Кіріспе

1859 жылғы Ирландия теңізіндегі дауыл

1859 жылдың 25-26 қазанында болған Корольдік жарғылық дауыл (сонымен қатар 1859 жылғы Ұлы дауыл деп те аталады) 19 ғасырда Ирландия теңізінде болған ең қауісті дауыл деп есептеледі, оның салдарынан 800-ден астам адам қаза тапқан деп бағаланады. Дауыл өз атын Уэльстің Англси аймағының шығыс жағалауына соғылып, 450-ден астам адамның өмірін қиған «Корольдік жарғылық» кемесінен алған. Дауылға дейін бірнеше күн бойы ауа райы тұрақсыз болды. Алғашқы белгілері 1859 жылдың 25 қазанында сағат 15:00 шамасында Англия арнасында байқалды, осы кезде желдің жылдамдығы күрт өсіп, бағыты өзгерді. Девон мен Корнуолл жағалауларында кең ауқымды құрылыс зақымдары тіркелді. Дауыл солтүстікке қарай жылжып, кешкі сағат 8-ге дейін Англсиге жетті, ал 26 қазан күні түскі уақытта Мерси өзенінде ең жоғары күшіне жетіп, содан кейін Шотландияға қарай жалғасты. Желдің күші Бофорт шкаласы бойынша 12 балға жетті және Мерсиде бұрынғыдан да күшті жел қысымы тіркелді.

Корольдік жарғылық кеме апаты

Англсидің солтүстік жағалауында, Мельбурннан Ливерпульге бағытталған саяқатының соңына жақындап келе жатқан "Royal Charter" бу кемесі 25 қазанда сағат 22:00-де Point Lynas тұсында жел бағытын ENE-ге өзгертіп, дауыл күшіне жетті. Кешкі сағат 10-ға қарай жел күші 10 баллға дейін көтеріліп, одан әрі күшейіп, түнгі сағат 12-ге қарай 12 баллға жетті. 26 қазанның түстен кейінге дейін жел 12 балл күшімен соғып тұрды. "Royal Charter" 1859 жылғы 26 қазанның таңертеңгі сағаттарында Моелфре ауылының солтүстігіндегі Англсидің шығыс жағалауына жағаға тірелді, соңында тастарға ұрып сынып, 450-ден астам адамның өмірін қиды. Кеме апатының қоғамға тигізген әсерін Чарльз Диккенстің Лондоннан Англсиге сапар шегіп, "Коммерциялық емес саяхатшы" атты еңбегінде сипатталған оқиғадан кейін жариялаған хабарламасынан бағалауға болады.

Салдарлар

Сауда кеңесінің деректері бойынша, дауыл кезінде барлығы 133 кеме батып, тағы 90-ы ауыр зақымдалған. Қаза тапқандардың саны шамамен 800-ге жетеді, оның ішінде құлаған тастар мен үй қабырғаларынан құрлықта қаза тапқандар да бар. Осы екі күнде 1858 жылғы бүкіл жылда Британ аралдары маңында теңізде жоғалғандардан екі есе көп адам көз жұмды. Көптеген ғимараттар кең ауқымда зақымданды, ең көп зардап шеккені Ұлыбританияның батыс жағалауы болды. Сент-Брайнах шіркеуінің қираған қалдықтарын бүгінде Пемброкширдегі Квм-ир-Эглвисте көруге болады. Бұл дауыл метеорологиялық қызметтің дамуына ықпал етті, сол кезде қызметке жетекшілік еткен капитан Роберт Фицрой 1860 жылы осындай трагедиялардың алдын алу мақсатында алғашқы дауыл туралы ескерту жүйесін құрды.