Кіріспе

Коммерциялық емес ұйым

Жер қоры сенімділігі (CLT) – бұл жергілікті қауымдастық атынан жерді иеленетін коммерциялық емес корпорация, сонымен қатар қауымдастық атынан қолжетімді тұрғын үй, қоғамдық бақтар, әлеуметтік маңызы бар ғимараттар, коммерциялық кеңістіктер және басқа да қауымдық мүліктерді ұзақ мерзімді басқаруды қамтамасыз етеді. CLT жерді және тұрғын үйді иелену және пайдалану құқығындағы тұрақтылықты қалайтын адамдардың қажеттіліктерін, оларды қоршаған қауымдастықтың мүдделерімен үйлестіреді, жергілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін сақтау, осал топтардың көшірілуіне жол бермеу және экономикалық және этникалық теңдікті арттыру сияқты түрлі әлеуметтік мақсаттарға қол жеткізуге тырысады. Әлем бойынша CLT-лердің жылжымайтын мүлікке иелік ету, пайдалану және басқару жолдарында, сондай-ақ CLT-нің өзінің және оның төңірегінде тұратын адамдармен басқарылу және үкімділік жүргізілу әдістерінде зор айырмашылықтар бар.

Тарихи шолу

Қоғамдық жер қоры (CLT) – бұл қолжетімді тұрғын үйді және қоғамдық дамуды қамтамасыз ететін модель, ол соңғы 50 жылда АҚШ, Канада, Еуропа және Ұлыбританияда бірте-бірте тарады. Жақында КЛТ-лар Оңтүстік жарты шарында да пайда бола бастады. Қоғамдық жер қорының идеялық тарихы Англияның бақша қалаларына, Үндістанның Грамдан қозғалысына және Израильдің кооперативтік шаруашылық қоныстарына, мошавимдерге тікелей байланысты. Роберт Сванн және оның авторлары «Америкадағы жер иеленудің жаңа моделі: Қоғамдық жер қоры» (1972) еңбегінде: «Қоғамдық жер қоры идеясының тарихи түбірі бар» деп атап өткен. Осылайша, «мақсат – жер сенімдерін жаңадан құру емес, оларды «қайта жаңарту»». Бұл модельді 1930 жылдары АҚШ-та Ральф Борсоди жүзеге асырды, ал кейіннен Роберт Сванн, Саймон Готтсхалк, Эрик С. Ханш және Эдвард Вебстер 1972 жылы жарық көрген «Америкадағы жер иеленудің жаңа моделіне арналған нұсқаулық: Қоғамдық жер қоры» атты маңызды кітабында жетілдірді. Борсоди, Сванн және олардың әріптестері бұрынғы жоспарлы қауымдастықтардың мысалдарын пайдаланды, олардың ішінде Ұлыбританиядағы бақша қалалары қозғалысы, Генри Джорджтан шабыт алған АҚШ-тағы бірыңғай салық қауымдастықтары, Үндістандағы Грамдан ауылдары және Израильдегі еврей ұлттық қорына тиесілі жерлердегі мошав қауымдастықтары бар. Қазіргі заманғы қоғамдық жер қорының прототипі – «Жаңа қауымдастықтар, Inc.» 1969 жылы Албани, Джорджия қаласының жанында құрылды. Оны афроамерикалық отбасылардың жерге қауіпсіз қол жеткізудің жаңа жолын іздеген азаматтық құқық қозғалысының жергілікті көшбасшылары құрды. Шумахердің жаңа экономика орталығының сайтында айтылғандай, «Сванн Ральф Борсодиден және Борсодидің Гандидің екі шәкірті – Ж. П. Нараян мен Виноба Бхавемен бірлескен жұмысынан шабыт алды». Виноба 1950-1960 жылдары ауылдан ауылға саяхаттап, ауыл тұрғындарын жинап, қажетті жерінен артық жері барлардан кедей туыстарына бөлігін беруді өтінді. Бұл бастама «Бхудан» немесе «Жер сыйлау» қозғалысы деп аталды, және Үндістанның көптеген көшбасшылары осы шерулерге қатысты. Алайда, кейбір жаңа жер иелері көңілі тоңды. Жерді өңдеуге қажетті құралдар мен тұқым болмағандықтан, сондай-ақ осы қажетті заттарды сатып алуға қолжетімді несие жүйесі болмағандықтан, жер олар үшін пайдасыз болды. Олар көп ұзамай жерлерін ірі иелеріне сатылып, қалаға кетіп қалды. Мұны көрген Виноба Бхудан жүйесін Грамдан немесе ауылдық сыйлық жүйесіне өзгертті. Сыйланған барлық жерлер енді ауылдың меншігіне өтті. Ауыл жерді жұмыс істей алатын адамдарға жалға беретін болды. Егер жер пайдаланылмаса, жалға алу мерзімі аяқталады. Грамдан қозғалысы АҚШ-тағы қоғамдық жер қорларын алдын ала болжаған бірқатар аймақтық ауыл жер қорларын дамытты. АҚШ-та «қоғамдық жер қоры» терминімен белгіленген алғашқы ұйым – «Жаңа қауымдастықтар, Inc.» Оңтүстіктегі афроамерикалық фермерлерге егістік жерге қол жеткізуге, оны кооперативтік түрде өңдеуге және жоспарлаған бір және көп отбасылық тұрғын үйлерде қауіпсіздікке ие болуға көмектесу мақсатымен құрылды. Қазіргі заманғы КЛТ-нің осы прототипіне дейін Ральф Борсодидің 1936 жылы құрған «Тіршілік мектебі» және 1938 жылы Артур Эрнест Морган құрған Солтүстік Каролинадағы «Село қауымдастығы» жатты.

Жаңа қауымдастықтар

Роберт Суонн Олбани қозғалысының президенті және Мартин Лютер Кингтің туысы, студенттік зорлық-зомбылықсыз үйлестіру комитетінің ұйымдастырушысы Чарльз Шеррод, оның әйелі Ширли Шеррод, Оңтүстік кооперативтер федерациясының және Оңтүстіктегі басқа да азаматтық құқық ұйымдарының өкілдерімен бірге жұмыс істеді. Олар "ауылдық қоғамдастықтардың тұрақты пайдалануы үшін жерді мәңгілік сенімгерлікте ұстауға арналған коммерциялық емес ұйым" – New Communities, Inc. құруға атсалысты. New Communities Inc. туралы олардың көзқарасы, жоспарлы қоғамдастықтар мен ауыл шаруашылығы кооперативтерін дамыту үшін 99 жылға жерді жалға беру арқылы қолжетімді еткен Еврей ұлттық қорының (JNF) тәжірибесіне және үлгісіне көп сүйенді. JNF 1901 жылы Осман Палестинасында (кейін Израиль) еврей қоныстарын құру үшін жер сатып алу және дамыту мақсатымен құрылған. 2007 жылға қарай JNF Израильдегі барлық жердің 13%-ына ие болды. Ол жеке тұлғаларға, кооперативтерге және кибуцтар мен мошавтар сияқты қасақана қауымдастықтарға жерді жалға берудің ұзақ және бекітілген заңдық тарихына ие. 1968 жылы Сванн, Слейтер Кинг, Чарльз Шеррод, Ұлттық Шаруашылық Қорының директоры Фей Беннет және тағы төрт оңтүстік өкілі жерді жалға беру туралы көбірек білу үшін Израильге сапар шекті. Олар жеке үйлерді жалға беру және ауыл шаруашылығы жерлерін кооперативтерге жалға беруді қамтитын модельді қабылдады. 1970 жылы New Communities Inc. Джорджия штатының Албани қаласының жанындағы ферманы сатып алып, жерге жоспар жасады және оны 20 жыл бойы өңдеді. Жер USDA-ның нәсілдік дискриминациясы салдарынан жоғалды, бірақ New Communities мысалы 1970-ші жылдары басқа да оннан астам ауылдық қоғамдық жер қорларының құрылуына түрткіс берді. Бұл сонымен қатар 1972 жылы Халықаралық тәуелсіздік институты жариялаған қоғамдық жер қорлары туралы алғашқы кітапқа әсер етті. New Communities Inc. тарихы 2016 жылы түсірілген "Әділет аркасы: Сүйікті қауымның өрлеуі, құлдырауы және қайта жаралуы" атты деректі фильмде баяндалды.

Халықаралық тәуелсіздік институты

Ральф Борсоди, Роберт Сванн және Эрик Ханс 1967 жылы Халықаралық тәуелсіздік институтын құрды. Ол АҚШ және басқа елдерде ауылдық дамуға оқыту және техникалық көмек көрсету мақсатымен құрылды, Үндістанда дамыған Грамдан ауылдарының тәжірибесі негізге алынды. 1972 жылы Сванн, Ханс, Шимон Готтсхалк және Тед Вебстер «Америкадағы жерді пайдаланудың жаңа моделі» деп аталатын ұсыныс жасады. «Жер қоры» кітабы жер, тұрғын үй және басқа да ғимараттарға қатысты осы жаңа тәсілді тұңғыш рет атап, сипаттады. Бір жыл өткен соң олар Халықаралық тәуелсіздік институтының атын Қоғамдық экономика институты (ICE) деп өзгертті. 1980 жылдары ICE Жер қорының (CLT) жаңа түсінігін кеңінен таныстыра бастады, алғаш рет бұл модельді қолжетімді тұрғын үй мәселелеріне, gentrification-ға, жер аударуға және қалалық аудандарды жаңғыртуға қолданды. 1980–1990 жылдары Католик жұмысшы қозғалысы мен бейбітшілік қозғалысының белсендісі Чак Маттей ICE-дің атқарушы директоры болып қызмет етті, ол кезде институт Гринфилд (Массачусетс штаты) қаласында орналасқан еді. ICE қазіргі заманғы Жер қоры және қоғамдық несие қоры үлгілерін қалыптастырды.

Үлгі таралады

Маттейдің басшылығымен жергілікті жер қорының саны оннан 23 штат бойынша 100-ден астам ұйымға дейін өсті, бұл жүздеген тұрақты қолжетімді тұрғын үйлерді, сондай-ақ коммерциялық және қоғамдық қызметтер көрсету орындарын құрды. Маттей әріптестерімен бірге 25 аймақтық несие қорларын дамытуға жетекшілік етті және кейіннен Ұлттық қауымдастық капиталы қауымдастығы деп аталған Ұлттық қауымдастық даму несие қорларын ұйымдастырды. 1985–1990 жылдары Маттей Ассоциацияның негізін қалаушы төрағасы, ал 1983–1988 жылдары әлеуметтік жауапкершілік инвестициялары саласындағы ұлттық кәсіби қауымдастық – Social Investment Forum-ның негізін қалаушы кеңесінің мүшесі болды. Маттей және Қоғамдық экономика институтындағы әріптестері 1980-ші жылдардың басында және ортасында КЛТ-ға қатысты көптеген құқықтық және операциялық мәселелерді шешуге күш салды. Бұл мәселелер банктер, мемлекеттік қызметкерлер және аз қамтылған, африкалық американдық тұрғындарды олардың аудандарынан ығыстыруды болдырмау мақсатымен құрылған шіркеулер мен миссионерлік ұйымдардың бірлестігі тарапынан көтерілді. 1980 жылдары қалалық КЛТ-лардың саны күрт өсті. Бірінші қалалық КЛТ, Цинциннати қауымдастығының жер қоры 1981 жылы құрылды. Кейде, Цинциннатиде болғандай, КЛТ муниципалдық биліктің жоспарлары мен саясатына қарсы құрылды. Басқа қалаларда, мысалы, Берлингтон (Вермонт) және Сиракуз (Нью-Йорк) қалаларында жергілікті билікпен серіктестік орнатылып, қоғамдық жер қоры құрылды. Ең маңызды КЛТ серіктестігінің бірі 1989 жылы құрылды, осы кезде Дадли-стрит ауданының бастамасының еншілес ұйымына Бостон қаласының билігі меншікті пайдалану құқығын берді. АҚШ-тағы ең алғашқы және ең ықпалды КЛТ-лардың бірі – Вермонт штатындағы Берлингтон қауымдастығының жер қоры (BCLT) болып табылады. Ол 1984 жылы мэр Берни Сандерс басқаратын қалалық әкімшіліктің бастамасымен құрылды. BCLT қаланың көптеген тұрғындарының баспана алу мүмкіндігін төмендеткен жылдам өсетін бағаларға жауап ретінде құрылды. BCLT қазір Champlain Housing Trust (CHT) деп аталады. CHT жерге иелік етеді, бірақ CHT тұрғындары өздері тұратын үйдің немесе пәтердің иелері болады. CHT тұрғындары кіреуші табысының 30%-дан аспайтын соманы жалға немесе ипотека төлемдеріне жұмсайды, ал пәтерлерді қайта сату бағасы бұрын белгіленген пайыздық көрсетімнен аспайды, осылайша келешектегі аз және орташа кірісті адамдар да осы жерде тұруға мүмкіндік алады. CHT-ның пәтерлерінің жартысы Берлингтонда, ал жартысы одан тыс жерде орналасқан. CHT Берлингтон аймағындағы қолжетімді баспана қорын айтарлықтай арттырды, CHT-ға тиесілі пәтерлер Берлингтондағы барлық баспананың 7,6%-ын құрайды.

Ұлыбритания

Шотландияда жерді қоғамдық меншікке алу қозғалысы жақсы қалыптасқан және үкімет тарапынан қолдау көрсетіледі. Community Land Scotland мүшелері 500 000 акр жерді иеленеді немесе басқарады, онда 25 000-нан астам адам тұрады. Қазіргі уақытта Англия мен Уэльсте 255 КЛТ бар, олардың 17 000-нан астам мүшесі және 935 үйі бар. Бұл қозғалыс 2010 жылдан бері қарқынды дамыды, ол кезде КЛТ-ның алғашқы құрушылары мен қолдаушылары Англия мен Уэльс үшін Ұлттық КЛТ желісін құрды. КЛТ ағылшын заңдарында 2008 жылғы Тұрғын үй және жаңару заңының 79-бабында анықталған. Ұлыбританиядағы КЛТ-лар АҚШ-тағы КЛТ-лармен көптеген ортақ белгілеріне ие. Бірақ олар жергілікті мүшелерінің қатысуына және қоғамдық деңгейдегі демократияға көбірек назар аударады және көбінесе халықтың бастамасымен құрылады. Шотландияда олар сондай-ақ, жерді қатыспайтын аристократтардан қайтарып алумен байланысты.

Басқа жерлер

КЛТ қозғалыстарын зерттеу немесе жаңадан құру жұмыстары басқа елдерде де жүріп жатыр, оның ішінде Еуропада (Франция мен Бельгияда), Африка құрлығында (Кенияда), Океанияда (Австралия, Жаңа Зеландия) және Нидерландыда.