Эстон аралдары: Осмұссаар тарихы мен табиғаты

Кіріспе

Остмуссаар (Оденсхолм, Одинсхолм) – Эстонияның Балтық теңізіндегі Фин шығанағының төңірегінде, Эстония материгінен 7,5 км қашықтықта орналасқан эстон аралы. Әкімшілік тұрғыдан арал Лääне округінің Лääне-Нигула коммунасына қарасты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эстонияны Кеңес Одағы басып алғанға дейін аралда шамамен 130 адам, негізінен эстон шведтері тұрған. Осмуссаарда шведтердің үздіксіз қоныстануы ғасырлар бойына созылған. Қазіргі уақытта Осмуссаарда бар болғаны екі тұрақты тұрғыны бар және арал табиғат қорығы болып табылады.

Атауы

Аралдың швед тіліндегі атауы Оденсхолм (немесе Одинсхолм) викингтердің бас құдайы Одиннің есімінен шыққан. Аңыз бойынша, ол осы аралға жерленген. Эстон тіліндегі Осмуссаар атауының шығу тегі белгісіз.

Тарих

Эстондық шведтердің Осмуссаарда екінші дүниежүзілік соғысқа дейін үздіксіз қоныстануы кем дегенде 14 ғасырға дейін созылған, бірақ 18 ғасырға дейінгі арал тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Жатақтанған уақыты да белгісіз, арал викинг дәуірінде де қоныстанған болуы мүмкін. 1765 жылы Осмуссаардың солтүстік жағалауында алғашқы маяк салынды. 1850 жылы ол жаңасына алмастырылды, ал 1941 жылы шегінетін совет гарнизоны оны қиратты. Қазіргі маяк 1954 жылы аяқталды. 1914 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, неміс жеңіл крейсері «Магдебург» Осмуссаардың солтүстік ұшына жақын жерде қарап, батып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осмуссаардың барлық тұрғындары аралды тастап кетуге мәжбүр болды. 12 маусым 1940 жылы арал тұрғындары аралдың совет әскери базасы ретінде бөлінуіне байланысты Вормсиге эвакуацияланды. Осмуссаардан көптеген кемелер Хиюмаа мен Сааремаа аралдарындағы Моунсунд десанттық операциясын қолдау үшін Хаапсалудың Рохукуласына жүзіп кетті. 4 қазан күні фин галеялары совет сарбаздарын, жылқыларын және артиллериялық қаруларын Хиюмааның Хелтермаасына жеткізді. Әр галея шамамен бір совет пікірлері ротасын тасымалдады. Сол күні фин кемелеріне Мухудан шегінген Сааремааға бару бұйрығы берілді. 1944 жылдың 5 қазанында екі совет отряды мен екі бригада Таалику мен Триигиге жіберілді. Соңғы галеялар мен моторлы қайықтар 1945 жылдың 7 қарашасында Финляндияға оралды. Елу галеяның тоғызы ауа райының нашар болуына байланысты теңізде жоғалып кетті; сонымен қатар, жетісі соғыс кезінде қирады. Барлығы 16 галея қирады немесе жоғалып кетті. Сонымен қатар, тағы бір галея, «Грета I», 4 немесе 5 қазанда Осмуссаарға бару жолында жоғалып кетті. 16 қазанда неміс суасты кемесі U 481 өз қаруымен «Эндла», «Дан» және «Мария» галеяларын батырып, оларды соқты. 25 қазанда U 958 торпедамен «Линнеа» галеясын баттырды. Бұл операцияларда 8 фин сарбазы қаза тапты. Немец шабуылдарының қалғаны сәтті болмады. 50 моторлы қайықтың 22-сі жоғалды, бірақ адам өмірі жоғалмады. «Архо» отрядының кемелері Финляндияға, Ханкоға қайтарылды және 1944 жылдың 2 қарашасында Фин флотының штабы бөлімді таратуға бұйрық берді. Ұстамалар қызметтен босатылды және кемелер азаматтық иелеріне қайтарылды. 1945 жылға дейін Осмуссаар маңындағы суларда әскери-теңіз қызметі жалғасты. Бір неміс суасты кемесі, U 745, 1945 жылдың 4 ақпанында теңіз минасына ұшырап қирады, ал кейін U 676 да қирады.

The continuous settlement of Estonian Swedes on Osmussaar, which lasted until World War II, goes back at least to the 14th century, though little is known of the island's history before the 18th century. The exact time of colonisation is also unknown and the island was possibly inhabited already in the Viking Age. In 1765 the first lighthouse was built on the northern coast of Osmussaar. In 1850 it was replaced with a new one, which was demolished in 1941 by the retreating Soviet garrison. The current lighthouse was completed in 1954. In 1914, during World War I, the German light cruiser Magdeburg ran aground and sank near the northern tip of Osmussaar. All inhabitants of Osmussaar were forced to leave the island during World War II. On 12 June 1940 the islanders were evacuated to Vormsi as the island was set aside as a Soviet military base. From Osmussaar many vessels sailed to Rohuküla of Haapsalu to support the Moonsund Landing Operation on the occupied Hiiumaa and Saaremaa islands. On 4 October the Finnish galeas shipped Soviet soldiers, horses and cannons to Heltermaa of Hiiumaa. Every galeas shipped about one Soviet infantry company. The same day later, the Finnish vessels were ordered to Saarenmaa proper, where the Germans had retreated from Muhu. On 5 October 1944, two Soviet detachments and two brigades were shipped to Taaliku and Triigi. The last galeases and motor boats came back to Finland on 7 November 1945. Nine of the fifty galeases were lost at sea due to rough water; additionally, seven were destroyed during the war. In total, sixteen galeases were destroyed or lost. Also one galeas more, Greta I, had disappeared either on 4 or 5 October on its way to Osmussaar. On 16 October the German submarine, U 481, sank the galeases Endla, Dan and Maria with its gun fire and ramming them. On 25 October U 958 sank the galeas Linnea with a torpedo. Eight Finnish soldiers were killed in these operations with the galeases. The other German attacks were not successful. Of all the 50 motorboats were lost 22, but without the loss of the human lives. The vessels of the detachment Arho were returned to Finland to Hanko and 2 November 1944, the headquarters of the Finnish navy ordered the liquidation of the unit. The crews were released from service and the vessels were returned to their civilian owners. Some navy activities were undertaken on the waters near Osmussaar as late as 1945. One German submarine, U 745 was destroyed by a sea mine, 4 February 1945 and later U 676

Совет оккупациясы кезінде арал совет теңіз флоты тарапынан пайдаланылды. Бастапқыда аралда 1200 адамға дейін құрастырылған бөлімді орналастыру жоспарланған, бірақ үлкен бөлім 1947 жылы таратылған болуы мүмкін, ал кейін аралда ең көп дегенде 40 адамнан тұратын шағын теңіз бөлімшесі орналасқан. Совет әскері кеткеннен кейін Осмуссаар 2001 жылға дейін адамсыз болып қалды, содан кейін аралға 2 адам көшіп келді. 1996 жылы бүкіл аралды қамтитын Осмуссаар ландшафты қорғау аймағы жергілікті геологиялық формацияларды, өсімдіктер қауымдастықтарын және құс фаунасын қорғау үшін құрылды. Осмуссаар – Балтық Клинті Балтық теңізінен шығатын Оландтан бұрынғы батыс нүктесі. Негізінен Осмуссаар – клинттің аралы. Аралдың солтүстік және шығыс жағалауындағы жартастың биіктігі 6 метрге дейін жетеді, бірақ айналасындағы теңіз түбімен салыстырғанда аралдың биіктігі 60 метрге жетеді. Арал ордовик әктас жынысының үстінде орналасқан төртінші дәуір теңіз шөгінділерінің салыстырмалы түрде жұқа (2 метрге дейін) жабындысына ие. Арал 2000–3000 жыл бұрын теңізден көтерілді, көтерілу жылдамдығы шамамен 3 мм/жыл құрайды. Аралдың батыс жағалауында әктас кесектерінен тұратын кең аймақтар қалыптасқан. Жер сілкінісі аралдың солтүстік-шығыс жағалауындағы жартастың кейбір бөліктерін құлатып, аралдағы кейбір ғимараттарға зақым келтірді. Жер сілкінісінің ошағы аралдан солтүстік-шығысқа қарай 5–7 км жерде, 10 немесе 13 км тереңдікте болды. Осмуссаардың туристік бағыт ретіндегі танымалдығы 2002 жылы айтарлықтай артты, онда аралға шамамен 2000 адам келді. Содан бері әр жазда аралға 3000-ға жуық адам келеді.