып, фашизм мен сталинизмнің көп айырмашылығы жоқ екенін айтады. Кейін бұл пікірталастардан өкініп, айыпталудан қорқады, бұл оның роман бойындағы шешімдерін қабылдауына кедергі келтіреді. Кенеттен Виктор үлкен математикалық жаңалыққа қол жеткізеді, тәжірибелерін қиындатқан мәселелерді шешеді. Әріптестері бастапқыда жауап беруге асықпайды, бірақ оның жаңалықтарының гениалдығын мойындайды. Бірақ Мәскеуге оралғаннан кейін жоғары лауазымды шенеуніктер оның жаңалықтарын антилениндік деп сынап, еврей тегін шабуылдайды. Алайда Виктор бұған мойынұсынудан бас тартады және қызметтен кетуге мәжбүр болады. Ол тұтқындалуы мүмкін деп қорқады, бірақ содан кейін Сталиннің өзі (ядролық зерттеулердің әскери маңыздылығын сезінгендіктен) оған қоңырау шалып, жағдайын түбірлікті өзгертеді. Кейін ол екі кінәсіз адамды айыптаған хатқа қол қояды және осыдан кейін өзін кінәлі сезінеді. Виктор туралы соңғы мәліметтер оның Мариямен болған сырлы қарым-қатынасына қатысты. Сталинградтағы оқиғалар Евгения Шапошникова (Людмиланың қарындасы), Крымов (ол бұрынғы күйеуі) және Новиков (ол сүйіктісі) туралы айтады. Новиковпен қайта байланысқаннан кейін Евгения Куйбышевке көшіп кетеді. Кеңес танк корпусының командирі Новиков генерал Ньеудобнов пен саяси комиссар Гетмановты кездестіреді, екеуі де партиялық бюрократтар. Олар Сталинградқа қарсы шабуылды жоспарлай бастайды. Новиков өз әскерлерін қажетсіз құрбандыққа салудан қорқып, шабуылды бастауды кейінге жылдырады. Гетманов кейін Новиковты айыптайды және танк шабуылы толық сәтті болғанына қарамастан, сотқа шақырылады. Осы уақытта саяси комиссар Крымов 6/1 үйін тексеруге жіберіледі, онда немістерге қарсы бірнеше апта бойы тұрып, толығымен қоршалып, жабдықтаудан қиындық көріп тұрған шағын топ сарбаздар бар. Ғалым Греков штабқа есеп беруден бас тартады және Крымовтың сөздерін жек көреді. Кейіннен ол Крымовты ұйықтап жатқанда жаралайды, сондықтан оны үйден шығарып жібереді. Біраз уақыттан кейін 6/1 үйі неміс бомбаларымен толығымен қиратылады. Крымовты сатқындықпен айыптайды (жау артында тұтқындалған ресейлік сарбаздар үшін бұл әдеттегі жағдай) және оны Мәскеудегі Любянка түрмесіне жібереді, онда оны азаптап, мойындауға мәжбүр етеді. Евгения Новиковқа үйленбей, Крымовты көруге Мәскеуге барады. Ол одан хат алады және оны әлі де жақсы көретінін, бірақ түрмеден босатылмауы мүмкін екенін түсінеді. Лагерьлердегі оқиғаларда Мостовскийді қоспағанда, ескі большевик, немістерге қарсы көтеріліске қатысқан, бірақ коммунизмге сенімсіздік танытқандықтан көңілі толады, қайталанатын кейіпкерлер аз. Оның тергеушісі Лисс фашизм мен коммунизм – бір монетаның екі жағы екенін айтады, бұл Мостовскийді қатты ренжітеді. Кейіннен ол көтеріліске қатысқаны үшін немістер тарапынан қаза табады. Бір көріністе Штурмбаннфюрер Лисс Мостовскийге Сталин де, Гитлер де жаңа сапалы құрылымның басшылары екенін айтады: "Біз бір-біріміздің беттерімізге қарағанда, тек жек көретін бетті ғана емес, өз бейнесімізді де көреміз. Өзіңді танисың ба, біздің [күшті] еркіңді?" Гросман София Левинтонға да назар аударады, ол нацистік концлагеріне бара жатқан еврей әйелі. Соңғы тарауда атын атамаған бірнеше кейіпкерлер енгізіледі: пәтерлерін бақылайтын қарт әйел, жақында госпитальден шыққан жаралы әскер офицері, оның әйелі және кішкентай қызы. Бірақ офицердің отбасына оралғаны – Сталинградтан таныс майор Быерозкин екені сезіледі, ол адамгершілігін сақтап қалуға тырысатын жақсы адам. Гросман партиялық шешімдерді сөзсіз орындайтын және репрессивтік режимнің негізін құрайтын коммунистік партия шенеуніктерінің типін сипаттайды. Мұндай саяси жұмыскер (политработник) Сагайдак, коллективизация кезінде бүкіл отбасылар мен ауылдар қасақана аштықтан өлгенін айтты.
Яһудилік болмысы және Холокост
Виктор Штрум, ішінара, Гросманның өзінің кейпі. Штрумның және Гросманның өмірінде көп ортақ нәрселер бар.
Теледидарлық бейімдеу
2012 жылы кітап негізінде түсірілген он екі бөлімді телесериал ресейлік телеарналарда көрсетілді. Ол кейбір елдерде Amazon Prime арқылы да қолжетімді.