Кіріспе
1939 жылғы Олдос Хакслидің романы
«Көптеген жаздан кейін» (1939) – Олдос Хакслидің өлімі жақындап қалғанынан қорқатын Голливуд миллионерінің тарихын баяндайтын романы. АҚШ-та бұл роман «After Many a Summer Dies the Swan» деген атпен жарияланды. Хаксли Англиядан кетіп Калифорнияға қоныстанғаннан кейін жазылған бұл роман американдық мәдениетті, әсіресе оның өзімшілдігін, сыртқы әдемілікке құштарлығын және жастыққа деген маниясын зерттейді. Бұл сатира философиялық және әлеуметтік мәселелерді де көтеріп, олардың кейбіреуі Хакслидің соңғы романы «Аралда» маңызды орын алады. Романның атауы Теннисонның «Титон» поэмасынан алынған, ол грек мифологиясындағы Аврораның мәңгілік өмір сыйлаған, бірақ мәңгілік жастық бермеген кейіпкері туралы айтады. Кітап 1939 жылғы Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығымен марапатталды.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бұл оқиға Голливуд миллионері Джо Стойт шақырып келген бірнеше кейіпкердің төңірегінде өрбиді. Әрбір кейіпкер өмірге қатысты әртүрлі көзқарас ұстанады. Алпыстан асқан Стойт өлімге бетке айырғанын сезінеді де, өлімді ұзаққа шегермеу үшін бар күшін жұмсайды. Стойт доктор Обиспо мен оның көмекшісі Питті карп, крокодил және попугайлардың ұзақ өмір сүру құпиясын зерттеу үшін жалдайды. Ағылшын архивисті және әдебиет сарапшысы Джереми Пордейдж сирек кітаптар жинағын тіркеу үшін шақырылады. Пордейджтың қатысуы Стойттың өзінің сатып алған құнды өнер туындыларына деген бетке ойнайтын көзқарасын аңғартады. Басқа кейіпкерлер – Стойттың жас сүйіктісі Вирджиния; және Стойттың бала кезінен танысы Мистер Проптер, жақын маңдағы шағын шаруа қожалығында тұрып, Стойттың жұмысындағы жаман күтімге ұшыраған және аз төленген еңбекшілердің жағдайын жақсартуға тырысады. Проптер мырзаның пікірінше: әрбір адам тек қана жақсы ниетті ғана емес, сонымен қатар терең ойлау қабілетін де көрсетуге міндетті. Бұл ғана емес. Егер жеке тұлға абсолютті болмаса, егер жеке тұлға – өзінен артық сананың шындыққа көзін жоятын, оны шектейтін және жоққа шығаратын, ал егер жеке тұлға – өзінен артық сананың арам ойлары болса, онда әрбір адамның барлық күш-жігері, соңғы нәтижеде, осы өзінен артық сананы іске асыруға бағытталуы керек. Сондықтан тіпті терең ойлау да ізгі ниетке қосымша ретінде жеткіліксіз; терең ойлауды өзгертуге және асып түсуге тырысатын есте сақтау да болуы керек. Бұл, негізінен, Хакслидің өзінің ұстанымы. Басқа кейіпкерлер дәстүрлі табысқа, тіпті бақытқа қол жеткізсе де, тек Мистер Проптер ғана ешкімді ренжітпей немесе жамандық жасамай осы жетістікке жетеді. Проптер сондай-ақ былай дейді: "Уақыт пен құштарлық, құштарлық пен уақыт – бір нәрсенің екі жағы; ал бұл нәрсе – зұлымдықтың бастау материалы". Осы себепті ол адам өмірін ұзартуға жасалатын кез келген әрекетті – Стойттың доктор Обиспо мен Питті жұмысқа алған жұмысын – "әлеуметтік зияндылықтардың қосымша бірнеше өмірі" деп санайды. Доктор Обиспо ғылымды ең басты игілік деп қарастырады, ол қарапайым моральдық ұғымдарды сынға алып, жоққа шығарады. Өзін ғылым адамы деп санайтындықтан, ол басқалардың есебінен ләззат алудан тартынбайды. Проптердің философиясына сәйкес, ол эгоизмге негіделген "адамдық" мінез-құлыққа түсіп, одан ағартушылыққа жетуге кедергі келтіреді. Бір күні кешке Обиспо Джеремиге барады, ол оған XVIII ғасырдың соңында жазылған Гонистрдің бесінші графының күнделіктерін оқып береді. Сол кезде Бесінші граф өте қарт еді және ұзақ өмір сүрудің құпиясын іздеді. Ол оны балықтың шикі ішегін жеу арқылы алуға болады деген қорытындыға келеді. Бастапқыда Обиспо күмәнмен қарайды, бірақ кейін Бесінші графтың бірдеңеге тап болғанын түсінеді. Кітап бойына Обиспо Вирджинияны бірнеше рет зорлайды, бұл Вирджинияның өзін-өзі кінәлауына және қарапайым кінәлі сезімдеріне әкеледі: ол қайтадан болды, тіпті ол жоқ деді, тіпті оған ашуланды, онымен ұрысқан, оны сызып тастады; бірақ ол тек күлді және кетті; содан кейін кенеттен ол енді ұрысуға шаршады. Өте шаршап, тым қасіретке ұшыраған. Ол қалағанын алды, және қорқынышты нәрсе ол қалаған нәрсе, керісінше, оның бақытсыздығы қалаған нәрсе болып көрінді, азап үшін бір уақыт. Стойт Вирджинияның әдеттен тыс әрекет ететінін сезінеді және ол Питпен қарым-қатынаста екенін болжайды, ол Вирджинияның жасындағы жалғыз адам Стойттың мүлкінде тұрады. Стойт Обиспо мен Вирджинияның арасындағы жағдайды көріп, шындықты біледі, бұл оның Обиспоны ату ниетімен револьверін алуына әкеледі. Оның орнына ол Питті (Проптердің тәрбиесімен оның ойлары мен моральдық қағидалары баяу кеңейе бастады) өлтіреді. Обиспо Стойттың оны өлтіруді көздегенін біледі, бірақ ақша мен зерттеулерді қолдау үшін бұл әрекетті жасырады. Бұл оны Вирджиния мен Стойтпен бірге Еуропаға алып барады, онда олар Бесінші графты табады, қазір 201 жаста және әйел үй шаруашылығын жүргізушімен тұтқында тұрып, оны ұрады. Бесінші граф пен оның үй шаруашылығын жүргізушісі екеуі де маймылға ұқсайды – "өсіп-жетілу үшін уақыт алған маймыл түйіні", – дейді Обиспо, ол Стойттан емделуге дайын екенін саркастикалық түрде сұрайды. Кітаптың соңында Стойт былай деп жауап береді: "Сіздің ойыңызша, адам осындай күйге жету үшін қанша уақыт қажет болады?" – деді ол баяу, күмәнмен. "Менің ойымша, бұл бірден орын алмады, адам ұзақ уақыт бойы өзгеретіндей болмайды. Алғашқы шоктан кейін олар жақсы уақыт өткізгендей көрінеді. Әрине, өздері қалай болса солай. Сіз олай ойламайсыз ба, доктор Обиспо?" – деп сұрайды ол. Доктор Обиспо оған үнсіз қарады, содан кейін басын кері лақтырып, тағы да күлді.
every individual is called on to display not only unsleeping good will but also unsleeping intelligence. And this is not all. For, if individuality is not absolute, if personalities are illusory figments of a self will disastrously blind to the reality of a more than personal consciousness, of which it is the limitation and denial, then all of every human being's efforts must be directed, in the last resort, to the actualisation of that more than personal consciousness. So that even intelligence is not sufficient as an adjunct to good will; there must also be the recollection which seeks to transform and transcend intelligence. This is essentially Huxley's own position. Though other characters achieve conventional success, even happiness, only Mr. Propter does so without upsetting anyone or creating evil. Propter also says, "Time and craving, craving and time two aspects of the same thing; and that thing is the raw material of evil." For this reason, he sees any effort to extend human lifespans—the very work that Stoyte had hired Dr. Obispo and Pete to do, as nothing but "a couple of extra lifetimes of potential evil." Dr. Obispo views science as the ultimate good and is cynical and dismissive of ordinary notions of morality. Because he views himself as a man of science, he has no qualms about deriving pleasure or happiness at others' expense. According to Propter's philosophy, he is trapped in ego based "human" behavior that prevents him from reaching enlightenment. One evening, Obispo visits Jeremy, who reads to him from the diaries of the Fifth Earl of Gonister, written in the late eighteenth century. At the time, the Fifth Earl was extremely old and looking into the secrets of long life. He eventually concludes it can be obtained by eating raw fish guts. Obispo is at first skeptical but then realizes the Fifth Earl may be onto something. Throughout the book, Obispo repeatedly rapes Virginia, which results in Virginia's self recrimination and feelings of sordid guilt:It had happened again, even though she’d said no, even though she’d got mad at him, fought with him, scratched him; but he’d only laughed and gone on; and then suddenly she was too tired to fight anymore. Too tired and too miserable. He got what he wanted; and the awful thing was that it seemed to be what she wanted or rather, what her unhappiness wanted; for the misery had been relieved for a time Stoyte senses that Virginia is acting differently and assumes that she is having an affair with Pete, who is the only person Virginia's age living on Stoyte's estate. Stoyte finds out the truth when he witnesses Obispo and Virginia, which results in his getting his revolver with the intention of shooting Obispo. He accidentally kills Pete (whose thoughts and morals had slowly started to expand under Propter's tutelage) instead. Obispo knows Stoyte intended to kill him but covers up the act for money and continued research support. This takes him, along with Virginia and Stoyte, to Europe, where they find the Fifth Earl, now 201 years old and living locked in a dungeon with a female housekeeper, whom he beats. The Fifth Earl and his housekeeper both resemble apes "a foetal ape that's had time to grow up," according to Obispo, who sarcastically asks Stoyte if he would like to undergo the treatment. The book concludes with Stoyte's response:'How long do you figure it would take before a person went like that?' he said in a slow, hesitating voice. 'I mean, it wouldn't happen at once there'd be a long time while the person well, you know; while he wouldn't change any. And once you get over the first shock—well, they look like they're having a pretty good time. I mean in their own way, of course. Don't you think so, Dr. Obispo?' he insisted. Dr. Obispo went on looking at him in silence; then threw back his head and started to laugh again.
Негізгі тақырыптар
Бұл кейіпкерлер әртүрлі өмір философияларын Сөкрат әдісімен кульминацияға дейін ашатын сұрақтар мен жауаптар арқылы көрсетеді, ал өлім, эротизм, таптық күрес, мистика және ашкөздік тақырыптары бейтарап түрде қарастырылады. Бұл әңгіме ғылыми білімді дәстүрлі повесть форматына енгізеді. Неотензияның эволюциялық принципі (ересектердің жас ерекшеліктерінің морфологиялық немесе мінез-құлқылық белгілерін сақтап қалу құбылысы) маймылдан туған адамның қасиеттерін түсіндіру үшін пайдаланылған. Сюжет бойынша, егер біз ұзақ өмір сүрсек, маймылдың даму жолымен қадам басқаннан кейін, ақырында маймылға ұқсап кетеміз. Гаксли белгілі биологтар отбасынан шыққан, оның неотензия принципін түсінуі осы әсердің нәтижесі болып көрінеді. Бұл туынды британдық Гакслидің 20 ғасырдың басындағы АҚШ-тың Хирст есебінен туған шындыққа жасаған сынамы ретінде түсіндіріледі: Джо Стойт өнерді сатып алуы және т.б. арқылы, сондай-ақ Вирджиниямен бірге Хирст сарайына ұқсас салтанатты үйінде өмір сүргенімен Уильям Рэндольф Хирсттің аллегориясы болып табылады, ал Вирджиния Марион Дэвистің пародиязы ретінде қарастырылуы мүмкін. Орсон Уэллс бұл романнан шабыттанған болуы мүмкін, себебі RKO Radio Pictures Уэллстің екі бұрынғы сценарий идеясын қабылдамады, содан кейін Герман Манкиевичпен бірге «Азамат Кейн» сценарийін жазды, бірақ олардың сценарийі романнан мүлдем өзгеше.