Целестий және Пелагий: Күнә табиғаты туралы теологиялық даулар

Кіріспе

Римдік теолог және шешен Келестий (немесе Селестий) христиан мұғалімі Пелагийдің және пелагиандық христиан дінінің бас ізбасары болды. Бұл дін Гиппоның Августині мен оның бастапқы күнә туралы іліміне қарсы болды және кейіннен оны дінге қарсылық деп жариялады.

Келестий ілімдерінің дамуы

Кейіннен Келестий Пелагиймен IV ғасырдың аяғында Рим қаласында кездескен деп есептеледі. Пелагий христиандардың Киелі кітаптың ілімдері мен христиан қасиеттілерінің үлгісін қолдана отырып, зұлым мінез-құлықпен күресуді Құдай талап еткенін атап өтті (бірақ ол шіркеу отырыстарында және папаға жазған хатында барлық жақсы іс-әрекеттерде игілік ерікке көмектесетінін бірнеше рет растады). Рим-католик шіркеуі күнә туралы ілімді толыққанды дамытқанға дейін бірнеше онжылдық бойы бұл ілім екеуін де христиан шіркеуінің бірнеше басшыларымен күнәнің мәні туралы көптеген теологиялық дау-дамайларға ұшыратты. Олардың арасында Солтүстік Африкадағы Рим провинциясының епископы Августин (кейіннен Әйір Августин деп аталды) және теолог Иероним болды. Августин, әсіресе, түпкі күнә туралы ілімді дамыту үшін басқа шіркеу әулиелерінен гөрі көп жұмыс істеді, көбінесе Пелагий мен Келестиймен болған пікір келіспеушіліктеріне жауап ретінде, олардың жазбалары Августиннің көптеген еңбектерінде сақталған. Олардың еңбектері қазіргі кезде жоқ екенін де атап өткен жөн, бірақ олардың жазбаларының үзінділері Августин мен Иеронимнің еңбектерінде келтірілген. Келестий Пелагийден гөрі Адамның күнәсі тек өзіне ғана зиян келтіргенін, бірақ Августинның уағыздары мен жазбаларында айтылғандай, бүкіл адамзатқа емес екенін айтты. (Пелагий осы ілімді бастады деп айыпталған, бірақ шын мәнінде ол 415 жылы Лидда синодында, сондай-ақ көп ұзамай папаға жазған хатында Келестийдің пікірлерін анафема етті.) Бұл тақырыпқа қатысты бірнеше кітаптарда Августин Пелагий мен Келестийдің Құдайдың игілігін ескермегенін де айтқан. Августин Адамның Еден бағында жасаған күнәсі ("Күнтөгіс") адам баласының күнә жасамайтын қабілетін жоғалтқанын (латын тілінде "non posse non peccare") сендірді және сондықтан христиандардың жасаған барлық жақсылықтары Құдай оларға жақсылық жасауға мүмкіндік бергендіктен туындайды. Пелагийдің пікірінше, Құдай ерік бостандығын барлық адамдарға, мәсіхшілерге ғана емес, сыйлады, сондықтан ешкімді күнә жасауға мәжбүрлеуге болмайды (Августин тіпті мұндай мәжбүрлеу іс-әрекеті шын мәнінде күнә емес екенін білдіретін кейбір ойларды жазды). Келестий тағы да осыдан асып, христиандық ізгілік игілікке байланысты екенін жоққа шығарды, себебі егер христиан күнә жасаса, онда Құдайдың игілігі жеткіліксіз болды дегенді білдіреді; Лидда синодында Пелагий бұл ұстанымды тағы да анафематтады (бірақ ол олардың Келестийдің пікірлері ме, жоқ па, оны көрсетуді мақсат етпегенін айтты).

It is believed Caelestius met Pelagius in the late 4th century in the city of Rome. Pelagius emphasized that Christians were required by God to struggle against evil behavior using the teachings of the Bible and the example of the Christian saints (although he also affirmed repeatedly in Church proceedings and in a letter to the pope that grace assisted the will in all good actions). For several decades before the doctrine of sin was fully worked out by the Roman Catholic Church, this teaching brought both of them into numerous theological disputes about the nature of sin with several leaders in the Christian church. Among them were the Bishop of the northern African Roman province of Hippo, Augustine (later known as Saint Augustine) and the theologian Jerome. Augustine especially did more than any other Father of the Church to develop the doctrine of original sin, mostly in reaction to his disputes with Pelagius and Caelestius, which remain in Augustine's numerous writings. It should be mentioned when assessing the alleged teachings and sayings of Caelestius and Pelagius that the works of neither exist today, although fragments of what is believed to be their writings are quoted in the works of Augustine and Jerome. Caelestius also went much further than Pelagius in stating that the sin of Adam, as chronicled in the Biblical Book of Genesis, had only harmed himself, and not all of humanity, as Augustine had taught in his writings and sermons. (Pelagius has been accused of starting this teaching, but in fact he anathematized the opinions of Caelestius at the Synod of Lydda in 415, as well as in a letter to the pope shortly afterwards.) In several books on the topic, Augustine also argued that Pelagius and Caelestius neglected to take God's divine grace into account. Augustine believed Adam's sin ("Fall") in the Garden of Eden had caused human beings to lose the ability to not sin ("non posse non peccare" in Latin) and therefore, all good deeds done by Christians come from them being enabled by God to do good. In contrast, Pelagius believed that God gave the power of free will to all men, not just Christians, in such a way that no one was forced into sin (Augustine even wrote certain remarks that seemed to imply that any such forced action would not in fact be sinful). Caelestius again appears to have gone beyond this and denied that Christian goodness is due to grace, on the grounds that this would imply that if any Christian sinned, it was because God's grace had failed; once again at the Synod of Lydda Pelagius anathematized this position (although he stated that he did not mean to indicate whether they were Caelestius' opinions or not).

Қуғын-сүргін

410 жылы Римді вестготтар шабуылдап, өртеп жібергеннен кейін Пелагий мен Калестий өз ілімдеріне Аугустин, Иероним және олардың ізбасарлары тарапынан үнемі шабуылдарға ұшырады. Олар Рим папасының олардың көзқарастарын «ерестік» деп жариялауын, яғни христиан іліміне қайшы екенін мойындауын қалады. 411 жылы, Солтүстік Африкаға келген жылдың өзінде, Калестий Карфагенде өткен кеңесте өз пікірлерін қорғауға шақырылды. Оның айыптаушысы, Милан дияконы Паулин, Калестийдің алты идеясын ерестік деп санады, бірақ Калестий өзінің көзқарастарын осылай атағанына ешқандай жазбаша дәлел жоқ екенін атап өткен жөн:

Адам ата күнә жасаған жоқ болса да, өлген болар еді. Адам атаның күнәсі бүкіл адамзатқа зиян тигізбеді. Балалар Адам атаның туған күйінде туады. Бүкіл адамзат Адам атаның күнәсінен өлмейді, сонымен қатар Мәсіхтің қайта тірілуі арқылы құтқарылмайды. Таурат заңы да, Ізгі хабар да жұмаққа жол ашады. Иса келгенге дейін де күнә жасамайтын адамдар болды. Осы кеңестің шашыраңқы көшірмелерін төмендегі «Қосымша сілтемелер мен дереккөздер» бөлімінен табуға болады.

Карфаген кеңесі

Кейлестиус өз көзқарасынан бас тартудан бас тартты, ал жоғарыда аталған алты қағида айыпталып сотталғанда, синод оған діни қызметке бекітілуден бас тартты. Ол бастапқыда наразылық білдіріп, Рим Папасына шағымдануға ниеттенген, бірақ оның орнына Ефеске барып, онда діни қызметке бекітілді. Пелагий мен Кейлестиус өмірінің барысында олардың ілімдері Батысқа қарағанда Шығыс Рим империясында көбірек қолдау тапты. Неміс протестант теологы Ханс фон Кампенхаузен "Шіркеу Әкелері" атты кітабында, пелагиандық пен православиелік жақтас Әулие Августин арасындағы қарым-қатынасты талқылағанда осы көзқараспен бөлісті. Кейін Пелагий синодта Кейлестиус ілімдерінің бәрімен келіспейтінін мәлімдеді. Карфагенде екі жергілікті синод құрылып, Пелагий мен Кейлестиус олардың қатысуынсыз айыпталып сотталды. Константинопольден қуылғаннан және Папа Иннокентийдің үкімімен сотталғаннан кейін, Кейлестиус өзінің мәселесін Папа Зосимусқа жеткізді, ол бастапқыда Кейлестиус сенімін білдіруіне таң қалды. Алайда, 418 жылғы 1 мамырдағы Африка кеңесінің Папаға жаңа синодалық хаты және император Хонорийдің пелагиандарға қарсы қадамдарынан кейін, Зосимус Кейлестиус пен Пелагийдің еретиктер екеніне көз жеткізді. Зосимус "Tractoria" атты трактатын жариялады, онда пелагиандық ілім мен оның авторлары соңынан айыпталып сотталды. Кейіннен Кейлестиус туралы қосымша мәліметтер белгілі болған жоқ. Кейлестиус 431 жылы өткен Эфес соборында қайтадан айыпталып сотталды. Пелагий мен Кейлестиус ілімдерін Экланум епископы Юлиан (шамамен 386 – 454 жж.) қабылдады.