Кіріспе
Руналық жазу – руналық әліпбилердің бірінде жасалған жазу. Олар көбінесе сиқырлы немесе мифтік әңгімелер емес, пайдалы ақпаратты немесе естеліктерді қамтиды. Руналық жазулар үш санатқа бөлінеді: Ескі Футарк (шамамен 350 дана, біздің заманымыздың 2-8 ғасырлары аралығында), Англо-Фризия Футоркі (шамамен 100 дана, 5-11 ғасырлар) және Жас Футарк (шамамен 6000 дана, 8-12 ғасырлар). Ескі Футарк әліпбиіндегі белгілі 350 жазудың барлығы екі негізгі географиялық санатқа жатады: Солтүстік германдық (Скандинавия, шамамен 267 дана) және Континентальдық немесе Оңтүстік германдық («Неміс» және готика, шамамен 81 дана). Бұл жазулар түрлі көшпелі заттарда кездеседі, бірақ Солтүстік германдық дәстүр брактеаттарды ұнатады, ал Оңтүстік германдық дәстүр фибулаларды ұнатады. Нақты сандар пікірталас тудыруы мүмкін, себебі кейбір жазулар өте қысқа және/немесе оқылмайтындықтан, олардың жазу ретінде саналатыны белгісіз. 5 ғасырдан бастап Скандинавия, Солтүстік теңіз (Англо-Фризия) және Оңтүстік германдық жазуларға бөліну түсінікті. 3 және 4 ғасырларда Ескі Футарк әлі де дамудың бастапқы кезеңінде болды, жазулар қазіргі Дания және Солтүстік Германияда шоғырланған. Руналық сауаттылық дәстүрі Скандинавияда викинг дәуіріне дейін жалғасып, Жас Футарк әліпбиіне айналды. Жас Футарк әліпбиіндегі шамамен 6000 жазу белгілі, олардың көптегені рун тастарында сақталған.
A runic inscription is an inscription made in one of the various runic alphabets. They generally contained practical information or memorials instead of magic or mythic stories. The body of runic inscriptions falls into the three categories of Elder Futhark (some 350 items, dating to between the 2nd and 8th centuries AD), Anglo Frisian Futhorc (some 100 items, 5th to 11th centuries) and Younger Futhark (close to 6,000 items, 8th to 12th centuries). The total 350 known inscriptions in the Elder Futhark script fall into two main geographical categories, North Germanic (Scandinavian, c. 267 items) and Continental or South Germanic ("German" and Gothic, c. 81 items). These inscriptions are on many types of loose objects, but the North Germanic tradition shows a preference for bracteates, while the South Germanic one has a preference for fibulae. The precise figures are debatable because some inscriptions are very short and/or illegible so that it is uncertain whether they qualify as inscriptions at all. The division into Scandinavian, North Sea (Anglo Frisian), and South Germanic inscriptions makes sense from the 5th century. In the 3rd and 4th centuries, the Elder Futhark script was still in its early phase of development, with inscriptions concentrated in what is now Denmark and Northern Germany. The tradition of runic literacy continued in Scandinavia into the Viking Age, developing into the Younger Futhark script. Close to 6,000 Younger Futhark inscriptions are known, many of them on runestones.
Жасалған жазулардың жалпы санының болжамы
Ежелгі Футарк жазулары сирек кездесетін, халықтың жалпы санына қарағанда, белсенді сауатты адамдар өте аз болғандықтан, руналар туралы білім Көшпенділер кезеңі бойында шынайы "құпия" болған. Илеруптан қазба жұмыстары кезінде табылған 366 найзаның тек 2-еуінде ғана жазулар болған. Alemannia үшін де ұқсас көрсеткіш бағаланады, әрбір табылған жазуға 170 қазбаланған қабір шамасында келген (Lüthi 2004:323). Жасалған жазулардың жалпы саны "минималды рунологиялық бағалау" бойынша 40 000-ға жуық (төрт ғасыр бойы жылына он жазудан жасаған он адам). Нақты саны одан да көп болған, шамамен 400 000-ға жуық, сондықтан бүгінгі күнге жеткен жазулардың үлесі корпустың 0,1% құрайды. Фишер (2004:281) бүкіл кезеңде бірнеше жүз белсенді сауатты адам болғанын, ал 6-шы ғасырдағы аламандық "руналық гүлдену" кезінде олардың саны 1600-ға жеткенін есептейді.
Скандинавиялық
Ескі Футарк әліпбиінде шамамен 260 белгі, ал Жас Футарк әліпбиінде 6000-ға жуық белгі (көбінесе рун тастары) бар. Ескі Футарк жазуларының ең көп шоғырланған жері Дания. Маңызды прото-норвег жазуы Галлехустың алтын мүйіздерінің бірінде (5-ғасырдың басында) кездеседі. Брактеаттардағы барлығы 133 белгілі жазу табылды. 5-ғасырдың бірінші жартысына қарай жазылған, оқылатын және ішінара түсіндірілетін бірнеше жазулар бар, мысалы, Ален қаласының жанынан табылған күміс мойын сақинасының ішкі жиегінде рундық әліпбимен жазылған "нору" сөзі. Германия, Дания, Норвегия, Венгрия, Бельгия, Англия және Боснияда да осы сияқты жазулар табылған. Ең көне рун тастары 5-ғасырдың басына жатады (Эйнаң тасы, Кильвер тасы), бірақ 2021 жылы табылған Свингеруд рун тасы одан да ертерек деп саналады. Ескі Футарк әліпбиіндегі ең ұзын жазу, сонымен қатар ең жас жазулардың бірі шамамен 200 таңбадан тұрады және 8-ғасырдың басында Eggjum тасында кездеседі, және онда көне норвег поэзиясының бір шумағы болуы мүмкін. Жас Футаркқа көшу 6-ғасырдан басталып, Бьёркеторп немесе Стентофен тастары сияқты аралық мысалдармен жүзеге асты. 9-ғасырдың басында ескі және жас Футарк әліпбилері екеуі де белгілі және қолданыста болды, бұл Рек рун тасында көрсетілген. 10-ғасырға келгенде тек Жас Футарк ғана қолданыста қалды.
Англо-фриз тілі
5-11 ғасырларға дейінгі аралықта жасалған 110-ға жуық зат (монеталарды қоспағанда). 5 ғасырдағы Ундли брактеаты ағылшын-фриз жазуының ең ерте белгілі мысалы болып саналады. 8 ғасырдағы Франк қорапшасы, орта ғасырларда Францияның орталық бөлігіндегі Бриуд қаласында сақталған, англосаксон руналарындағы ең ұзын және байланысты жазуларды қамтиды, соның ішінде бес аллитерациялық ұзын жол бар, ол ең ерте сақталған англосаксон поэзиясы ретінде қарастырылады. Скандинавиялық брактеаттар римдік алтын монеталарды еліктейтін әшекейлік бұйымдар болса, англосаксон Англиясында руналармен жазылған нақты монеталар (ақша) болды, әсіресе Кент монеталары, pada, æpa және epa (7 ғасырдың басында) жазылған. Христиандықтан кейінгі кезеңде көптеген христиандық жазулар табылды. 698 жылға дейін жасалған Әйетті Кютберттің табытында тіпті Христостың рундық монограммасы бар, ал Уитби II сүйек тарағында (7 ғасыр) Құдайдан көмек сұраған дұғалық тілек бар: “deus meus, god aluwaldo, helpæ Cy” – “Менің Құдайым, құдіретті Құдайым, Cy-ге көмектес”. Рутвелл кресіндегі жазу да айтылуы мүмкін, бірақ оның нақтылығы күмәнді, ол 10 ғасырда қосылған болуы мүмкін. Еуропадағы жағдайдан өзгеше, Англияда христиандықтан кейін руна жазуының дәстүрі жойылмай, Норман шапқыншылығынан кейін үш ғасырға жуық сақталды. Христиандыққа өткен англосаксон Англиясына тән ерекше зат – 9-10 ғасырлардағы алты англосаксон рундық жүзік.
Континенттік
Солтүстік теңіз жағалауында табылған құрлықтағы ең ерте жазулардан басқа («Солтүстік германдық койне», Мартин 2004: 173), континенттік жазуларды «алемандық рундық провинция» (Мартин 2004) деп бөлуге болады, онда 6 және 7 ғасырларға жататын ондаған мысалдар бар. Готтармен байланысты жазулар Одер өзені бойынан бастап, оңтүстік-шығыс Польшаға дейін, тіпті Карпат тауларына дейін шашырап орналасқан (мысалы, Румыниядағы Пьетроасса сақинасы), олар 4 және 5 ғасырларға жатады. Гот және алемандық рун дәстүрінің тоқтауы сол халықтардың христиан қабылдауымен бірге жүрді. Люти (2004:321) «Солтүстік германдық койне» оңтүстігінде табылған барлығы 81 континенттік жазуды анықтады. Олардың көпшілігі Германияның оңтүстігінде (Баден-Вюртемберг және Бавария) орналасқан, сондай-ақ Рейн өзенінен оңтүстікте (Швейцариядағы Бюлах фибуласы) және Шығыс Еуропадан (Польша, Румыния, Украина) бірнеше жазулар табылды. Либенау (Төменгі Саксония) жерінде табылған, бастапқыда қылыш белбеуінің бөлігі болған күміс жалатылған мыс дискідегі 5-ғасырдың басына жататын рунды жазу (көбінесе оқылмайтын, бірақ «rauzwih» деп түсіндіріледі) RGA (6-том, 576-бет) бойынша Оңтүстік герман (неміс) жазуының ең ерте мысалы саналады. Либенау Солтүстік теңіз және Оңтүстік герман аймақтарының шекарасына жақын орналасқан.
Готика
Онға жуық үміткер жазудың ішінде тек үшеуі ғана готтық деп кеңінен қабылданады: Пьетроссаның алтын сақинасы, оған арнау жазуы жазылған, Румыния Карпаттарында табылған үлкен қазынаның бір бөлігі, және қарудың атын көрсететін екі найза ұшы, біреуі Украина Карпаттарында, ал екіншісі Германияның шығысында, Одер өзенінің жанында табылған. Украинада табылған (қазір жоғалған) Ковель найзасының ұшындағы жазу ерекше жағдай. Оның мерзімі өте ерте (3-ғасыр) және ол руналық және латын әріптерінің қосындысын көрсетеді, оны оқуға болады немесе (i, r және s әріптері Ескі Футарк және латын жазуларында бірдей), демек руналар өздігінен жеке жазу ретінде қалыптаспастан бұрынғы даму сатысын көрсетеді.
or (the i, r and s letters being identical in the Elder Futhark and Latin scripts), and may thus reflect a stage of development before the runes became fixed as a separate script in its own right.
Франк тілі
Франктармен байланысты жазулар өте сирек кездеседі, бұл олардың ертедегі римдік мәдениетке сіңуін және христианды қабылдауын көрсетеді. Маңызды табыс – Бергакер жазуы, ол 5-ғасырғы көне франк тілінде жазылған деген болжам бар. Франк тілінде деп нақты анықталған жалғыз жазу – Бобо (франк есімі) деп жазылған Боргарен белдігі.