Құдай сөздерінің тұтастығы мен дәйексіздігі туралы пікірлер
Internal consistency of the Bible
Библияның тұтастығы мен мәтіндік дұрыстығы талқыланып жүр. Зерттеулер қарама-қайшылықтарды ашады, дін өкілдері мұны сенімге қатер деп санайды. Кітаптағы мәтін туралы пікірлер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Киелі кітаптың ішкі үйлесімділігі мен мәтіндік толықтығына қатысты пікір таластардың тарихы ұзақ. Сын тұрғысынан, діни көзқарастан алшақ қарағандардың сәйкессіздіктер туралы сұрақтарды талқылаған классикалық еңбектеріне Барух Спинозаның «Теологиялық-саяси трактаты», Вольтердің «Философиялық сөздігі», Дени Дидроның «Энциклопедиясы» және Томас Пейннің «Ақыл дәуірі» кіреді.
Coherence and textual integrity
Disputes regarding the internal consistency and textual integrity of the Bible have a long history. Classic texts that discuss questions of inconsistency from a critical secular perspective include the Tractatus Theologico Politicus by Baruch Spinoza, the Dictionnaire philosophique of Voltaire, the Encyclopédie of Denis Diderot and The Age of Reason by Thomas Paine.
Бірқалыптылық
Көптеген діндарлар үшін яһуди және христиан жазбаларының ішкі үйлесімділігі маңызды, себебі олар кез келген үйлесімсіздіктер немесе қайшылықтар олардың мазмұнының растығына және олардың құдайдан келгендігіне сенімді күмәндетеді деп санайды. Яһуди жазбалары туралы Б. Барри Леви Тора туралы былай деп жазады: «Еврей жазбалары мен яһудилердің классикалық ой-пікірлеріне қызығушылық танытқандар үшін Киелі кітаптың әр кітабының мәтіндік тұтастығы ерекше маңызды». Леви сондай-ақ былай деп жазады: «Тора мәтіні әріптеме-әріптей кемелді деген кең таралған, ізгі ниетті пікірге қарамастан, жоғары құрметке ие раввиндердің жиі және кең ауқымды талқылаулары олардың, қазіргі ғалымдар сияқты, оның нақты мәтіндік жағдайына алаңдағанын көрсетеді; олардың кейбіреулері тіпті белгілі мәтіндік күмәндерді жоюға және көптеген қиындық тудыратын сәйкессіздіктерді жоюға тырысты». Дегенмен, қазіргі заманғы жазушы Джошуа Голдинг, оның мазмұнында қайшылықтар болса да, «бұл Құдай Тораны ашпағанын білдірмейді» дейді. Ал христиан евангелистері Джон Анкерберг пен Диллон Берроуз «Егер Киелі кітаптың ілімдері кемелді болса, онда олар бір-бірімен үйлесімді болуы керек» және «Киелі кітап басынан соңына дейін өзімен-өзі үйлесімді» деп мәлімдейді. Сол сияқты, католик жазушылары: «Егер Киелі жазбалардың Құдайдан шабыттанғандығына сенсек, онда олардың ішкі тұтастығына да сенуіміз керек» дейді. Пастор Эрвин Лютцер Киелі кітаптың Құдай сөзі екендігін тұрақты түрде айтады және оның құдайлық шығу тегін қабылдауға негіз бар екенін көрсетеді: «Алпыс алты кітап бір үнмен бұл кітаптар Құдайдың сөзі екенін айтады». Ішкі үйлесімді Киелі кітап христиан апологетикасында Киелі кітаптың құдайлық шығу тегін қорғауда да пайдалы, себебі ол әртүрлі адамдар жазған, бірақ бір-бірімен байланысы жоқ кітаптардың антологиясы үшін ортақ трансценденттік бастауды білдіреді. Яһуди және христиан сенімдерін сынаушылар да, олардың қайшылықтары Киелі жазбалардың құндылығын төмендетіп жібереді деп мәлімдейді. 1854 жылы Хартфорд Киелі кітап конгресінде сөйлеген деист Джозеф Баркер Киелі кітапты «адам санасы ұғына алатын Құдай туралы ең қайшылы, ең қорқынышты және құдайға қарсы келетін бейнелер» деп сипаттап, «ғылымға және өзіне-өзі қайшы келетін кітаптың ешқандай құқығы жоқ» деп дәлелдеді. Қазіргі заманғы исламдық сыншыл жазушы, егер Киелі кітапта қайшылықтар бар екені дәлелденсе, «онда Киелі кітапты уағыздап, оқитын адамдар сенімдеріне қатысты ақпарат көзін қайта қарастыруы керек» дейді. Осындай сынға жауап ретінде, ешқандай қайшылықтар жоқ деп мәлімдеуге болады. Теолог Джон Бартонның түсіндіруінше, кейбір христиандар Киелі кітапты «жазбалар өзімен-өзі үйлесімді» деген болжаммен оқиды және егер екі мәтін арасында қайшылықтар байқалса, олар «олардың шын мәнінде үйлесімді екенін көрсету үшін мұқият оқу қажет» деп сендіреді. Бартон «бұл шындығында бізде бар Киелі кітап емес» дейді. Ол сондай-ақ, яһудилік мәтіндердің «кейде бір-бірімен диалогта болуы мүмкін» және «жағымды нәтижелер шығармашылық кернеуден туындауы мүмкін» екенін түсінеді. Алайда, көптеген христиан жазушылары, қателіктер мен сәйкессіздіктер болатынына келіссе де, олардың Киелі кітапты жалған ететінін міндетті түрде білдірмейтінін және төрт Евангелияны «бір тұтас есепке» біріктіруге тырысудың қажеті жоқ екенін айтады, себебі «біз әрбір Евангелияның Исаның өзіндік ерекше бейнесі бар екенін білдік». Рандел Хелмс Киелі кітап кітаптары әртүрлі көзқарастар үшін және оларға қарсы жазылғанын айтады. Киелі кітап авторлары көбінесе өздерінен бұрынғыларды сынап немесе түзетуге ниеттенгендіктен жазған.
For many believers, the internal consistency of the Jewish and Christian scriptures is important because they feel that any inconsistencies or contradictions could challenge belief in truth of their contents and the view that they are of divine origin. On the subject of the Jewish text, B. Barry Levy writes about the Torah that "the textual integrity of every biblical book should be extremely important to those interested in either the Hebrew Bible or classical Jewish thought". Levy also writes that, "Despite the popular, pious sounding assumption that the Torah text is letter perfect, frequent and extensive discussions by highly respected rabbinic leaders demonstrate that they, in some measure similar to modern scholars, were concerned about its true textual state; some of them even tried to clarify known textual doubts and to eliminate many troublesome inconsistencies." However, the modern writer Joshua Golding states that even though it contains inconsistencies, this "does not imply that God did not reveal the Torah". On the other hand, Christian evangelists John Ankerberg and Dillon Burroughs state that "the Bible's teachings, if perfect, must be consistent with one another" and that "the Bible is consistent with itself from beginning to end". Similarly, Catholic writers have argued that "If we believe the Scriptures are divinely inspired, we must also believe them to be internally coherent". Pastor Erwin Lutzer argues that the Bible is consistent in asserting that it is the word of God, and that this is a reason for accepting that it is of divine origin: "The sixty six books speak with a consistent voice that these are the words of God". An internally consistent Bible is also helpful in Christian apologetics defending the Bible's divine origin since it implies a common transcendent source for this anthology of books written by various people who had no contact with each other. Critics of traditional Jewish and Christian belief have also argued that inconsistencies undermine the value of scripture. The deist minister Joseph Barker, speaking in 1854 at the Hartford Bible Convention, described the Bible as "the most inconsistent, the most monstrous and blasphemous representations of God that can possibly be conceived by the human mind" and argued that "The book that contradicts science and contradicts itself is a book of no authority whatsoever". A modern Islamic critic writes that if the Bible can be shown to be inconsistent, "then those who preach the Bible and read the Bible must seriously reconsider their source of information concerning their faith." One response to this kind of criticism is to argue that no inconsistencies exist. As theologian John Barton explains, some Christians read the Bible with the assumption that "Scripture is self consistent", and that if there appear to be contradictions between two texts, they believe that "more careful reading is required to show that they really cohere". Barton states that "this is not the Bible that we have in fact got". He also points out that Judaism understands that texts "may sometimes be in dialogue with each other" and "something positive may emerge from a kind of creative tension". Most Christian writers, however, while agreeing that inaccuracies and inconsistencies occur, argue that these do not necessarily make the Bible false and that it is no longer desirable to try to harmonize all four Gospels into "one consistent account", because "we have learned that each of the four Gospels has its own unique image of Jesus". Randel Helms argues that the books of the Bible were written for and against different points of view—that the Bible's authors were often motivated to write because they wanted to challenge or correct those who had written before them.
Яһудилік
Кейбіреулер Тораны Мұсаға Құдайдың сөзбе-сөз сөзі ретінде қарастырады, оны Құдай Мұсаға диктанттаған деп есептейді. XII ғасырдың яһуди ғалымы Маймонидтің айтуынша, "Біздегі қазіргі Тора – Құдайдың Мұсаға диктанттаған Торасы". Еремия, Езекиел және Жүніс сияқты Пайғамбарлар Құдайдың сөзін естіп, жеткізген делінеді, ал Жазбалар (Забур, Арықтау және Жылнамалар сияқты кітаптарды қамтитын санақ) "олардың шабыты Құдайдан емес, адамнан болғандай сезілгендіктен Пайғамбарлық жинақтан тыс қалды". Дегенмен, "жалпы алғанда, кітаптардың барлығы, сондай-ақ яһуди рухани білімінің толық жиынтығы Құдай сөзінің мағынасына жатады". Көптеген қазіргі заманғы яһуди ғалымдары Тораның мәніне қатысты келісімге келетін көзқарас ұстанады, оны міндетті түрде ішкі логикалық тұрғыдан үйлесімді деп санамайды.
The Torah is viewed by some as the literal word of God, dictated to Moses. According to the 12th century Jewish scholar Maimonides, "The Torah that we have today is the one dictated to Moses by God". The Prophets, such as Jeremiah, Ezekiel, and Jonah, are said to have heard and reported the word of God, while the Writings (the category that includes books such as Psalms, Lamentations and Chronicles) "were excluded from the prophetic collection because their inspiration appeared to be human rather than Divine". However, "In the broadest sense, the Scriptures taken as a whole, and subsequently the totality of Jewish spiritual teaching, fall within the connotation of God's word." Many modern Jewish scholars have an accommodating view of the nature of the Torah, not necessarily viewing it as strictly internally consistent.
Христиандық
2-ші ғасырдың христиан жазушысы Юстин Мартир еврей Библиясының грек тіліне аудармасы – Септуагинтті, ерте Шіркеуде кең таралған нұсқа деп жариялады. Томас Аквинский «Киелі кітаптың авторы – Құдай» деп жазды. Вестминстерлік Иман Жарғысы (1646 ж.) Киелі кітаптың билігі «толығымен оның Авторы – Құдайға (Ол – шындықтың өзі) байланысты екенін, сондықтан ол Құдайдың Сөзі болғандықтан қабылдануға тиіс» деп мәлімдейді. Кейбір христиандық топтар, мысалы, Рим-католик және Шығыс православие шіркеулері, кейбір кітаптарды апокрифтер деп атаудың еврей дәстүрін ұстанады (бірақ барлық шіркеулер бірдей кітаптар тізімін апокрифтік деп санамайды, сондай-ақ қараңыз – Киелі кітаптағы апокрифтер). Киелі кітаптағы қайшылықтарға қатысты мәлімдемелер Мартин Лютердің «Құдай өтірік айта алмайды» деген сөзіне қайшы келеді. Лютер қателер мен үйлеспеушіліктердің бар екенін мойындады, бірақ олар Евангелиедегі шындықты жоққа шығармайды деп тұжырым жасады. Неміс лютерандық теолог Андреас Осиандер басқаша пікір білдірді, «Harmonia evangelica» (1537 ж.) еңбегінде бірнеше келісімге келтіру әрекеттерін жасады, соның ішінде Исаның екі рет қызыл гүлмен тәж киген болуы және ғибадатхананы тазалаудың үш жеке эпизоды болғаны туралы ұсыныстарды келтірді. Қазіргі заманғы христиандық тәсілдердің Киелі кітаптағы сәйкестікке қатысты көзқарастары Лютер мен Осиандер арасындағы айырмашылықты еске салады және оларды қатесіздік пен адалдыққа бөлуге болады. Біріншісі, Оңтүстік баптист конвенциясы және жалпы алғанда АҚШ-тағы евангелистік христиандар, бастапқы библиялық қолжазбаларда «авторы – Құдай, мақсаты – құтқару, ал мазмұны – қатесіз шындық» бар екенін жатады, сондықтан «барлық Киелі кітап толығымен шындық және сенімді»: Глисон Арчер, қиын мәтіндерді келістіру Осиандердегідей, мәтіндік зерттеулер мен жеке үзінділердің тарихи контексін түсіну қажет екенін мойындайды, бірақ бұл мәтін, бір рет табылған кезде, қатесіз. Кейбір теологтар мен ғалымдар, негізінен католик және англикан шіркеулері, сондай-ақ кейбір негізгі протестанттық конфессиялар, қатесіздік туралы көптеген қауіп-қатерлерден сақтануға тырысады. Бұл тәсіл Киелі кітаптың тек құтқаруға қатысты маңызды мәселелерде ғана қатесіз екенін және түсініксіз қайшылықтарды дұрыс түсіндіру үшін нұсқаулық қажет екенін көрсетеді. Рим-католик библиялық ғалымы Раймонд Э. Браунның айтуынша, бұл көзқарас «Dei verbum» құжатында, Екінші Ватикандық соборда қабылданған құжаттардың бірінде көрініс тапқан, онда Киелі кітап «құтқару үшін Құдай қасиетті жазбаларға енгізгісі келген шындықты берік, адал және қатесіз үйретеді» делінген, яғни Киелі кітап тек «Құдайдың құтқару мақсатына сай келетін шамада» ғана қатесіз, бірақ палеонтология немесе саяси тарих сияқты мәселелерде міндетті түрде сенімді бола бермейді; бұл көзқарас кейбір консервативті католик ғалымдары тарапынан сынға ұшырайды.
Justin Martyr, a 2nd century Christian writer, declared the Septuagint, the Greek translation of the Hebrew Bible generally preferred in the early Church, to be "completely free of errors". Thomas Aquinas wrote that "the author of Holy Scripture is God". The Westminster Confession of Faith (1646) asserts that the Bible's authority depends "wholly upon God (who is truth itself), the Author thereof; and therefore it is to be received, because it is the Word of God". Some Christian groups, such as the Roman Catholic and Eastern Orthodox churches follow the Jewish practice of describing certain books as apocrypha (although not all churches regard the same list of books as apocryphal, see also biblical apocrypha). Assertions that the Bible contains inconsistencies contradict Martin Luther's statement that "God cannot lie." Luther accepted that mistakes and inconsistencies existed, but concluded that they did not necessarily undermine the truth of the Gospel. German Lutheran theologian Andreas Osiander took a different view, proposing in Harmonia evangelica (1537) a number of attempted harmonisations, including the suggestion that Jesus must have been crowned with thorns twice, and that there were three separate episodes of cleansing of the Temple. Modern Christian approaches to biblical consistency are reminiscent of the split between Luther and Osiander, and can be broadly divided between inerrancy and infallibility. The former, followed by the Southern Baptist Convention and by evangelical Christians in the United States in general, holds that the original biblical manuscripts have "God for its author, salvation for its end, and truth, without any mixture of error, for its matter", so that "all Scripture is totally true and trustworthy": Gleason Archer, whose reconciliation of difficult texts echoes that of Osiander, allows that textual scholarship and an understanding of the historical context of individual passages is necessary to establish true, original biblical text, but that text, once discovered, is without error. The infallibility approach followed by some theologians and scholars, primarily of the Catholic and Anglican churches, and some mainline Protestant denominations, avoids many of the pitfalls of inerrancy by holding that the Bible is without error only in matters essential to salvation, and that guidance is necessary for the correct interpretation of apparent inconsistencies; the latter part being common to all Orthodox and Catholic Christians, regardless of views of biblical inerrancy, being the primary role of the magisterium. According to Roman Catholic biblical scholar Raymond E. Brown, this approach found expression in Dei verbum, one of the documents adopted at the Second Vatican Council, which stated that scripture teaches "solidly, faithfully and without error that truth which God wanted put into sacred writings for the sake of salvation," meaning that Scripture is inerrant only "to the extent to which it conforms to the salvific purpose of God," without necessarily being reliable on matters such as paleontology or political history; this view is challenged by some conservative Catholic scholars.
Мұсылман
Орта ғасырларда Ибн Хазм, әл-Құртуби, әл-Макризи, Ибн Таймия және Ибн әл-Қайим сияқты мұсылман ғалымдары, Құран мен басқа да дәстүрлерді түсіндіру негізінде, яһудилер мен христиандардың кітаптарды өзгертіп бұзғанын айтты, бұл құбылыс тахриф деп белгілі. Тахриф тақырыбы алғаш рет Ибн Хазмның (10 ғасыр) еңбектерінде зерттелді. Ол Мұса авторлығын жоққа шығарды және Тораның авторы Езра екенін айтты. Оның Танах пен Жаңа Өсиеттегі Киелі кітаптардың түпнұсқалығына қарсы келтірген аргументтерінде хронологиялық және географиялық қателіктер, қайшылықтар, сондай-ақ теологиялық тұрғыдан мүмкін емес деп санайтын нәрселер (мысалы, антропоморфты сипаттамалар, некеден тыс қатынастар туралы әңгімелер, пайғамбарларға күнә тағу) және мәтіннің сенімді жеткізілуінің (таватур) болмауы жатты. Ол Тораның жалғандауы Иерусалим ғибадатханасының Һарон дініндегі қызметкерлерінде сақталған жалғыз данасы болған кезде орын алған болуы мүмкін деп сақты. Ибн Хазмның аргументтері мұсылман әдебиеті мен ғалымдарына зор әсер етті, ал осы және басқа да polemikalyқ идеялар кейінірек кейбір авторлармен аздаған өзгерістерге ұшырады. Ибн әл-Лейт, Ибн Раббан және Ибн Кутайба мәтіннің бұзылмағанын анықтады, бірақ олардың бұрмаланған түсіндірмелерін тахриф деп сынады. 14 ғасырдың комментаторы Ибн Халдун "Муқаддима" (Кіріспе) еңбегінде ешқандай өзгеріс болмағанын дәлелдеді: "өзгерту туралы мәлімдеме терең білімді ғалымдар үшін қабылдауға келмейді және оны әдемі түсінуге болмайды".
In the Middle Ages, Muslim scholars such as Ibn Hazm, al Qurtubi, al Maqrizi, Ibn Taymiyyah, and Ibn al Qayyim, based on their interpretation of Quranic and other traditions, maintained that Jews and Christians had tampered with the scriptures, a concept known as tahrif. The theme of tahrif was first explored in the writings of Ibn Hazm (10th century), who rejected claims of Mosaic authorship and posited that Ezra was the author of the Torah. His arguments against the authenticity of the biblical text in both the Tanakh and New Testament included chronological and geographical inaccuracies and contradictions; what he considered theological impossibilities (anthropomorphic expressions, stories of extramarital sex, and the attributing of sins to prophets), as well as what he saw as a lack of reliable transmission (tawatur) of the text. He argued that the falsification of the Torah could have taken place while there existed only one copy kept by the Aaronic priesthood of the Temple in Jerusalem. Ibn Hazm's arguments had a major impact upon Muslim literature and scholars, and these and other polemical ideas were modified only slightly by some later authors. Ibn al Layth, Ibn Rabban, and Ibn Qutayba, found that there had been no corruption of the text but denounced as tahrif what they considered misleading interpretations of the text. The 14th century commentator Ibn Khaldun argued in the Muqaddimah (Introduction) that no distortion had taken place: "the statement concerning the alteration is unacceptable to thorough scholars and cannot be understood in its plain meaning".
Киелі кітапты сынға алу және Киелі кітапты сынға алу
Киелі кітаптағы үйлесімсіздіктерді зерттеудің тарихы ұзақ. 1670 жылы Барух Спиноза өзінің "Теологиялық-саяси трактатында" Киелі кітапты "қарама-қайшылықтарға толы кітап" деп санаған. 18 ғасырда Томас Пэйн "Ақыл дәуірі" еңбегінде Киелі кітаптың көптеген өзіне қайшы нәрселерін жинақтады. Ал 1860 жылы Уильям Генри Берр Киелі кітаптағы 144 өзіне қайшылықты тізімдеді. Киелі кітап зерттеушілері мәтіндер мен канондар арасындағы үйлесімсіздіктерді Киелі кітапты және оны жасаған, оған әсер еткен қоғамдарды зерттеу құралы ретінде қарастырды. Бұл салада Юлиус Веллхаузеннің құжаттамалық гипотезасы және деутерономистік тарих (Тораның шығу тегі және Ешуадан Патшаларға дейінгі кітаптардағы Израиль тарихы туралы) сияқты теориялар пайда болды, сондай-ақ Синоптық Евангелиялардың бір-бірімен және Жаңа өсиеттің Иоанн Евангелиясымен келіспеуін түсіндіруге бағытталған ұқсас теориялар да қолданылды.
The study of inconsistencies in the Bible has a long history. In his 1670 Tractatus Theologico Politicus, Baruch Spinoza considered the Bible to be "a book rich in contradictions". In the 18th century, Thomas Paine in The Age of Reason compiled many of the Bible's self contradictions. And in 1860, William Henry Burr produced a list of 144 self contradictions in the Bible. Biblical scholars have studied inconsistencies in and between texts and canons as a means to study the bible and the societies that created and influenced it. The field has given rise to theories such as Julius Wellhausen's documentary hypothesis and the deuteronomistic history (concerning the origins of the Torah and the history of Israel contained in the books from Joshua to Kings respectively), and similar theories to explain why the Synoptic Gospels disagree with each other, and with the Gospel of John.
Кітаптардың аталуы
Киелі кітаптың ішкі тұтастығы мәселесі оның кітаптарына авторлықты жатқызуды да қамтиды. Мысалы, дәстүр бойынша Тораның, яғни Ескі өсиеттің алғашқы бес кітабы Мұсаның қолынан шыққан деп есептеледі, ал Жаңа өсиеттегі Ізгі хабарлар Төрт Ізгі хабаршыға жатқызылған. Қазіргі зерттеушілер осы жатқызуларға күмән келтіреді. Элиот Рабин былай деп жазады: «Соңғы 400 жыл бойы оқырмандар осы бес кітапты Мұса жазды деген дәстүрлі пікірге ашық түрде қарсы шығып келеді». Мысалы, ол Томас Гоббстің 1651 жылы жазған «Левиафан» еңбегінен Жаратылыс 12:6-да «сол кезде қанаандықтар елде болған» деген сөздер келтіреді, оның пікірінше, бұл Мұсаның өзі жаза алмайтын нәрсе. Гоббс бұл сөздерді «тек қанаандықтар енді елде болмаған кезде жазған адам ғана ақылға қонымды түрде қолдана алады, бірақ Мұса тірі болған кезде қанаандықтар елде болған» деп тұжырымдаған еуропалықтың алғашқысы болуы мүмкін. Рабин 11-ғасырлық раввин Рашидің Мұсаның Сан кітабының 34-тарауының 5-аятында «Мұса сол жерде қайтыс болды» деп жазғанын, бірақ оны Ешуа жазған болуы керек деген сөздерін келтіреді. Алайда, 2-ғасырлық түсіндіруші Рабби Меир бұл сөздерді Мұсаға Құдай диктанттаған, ол көз жасымен жазған деген пікірде. Төрт Ізгі хабардың ешқайсысында да нақты кітапты оның авторы деп саналатын Ізгі хабаршы жазды деп айтылмаған. М.Н. Ральф сияқты жазушылар Ізгі хабарларды оқығанда, олардың «көзімен көргендердің баяндамаларынан емес», жазба және ауызша көздерден жинақталған екеніне «көптеген дәлелдер» бар екенін айтады. Сондықтан ғалымдар авторлықты «оны жинақтаған адамға емес» деп қорытындылайды.
The question of internal consistency in the Bible also involves the attribution of authorship to its books. For instance, the words of the Torah, or the first five books of the Old Testament, have traditionally been believed to be by the hand of Moses, and the New Testament Gospels have been attributed to the Four Evangelists. Modern scholarship calls these attributions into question. Eliot Rabin writes: "For the past 400 years, readers have been openly questioning the traditional attribution of these five books to Moses." For instance, he quotes Thomas Hobbes in his 1651 Leviathan as writing that, when Genesis 12:6 has "and the Canaanite was then in the land", it could not have been written by Moses. Hobbes may have been the first European to question this attribution in print, arguing that the words can "only sensibly be used by someone who is writing when the Canaanites no longer are in the land But the Canaanites were in the land when Moses was alive." Rabin also quotes the 11th century rabbi, Rashi, as saying that Moses could not have written, in Deuteronomy 34:5, "And Moses died there", but it must have been written by Joshua. However, it is also noted that the second century commentator Rabbi Meir, has it that God dictated those words to Moses, who wrote them down with a tear in his eye. In none of the four Gospels does the text say that a particular book is written by the evangelist who is attributed as its author. Writers such as M. N. Ralph say that in reading the Gospels one will be struck by "a great deal of evidence" that they are compilations inherited from written and oral sources "rather than eyewitness accounts". So scholars conclude that the attributions are "not to the person who compiled it."
Қолжазбалар
Қолжазбалар да әртүрлі. Әдетте, айырмашылықтар ұсақ – әріп жазу ережесі сияқты мәселелер, бірақ кейде олар маңызды болады, мысалы, Бірінші Иоанн хатындағы «Comma Johanneum» деп аталатын сөйлем, ол христиандық Үштік туралы доктринаға куәлік етеді. Бұл сөйлем 4 ғасырда ең ерте латын тілінде жазылған, бірақ 1215 жылға дейінгі грек қолжазбаларында кездеспейді. Ескі өсиеттен ұқсас мысал – Септуагинта мен Масореттік мәтіндердегі Дәуіт пен Ғолият шайқасының сипатталуындағы айырмашылық: Септуагинта нұсқасы қысқарақ және таныс Масореттік мәтіннің оқиғалық қайшылықтарынан аулақ, әсіресе Саулдың Дәуіттің кім екенін сұрауы – ол өзінің ақыны мен қалқан ұстаушысын танымайтын сияқты. Масореттік және самариялық нұсқаларындағы бес кітаптың көптеген сөйлемдерінің оқылуында да маңызды айырмашылықтар бар. Кейбір айырмашылықтар яһудизм мен самариялық дін арасындағы философиялық айырмашылықтармен байланысты (немесе оларды көрсетеді). Олардың кейбіреулері айқын, мысалы, он қағиданың самариялық нұсқасында Гаризим тауында құрбандық орнын салу туралы бұйрықты қайталайтын бөлім, және Гаризим тауы болашақтағы барлық құрбандықтар шалинып ұсылатын орын екенін нақты айтады. Құдайдың киелі орнының орналасқан жері яһудизм мен самариялық дін арасындағы басты айырмашылық болғандықтан, бұл бөлімнің бір нұсқада ғана болуы түсінікті.
Manuscripts also differ. Usually the differences are minor—matters of spelling and the like—but occasionally they are significant, as in the case of the Comma Johanneum, a clause in the First Epistle of John that bears explicit witness to the doctrine of the Christian Trinity, which is found written only in Latin in the 4th century at the earliest, but is not observed in any Greek manuscripts prior to 1215. A similar example from the Old Testament is the difference between the Septuagint and Masoretic descriptions of the battle of David and Goliath: the Septuagint version is shorter and avoids the narrative inconsistencies of the familiar Masoretic story, notably the famous incident of Saul asking who David is as though he does not know his own harpist and shield bearer. There are also important differences between the Masoretic and Samaritan version of the Pentateuch in the readings of many sentences. Some distinctions seem motivated by (or reflect) actual philosophical differences between Judaism and Samaritanism. Some of these are glaringly obvious, like the inclusion of a passage in the Samaritan version of the Ten Commandments that restates the command to build an altar on Mount Gerizim, and says plainly that Mount Gerizim is the site where all future sacrifices must be offered. Since the location of God's holy site is probably the central original difference between Judaism and Samaritanism, it makes sense that this passage is in one version and not the other.
Көшірме қателері
Яһуди ғалымдары Тораның барлық көшірмелерінің бірдей болуына және әр көшірмесінің мәлімдемелері мен тілі жағынан сәйкес келуіне қатысты алаңдаушылық білдіреді. Мақсаты – еңбектуын бастапқы күйіне мүмкіндігінше жақын сақтау. Бұл әр сөздің жазылуы мен қолданылуына дейін қатысты. Б. Барри Левидің сөзіне сүйенсек, 16 ғасырдағы раввин Ибн Зимра "кітапшаларды бастапқы күйіне қалай келтіргенін" айтып, "кітапшаларда мәтіндік тұрақтылықтың маңыздылығына" назар салды, себебі Тора мәтінін сақтау және жеткізу жолдарына қатысты сын айтушылар оларды қасақана өзгертуге айыптаған. Леви сондай-ақ, "Тора кітапшалары құнды және жиі қолданылатын діни нысандар болып қала береді, сонымен қатар кітапханашылар оларды көшіру үшін барынша мұқият жұмыс істейді, олар жасап жатқан мәтіннің мүмкіндігінше дәл және дұрыс болуына сенімді. Өкінішке орай, осы міндеттеме мен күтімге қарамастан, әр әріптің толыққанды мәтінін жасауға кепілдік беру мүмкін емес" дейді. Сонымен қатар, Шнайер Лейман "Ең жақсы Тора кітапшаларына да қателер енген. Кейде Тораны оқып жатқанда қателік анықталып, оны сандыққа қайтаруға тура келеді" деп жазады.
Jewish scholars are concerned that all copies of the Torah are identical, and that each copy is consistent in its statements and in its language. The aim is to preserve the work in a condition as close to its original state as possible. This extends to consistency in spelling and the use of individual words. B. Barry Levy notes that the 16th century Rabbi Ibn Zimra recounted "how he restored the scrolls to their original state" and noted "the importance of having textual consistency in the scrolls, because criticisms of how Jews preserved and transmitted the Torah text contained accusations that they willfully changed it." Levy also suggests that "Torah scrolls remain prized and frequently used ritual objects, and scribes have continually worked as carefully as possible to copy them, always holding dear the belief that they were producing as accurate and correct a text as they could. Unfortunately even this commitment and care could not guarantee a letter perfect text". Furthermore, Shnayer Leiman writes that "Errors have crept into the best Torah scrolls. Every so often a Torah has to be returned to the ark due to an error discovered while being read in public."
Мәтіннің ішкі сәйкестігі
Тораның көшірмелерінде бірнеше грамматикалық қателер кездесетіні мәлім. Шай Черри атап көрсеткендей, "Раввиндердің бір болжамы – Тораның мінсіздігі, сондықтан ең болмағанда грамматикалық қателер болмауы керек. Әрі, Құдай қатесіз грамматика шебері болмауы керек пе?" Мұндай қателіктердің мысалы ретінде Черри Қабыл мен Әбіл туралы оқигада "күнә" сөзі келгенде, "күнә (хатат) әйел затына тән, ал баяндауыш ер затына тән" екенін айтады. Рабиндер бұл қатенің себебін күнә әйел сияқты әлсіз басталып, еркек сияқты күшті аяқталады деп түсіндіреді. Сондай-ақ, осы оқиғаның 7-аятында "қыздары" туралы сөз келеді, сондықтан барлық төрт жұрнақ әйел затына қатысты болуы керек, бірақ олардың екеуі ер затына қатысты. Черри мұндай мәселелерді "салмақты түзетуге" байланысты деп санайды, бірақ Тораның мінсіздігіне сенетіндер бұл қателер қасақана жасалған деп есептейді.
Several grammatical errors are known to appear in copies of the Torah. As Shai Cherry notes, "Since one of the Rabbinic assumptions is that the Torah is perfect, at a minimum one would expect there to be no grammatical mistakes. After all, shouldn't God be an inerrant grammarian?" For examples of such mistakes, Cherry notes that, in the Cain and Abel story, where 'sin' is mentioned, "sin (chatat) is feminine, but the predicate is masculine". Rabbis have suggested that this is because sin starts out weak like a woman, but ends as strong as a man. Also, in verse 7 of this story, which concerns 'daughters' so that all four suffixes should be feminine, two of them are masculine. Cherry says that such problems ought to be ascribed to "sloppy editing", but that those who believe the Torah is perfect would say that these errors were put there intentionally.
Теология
Христиан теологтары Жаңа Келісімнің Мәсіхтің құтқарушылық табиғатына қатысты біртұтас және дәйекті теологиялық бағытталғандығына, ал Еврей Киелі кітабы / Ескі Келісімде әртүрлі теологиялар бар екендігіне келіседі. Олардың кейбіреулері бір-бірін толықтырса, ал басқалары тіпті бір кітаптың ішінде де қарама-қайшы болады. Біртұтас теологияның болмауына қарамастан, ортақ тақырыптар жиі кездеседі, олардың ішінде (толық тізім болуы мүмкін емес) монотеизм, адам моралінің құдайлық бастауы, Құдайдың таңдаған халқының сайлануы, болашақ Мәсіх туралы идея, сондай-ақ күнә, адалдық және құтқарылу ұғымдары бар. Бұл тақырыптарды зерттеу еврей және христиан теологиясының орталық мәселесі болып табылады, тіпті олардың көзқарастары әртүрлі болса да. Мысалы, екі дін де болашақ Мәсіхке сенеді, бірақ еврейлердің күтуі христиандардың көзқарасынан өзгеше. Христиандық ішінде Құдайдың табиғаты (тринитаризм және тринитаризм емес), Исаның табиғаты, Ескі Келісімге қатысты пікірлер, іркіліс күнә, алдын-ала белгілеу, әйелдердің діни қызметкер ретінде тағайындалуы, тозақ, Киелі кітаптағы болжамдар және т.б. мәселелері теологтар мен әртүрлі діни ағымдар арасында пікірталас тудырады.
Christian theologians agree that the New Testament has a single and consistent theological focus on the salvific nature of Christ, but the Hebrew Bible/Old Testament consists of several different theologies. Some of these complement each other, while others are contradictory, even within the same book. Despite the lack of a single unifying theology, common themes recur, including (although no list can be exhaustive) monotheism, the divine origins of human morality, God's election of a chosen people, the idea of the coming Messiah, and the concepts of sin, faithfulness, and redemption. The study of these is central to both Jewish and Christian theologies, even if they differ in their approaches. For example, although both religions believe in the coming Messiah, the Jewish expectation is different from the Christian view. Within Christianity, themes such as the nature of God (trinitarianism and nontrinitarianism), nature of Jesus, views of the old covenant, original sin, predestination, ordination of women, hell, biblical prophecies, etc. have continued to be a matter of dispute among theologians and various denominations.
Жаңа Келісім
Жаңа өсиет үш негізгі қолжазба дәстүрінде сақталған: 4-ші ғасырдағы Александриялық мәтін түрі; Батыс мәтін түрі, де сонымен қатар өте ерте, бірақ парафразға және басқа да бұрмалауларға бейім; және Византиялық мәтін түрі, ол барлық қолжазбалардың 80%-дан астамын құрайды, олардың көпшілігі дәстүрде салыстырмалы түрде кеш. Ғалымдар мәтіндік айырмашылықтарды қарастырғанда Александриялық мәтін түрін көбінесе сенімдірек деп санайды. Айырмашылықтардың көпшілігі ұсақ-түйек – әр түрлі жазу тәсілдері сияқты мәселелер, бірақ ең көне қолжазбалардың кейбір жерлерінде соңғы қолжазбалармен салыстырғанда маңызды қайшылықтар бар: Марк 16-шы тараудың аяқталуы, Марк Ізгі хабарында Исаның қайта тірілгеннен кейінгі көріністерін сипаттау; Жақыптың Ізгі хабарында зина жасаған әйел туралы оқиғаның жоқтығы; және 1 Жақыптағы Үштікке тікелей сілтеме (Comma Johanneum). Барт Эрман сияқты ғалымдар Жақып 21-ші тарауы кейінірек Ізгі хабарға қосылған деп болжайды, бірақ бұл пікірді растайтын қолжазбалар табылмаған. Бүгінгі күнгі барлық ірі христиан қауымдары 27 кітаптан тұратын бірыңғай канонды қабылдайды, бірақ кейбір шағын және оқшауланған қауымдарда кітаптардың саны аз немесе көп болуы мүмкін. Дегенмен, Жаңа өсиеттің толық және нақты канонының Апостол дәуірінен бастап қалыптасқан деген идеяның тарихи негізі жоқ, және Жаңа өсиеттің каноны, Ескі өсиеттің каноны сияқты, тарихи процестің нәтижесі болып табылады. Канонның жабық екендігі туралы идея 2-ші ғасырға дейін болған жоқ, ол Маркионизм сияқты қозғалыстарға қарсы тұру қажеттілігінен туындады. 4-ші ғасырдың соңына қарай Батыста Жаңа өсиеттің бүгінгідей каноны бойынша бірауыздан келісімге қол жеткізілді, ал 5-ші ғасырда Шығыс Аян кітабын қабылдап, келісімге келді. Дегенмен, Рим католик шіркеуі үшін канонның толық догматикалық тұжырымы 1546 жылғы Трент соборына дейін жасалмады, себебі сол уақытқа дейін Киелі кітаптардың билігі қасиетті дәстүрден, папалық бұйрықтардан және экуменикалық соборлардан жоғары деп есептелмеді. Мартин Лютер Юда, Жақып, Еврейлер және Аян кітабын алып тастауды ұсынды, бұл антилегоменалық дауды қайта жақтандырды; оның ізбасарлары бұл ұсынысты толығымен қабыланбады, бірақ бұл кітаптар неміс тіліндегі Лютер Киелі кітабында әлі де соңғы орында тұрады. Басқа маңызды қауымдардың канондары 1563 жылы Англия шіркеуі үшін «Отыз тоғыз бап», 1647 жылы Пресвитериандықтар үшін «Вестминстерлік сенім жариялануы» және 1672 жылы Грек Православиесі үшін Иерусалим соборында анықталды.
The New Testament has been preserved in three major manuscript traditions: the 4th century AD Alexandrian text type; the Western text type, also very early but prone to paraphrase and other corruptions; and the Byzantine text type, which makes up above 80% of all manuscripts, the majority comparatively very late in the tradition. Scholars regard the Alexandrian text type as generally more authoritative when treating textual variations. The majority of differences are minor—matters such as variant spellings—although at a few points the oldest manuscripts show important inconsistencies compared with the more recent ones: these include the endings of Mark 16, describing Jesus' post resurrection appearances, from the Gospel of Mark; the absence from John of the story of the woman taken in adultery; and an explicit reference to the Trinity in 1 John (the Comma Johanneum). Scholars such as Bart Ehrman have speculated that John 21 was appended to the gospel at a later date, but no manuscript evidence for this assertion has been discovered. All major modern Christian communions accept a uniform canon of 27 books, although a few small and isolated communities have either fewer or more. Nevertheless, the idea of a complete and clear cut canon of the New Testament existing from Apostolic times has no foundation in history, and the canon of the New Testament, like that of the Old, is the result of a historical process. The very idea of a closed canon did not exist prior to the 2nd century, when it became necessary to counter movements such as Marcionism. By the end of the 4th century unanimity had been achieved in the West concerning the New Testament canon as it is today, and by the 5th century most of the East had come into harmony by accepting the Book of Revelation. Nonetheless, a full dogmatic articulation of the canon for Roman Catholicism was not made until the Council of Trent of 1546, as until then the authority of the Scriptures was not considered higher than that of Sacred Tradition, papal bulls, and ecumenical councils. Martin Luther revived the antilegomena dispute by suggesting the removal of Jude, James, Hebrews, and Revelation; this was not generally accepted by his followers, but these books are still ordered last in the German language Luther Bible. The canons of other important communions were defined in the Thirty Nine Articles of 1563 for the Church of England, the Westminster Confession of Faith of 1647 for Presbyterianism, and the Synod of Jerusalem of 1672 for the Greek Orthodox.
Ішкі сәйкестік
Киелі кітап зерттеушісі Брюс М. Метцгер Жаңа өсиеттің ертерек қолжазбаларындағы бірнеше ішкі қайшылықтарды атап көрсетеді, оларды кейінгі көшірушілер түзетуге тырысқан:
Biblical scholar Bruce M. Metzger mentions several internal inconsistencies in the New Testament in earlier manuscripts that later scribes attempted to correct:
2-ші ғасырда Татиан төртінші Евангелияны біріктіріп, «Діатессарон» деп аталатын Евангелия мәтінін жасады. Бұл Евангелия жинағы төрт Евангелия арасындағы барлық келіспеушіліктерді жойды. Мысалы, ол Матай мен Лұқадағы Исаның шежірелерін жіберді. Барлық канондық материалға сыйымды ету үшін Татиан өзінің жеке баяндау ретін жасады, ол синоптикалық реттен де, Иоаннның ретінен де өзгеше.
In the 2nd century AD, Tatian produced a gospel text called Diatessaron by weaving together all four gospels into one. The gospel compilation eliminated all the discrepancies that exist between the four gospels. For example, it omits the genealogies of Jesus in Matthew and Luke. To fit in all canonical material, Tatian created his own narrative sequence, which is different from both the synoptic sequence and John's sequence.
Ізгі хабарлар
Гүлхабарлардағы қайшылықтар мәсіхшілер үшін маңызды мәселе. Фрэнсис Уотсон былай деп жазды: «Бұл мәселені айтылған қайшылықтардың ұсақ-түйек екенін байқау арқылы шешуге болмайды. Олар ұсақ-түйек емес, олардың саны көп, және олар христиан дінінің және өмірдің негізгі мәселелеріне қатысты». II ғасырда ассириялық христиан апологы Татиан (120–180 жж.) алғаш рет белгілі болған Гүлхабардың үйлесімділігін құрайтын Диатессеронды жазды: ол төрт канондық Гүлхабардың баяндамаларын Исаның өмірі мен өлімі туралы біртұтас баяндамаға біріктірді, тек Исаның шежірелерін және «Зинақар әйел» деп аталатын эпизодты ғана шығарды. Ол Сирия шіркеуінде үлкен танымалдылыққа ие болды, бірақ V ғасырда тоқтатылды. Шіркеу Әкесі Ориген (184/185–253/254 ж.) христиан дінін сынаған пұтқа табынушы философ Цельске жауап берді, ол кейбір христиандардың қарсылықтарға жауап беру үшін Гүлхабарды өңдегеніне шағымданды, кейбіреулер солай істегенін мойындады. Августин (354–430 ж.) өзінің «Гүлхабарлар үйлесімділігі» еңбегінде V ғасырда өзі білген барлық айқай-шуды түсіндіруге тырысты. Ол былай деп жазды: «Евангелистерді шыншыл тарихшылар деп айыптағандар бар, сондықтан біз осы жазушылардың бір-біріне қайшы келмейтінін дәлелдеуіміз керек». Ал Глисон Арчер сияқты қазіргі заманғы апологтер, Киелі кітаптағы көптеген қиындықтарға түсіндірме беретін кітап жазғанда, былай деп жазды: «Оның жеткілікті түсіндірмесі бар екеніне толық сенімді болыңыз, тіпті сіз оны әлі таппағаныңызға қарамастан». Реймонд Браун сияқты ғалымдар Гүлхабарлардағы, әсіресе Мәсіхтің балалық шағы туралы баяндалған оқиғалардағы қайшылықтарды мойындады. У. Д. Дэвис пен Э. П. Сандерс: «Евангелистер Исаның ерте өмірі туралы көп нәрсені білмеген, олар жай ғана білмеген, ал қауесеттерге, үміттерге немесе болжамдарға сүйене отырып, қолынан келгеннің бәрін істеген», - деді. Көптеген сыншы ғалымдар туылған оқиғаларды толыққанды ойдан шығарылған оқиғалар ретінде немесе ең болмағанда Гүлхабарларға дейінгі дәстүрлерден құралған деп санайды. Мысалы, Марк 16:9–20 аяттары кейінірек қосылған, сондықтан Марк 16:8 аятта аяқталады делінеді. Сол сияқты, «Зинақар әйел» деп аталатын эпизодтың да Жоханның алғашқы Гүлхабарының бөлігі емес, кейіннен қосылған деп есептеледі. Евсевий Папиас Иераполистік Еврейлердің апокрифтік Гүлхабарында баяндалған осыған ұқсас оқиға туралы айтқан. Грамматикалық-тарихи түсіндіру – бұл жазба орнының мәнін анықтау үшін автордың Киелі кітаптан тыс ортасын, сондай-ақ жазба орнының өзін түсіну қажет. Ақтаушылар екі шежіренің айырмашылығын түсіндіреді: Матай Дәуіт патшаның ұлы Сүлейменнен бастап Жақыпқа дейін, ал Лұқа Дәуіт патшаның басқа ұлы Натаннан бастап Еліге дейін, яғни Мәриям мен Жүсіптің әкесі Еліге дейін. Алайда, Геза Вермес Лұқа Мәриям туралы еш сөз айтпағанын және яһуди ортасында аналық шежіренің қандай мақсаты бар екеніне күмән келтіреді. Сондай-ақ ол Исаның Лұқа кітабында Дәуіт патшадан 42 ұрпақ бұрын өмір сүргенін, ал Матай кітабында 28 ұрпақ бұрын өмір сүргенін айтады. Дитрих Бонхоффер «Этика» еңбегінде / («Кім Менімен бірге болмаса, сол Маған қарсы; кім Менімен бірге жиналмаса, сол шашыратады») және / («Кім бізге қарсы болмаса, сол бізбен бірге») арасындағы тағы бір қайшылықты атап көрсетті. Бонхоффер бұл екі сөзді «ексклюзивтілікке және толықтыққа талап» деп атады. Ол екеуінің де қажеттілігін және «Мәсіхтің айқышқа шегеленуі екеуінің де шындық екенін дәлелдейді» деп түсіндірді. Д. А. Карсон да осыған ұқсас пікір білдірді, ол тыңдаушылардың басқа мүмкін шәкірттерге деген көзқарасын сипаттаудың екі түрлі контексті бар деп ойлады: күмән болған кезде, инклюзивті болу, ал стандартты тыңдаушылар өздеріне қатысты болуы керек: өздерінің орнынан күмәнді болмау. Басқа түсініктемелерде айтылғандай, бұл сөздер бір-бірімен қатар қойылса, бейтараптықтың мүмкін еместігін білдіреді. Қазіргі заманғы Жаңа Келісімнің ғалымдары бұл сөздерді бөлек мәлімдеме ретінде емес, екі түрлі түрде сақталған немесе Гүлхабар жазушылары өзгерткен бір мәлімдеме ретінде қарастырады. Марк Гүлхабарында, әдеттегідей, ең көне Гүлхабар деп саналатын, Исаның өз ізбасарларын біреудің өз атынан жын-перілерді қуып шығаруына тыйым салғандығы туралы жазған оқиғасына байланысты, «барлығын қамтитын» сөз тіркесі бар. Матай Гүлхабарында басқа, «тек» нұсқасы бар, оған дейін мықты адам туралы әңгіме бар; Марк Гүлхабарында да бұл әңгіме бар, бірақ қорытынды байқаусыз. Лұқа нұсқасы екі нұсқаны да ұсынады. Қай нұсқаның шынайы екені туралы әлі де қызу талқылаулар жүріп жатыр; қараңыз, сондай-ақ Иса семинары. Бартон мен Маддиман Гүлхабар жазушылары арасындағы Мәсіхтің қабірінде болған оқиғалар туралы қайшылықтарды келтіреді. Олар «Мк кітабында қабірде үш әйел, Мт кітабында екі, ал Лк кітабында үштен астам әйел бар. Марк пен Лұқа олар Исаны майлау үшін дәмді заттармен келгенін айтады, бірақ Төртінші Гүлхабарда бұл бұрыннан жасалған. Рэймонд Э. Браун Жаңа Келісім кітаптарында Исаның ғибадатхананың қирауы туралы болжамы туралы айтылған сөздердегі айқай-шуды атап көрсетеді. «Ол былай деді: «Сен осы зор ғимараттарды көресің бе? Бір тас та тас үстінде қалмайды, бәрі қиратылады». Бірақ басқаларында бұл оған қарсы жалған куәлік берушілердің сөздеріне айналады; үшіншісінде Исаның сөздері оны құрметсіздікке шақыру үшін қолданылады; ал төртіншісінде осыған ұқсас сөздер жалған куәлік берушілердің сөздері болып қайтадан айтылады. Сонымен қатар, екеуі де Исаны айыптаған және оның осындай сөздер айтқанын құрметсіздікке шақырған адамдар туралы айтады, ал үшіншісі Исаның ғибадатхананың қирауы туралы тікелей айтқанын, бірақ оның дене ғибадатханасы туралы айтқанын көрсетеді. Браун Исаның ғибадатхананың болашағы туралы толыққанды білімі болмағанын көрсетеді. Бұл туралы дәлел ретінде ол Геродтың ғибадатханасының қалдықтарында, мысалы, Естелік қабырғасында көптеген тастардың үстінде тастар қалғанын көрсетеді. Эрманның айтуынша, Гүлхабарлар арасындағы маңыздырақ айырмашылық – Жохан кітабы. Ол Исаның туғаннан бұрын болғаны, құдай болғаны және адам баласына айналғаны туралы түсінік тек Жохан Гүлхабарында айтылатынын айтады. Алайда, кейбір ғалымдар бұл пікірмен келіспейді, алдын ала болған және құдайлық Христослогияны Павыл хаттарында және синоптық Гүлхабарларда табады. Эрман Исаның қай күні айырылғаны туралы мәселені де атап көрсетеді («өте анық»). Марк 14 кітабында Иса мен оның шәкірттері Паскалық дастарқанды бірге жейді. Содан кейін Иса сол түні тұтқынға алынып, ертесіне таңда сотталып, тез айырылады. Жохан Гүлхабарында Иса да шәкірттерімен соңғы дастарқанды жейді және ертесі күні, «Пасқаға дайындық күні» айырылады. Эрман Жохан авторы теологиялық себептермен күнді өзгерткенін ұсынады: Жохан – Исаны «Құдайтың қозысы» деп тікелей анықтайтын жалғыз Гүлхабар, сондықтан Иса Паскалық қозылармен бір күні айырылады.
The problem of contradictions in the Gospels is of importance to Christians. As Francis Watson wrote: "The problem cannot be resolved by observing that the alleged contradictions are trivial [They] are far from trivial [and] there are very many of them, and they often relate to issues at the heart of the Christian faith and life." In the 2nd century, Assyrian Christian apologist Tatian (120 180 CE) produced the Diatesseron, the first known gospel harmony: it unified the narratives of the four canonical gospels into a single coherent narrative of Jesus's life and death, only excluding the genealogies of Jesus and the so called pericope adulterae. It enjoyed great popularity in the Syriac Church, but was eventually abandoned in the 5th century. The Church Father Origen (184/185 – 253/254 CE) replied to the pagan philosopher Celsus, a critic of Christianity, who had complained that some Christians had remodelled the Gospel to answer objections, agreeing that some had done so. In his Harmony of the Gospels, Augustine of Hippo (354 430 CE) produced a 5th century attempt to explain away all of the apparent contradictions he was aware of. He wrote that because there are those who would "rob [the Evangelists] of their credit as veracious historians", "we must prove that the writers in question do not stand in any antagonism to each other." Whereas more modern apologists, such as Gleason Archer, in producing a book that provides explanations for many Bible difficulties, writes: "Be fully persuaded in your own mind that an adequate explanation exists, even though you have not yet found it." Of those who accept that there are inconsistencies, scholars such as Raymond Brown have examined contradictions in the Gospels, particularly in the infancy narratives of Christ. W. D. Davies and E. P. Sanders claim that: "on many points, especially about Jesus' early life, the evangelists were ignorant they simply did not know, and, guided by rumour, hope or supposition, did the best they could". More critical scholars see the nativity stories either as completely fictional accounts, or at least constructed from traditions that predate the Gospels. As a further example, the "Markan Appendix" "is universally accepted to have not been written by the author" of the Gospel of Mark, and it has been argued that Mark 16:9–20 was added later so that the Gospel of Mark originally ended at Mark 16:8. Similarly, the so called "Pericope Adulterae" is almost universally accepted not to be part of the original Gospel of John, but a later addition. Since Eusebius reports that Papias of Hierapolis mentioned a similar episode narrated in the apocryphal Gospel of the Hebrews, Bart D. Ehrman suggests that such episode could have been originally part of such work; however, Kyle R. Hughes disagrees and states that the pericope was originally part of the Gospel of Luke. Grammatico historical exegesis is determining the meaning of scripture by understanding the author's environment outside the Bible, as well as the scripture itself. Apologists have suggested that the differences are the result of two different lineages, Matthew's from King David's son, Solomon, to Jacob, father of Joseph, and Luke's from King David's other son, Nathan, to Heli, father of Mary and father in law of Joseph. However, Geza Vermes points out that Luke makes no mention of Mary, and questions what purpose a maternal genealogy would serve in a Jewish setting. He also points out that Jesus is 42 generations away from King David in Luke, but only 28 generations away in Matthew. In Ethics, Dietrich Bonhoeffer pointed out another conflict, between / ("He who is not with Me is against Me; and he who does not gather with Me scatters") and /("For he who is not against us [you] is for us [you]"). Bonhoeffer called these two sayings "the claim to exclusiveness and the claim to totality". He argued that both are necessary and that "The cross of Christ makes both sayings true." D. A. Carson commented similarly, adding he thought there are two different contexts where /describe the attitude listeners are to have to other possible disciples: when in doubt, be inclusive, while / describe the standard listeners should apply to themselves: be in no doubt of one's own standing. Other commentaries argue that, juxtaposed, the sayings declare the impossibility of neutrality. Modern New Testament scholarship tends to view these not as separate statements, but rather one statement that has either been preserved in two different forms, or has been altered by the Gospel writers to present a point of view that expresses the needs of the Christian community at the time. The Gospel of Mark, generally considered the earliest of the Gospels, presents the 'inclusive' formulation, in association with an account of Jesus rebuking his followers for stopping someone from carrying out exorcisms in his name. The Gospel of Matthew has the other, 'exclusive' version, preceded by a story about a strong man; the Gospel of Mark also includes this story, but without the concluding observation. The Luke version presents both versions. There is still lively discussion about which version is the more authentic; see also the Jesus Seminar. Barton and Muddiman cite inconsistencies between the gospel writers about what happened at Christ's tomb. They note that "In Mk there are three women at the tomb, in Mt two, and in Lk more than three. In Mark and Luke they come with spices to anoint Jesus, but in the Fourth Gospel this has already been done. Raymond E. Brown notes the apparent disagreements between the New Testament books in reporting the words of Jesus concerning his prediction of the destruction of the Temple. In it is reported as a direct statement: "And Jesus answering said unto him, Seest thou these great buildings? there shall not be left one stone upon another, that shall not be thrown down." However, in , the event becomes words from people who "bear false witness against him"; in , Jesus' words are used to blaspheme him; and in , similar words are again said to be from those bearing false witness. Furthermore, and has people accusing Jesus and blaspheming him as someone who had said such words, while reports Jesus saying directly that the sanctuary would be destroyed, but actually speaking "of the sanctuary of his body". Brown suggests that the various accounts show that Jesus did not have God's detailed foreknowledge of what was to happen to the Temple. In evidence for this lack of detailed prescience, he points out that there are many stones left upon other stones in the remains of Herod's temple, for instance in the Wailing Wall. According to Ehrman, a more important difference among the Gospels is with the book of John. He argues that the concept that Jesus existed before his birth, was a divine being, and became human is only claimed in the Gospel of John. However, some scholars disagree, locating pre existent and divine Christology within the Pauline epistles and synoptic gospels. Ehrman points out another problem (which he calls "particularly clear") concerning on which day Jesus was crucified. Mark 14 has Jesus and his disciples eating the Passover meal together. Jesus is then arrested that night, and early the next morning he is put on trial and quickly crucified. According to the John gospel, Jesus also has a last meal with his disciples, and is crucified the following day, the "day of Preparation for the Passover" Ehrman suggests the John author changed the day for theological reasons: John is the only gospel that explicitly identifies Jesus as the "Lamb of God", so has Jesus dying on the same day as the Passover lambs.
Евангелие мен Елшілердің істері
Бұл оқиғада Яһуда Исаны ұстап бергені үшін алған парасын қайтарады, христиандар оның осы параны адалсыздықпен алғанына сенеді. Ол ақшаны ғибадатханаға лақтырып, содан кейін өз-өзіне қол жұмсайды. Бірақ ғибадатхананың дін қызметкерлері кірленген ақшаны қазынаға қайтаруға келмейді, оның орнына оны "Құмырашының егістігі" деп белгілі бір жерді сатып алуға пайдаланады, ол жат жұрттықтарды жерлеу үшін арналған учаске болады. Екінші жағынан, Яһуда кінәсінен өзіне-өзі қол жұмсамаған, пара ақшасын өзі жер сатып алуға жұмсаған, ал оның сол егістіктегі өлімі былай сипатталған: "Басымен құлап, ортасынан жарылып, ішегінің бәрі сыртқа шашырап шықты". Реймонд Браун бұл айқын қайшылыққа назар салады: "Лұқаның Елшілердің істері 1:18-дегі Яһуданың өлімі туралы баяндамасы Матай 27:3–10-ға түгелдей қайшы келеді". Осы екі баяндаманы үйлестіруге ежелгі заманнан бері, тіпті кейде бүгінге дейін әрекет етіліп келеді. Дегенмен, қазіргі ғалымдар мұндай әрекеттерге сенімсіздікпен қарайды, мысалы, Елшілердің істеріндегі оқиғада өзіне-өзі қол жұмсауға ешқандай сілтеме жоқ екенін көрсетеді.
In , Judas returns the bribe Christians believe he had immorally accepted for handing over Jesus, throwing the money into the temple before hanging himself. The temple priests, unwilling to return the defiled money to the treasury, used it instead to buy a field known as the Potter's Field, as a plot in which to bury strangers. In , on the other hand, Judas, having not committed suicide out of guilt, used the bribe money to buy the field himself, and his death in the field is attributed thus: "falling headlong, he burst open in the middle and all his intestines gushed out". Raymond E. Brown points to the obvious contradiction: "Luke's account of the death of Judas in Acts 1:18 is scarcely reconcilable with Matt 27:3–10." Harmonization of the two accounts has been tried since ancient times and occasionally still today. However, modern scholars tend to find these unconvincing, pointing out, for instance, the absence of any indication of suicide in the story in Acts.
Хаттар
Ф. К. Баур құрған Тюбинген тарихшылар мектебі ерте христиандықта Паульдік христиандық пен Иерусалим шіркеуі арасында қақтығыс болды деп санайды. Бұл шіркеуге Яков Әділ, Симон Петр және елші Жохан жетекшілік еткен, олар "Иудей мәсіхшілері" немесе "Шіркеудің тіректері" деп аталады. Пауыл басқа ұлттар мен Иудей мәсіхшілерінің енді Мұса заңының талаптарын орындауға міндетті емес деп есептеді. Иудей мәсіхшілері бұған келіспей, басқа ұлттарды да қоса алғанда, барлығы Мұса заңының талаптарын орындауға тиіс деді. "Антиохтағы оқиға" аясында Пауыл Петірді яһудилікке қайта оралуы үшін ашық сөккен. Пауыл бірнеше рет сенушілердің құтқарылуы Құдайдың рақымымен болатынын, сондықтан сенушілер "заңға емес, рақымға бағынады" деп мәлімдеді. Ал Жақыптың хатында мәсіхшілердің "барлық заңға" мойынсұнуы керек, "адамның істері арқылы, ғана сенім арқылы емес ақталуы" және "іссіз сенім өлі" екені айтылған. Протестанттар, сенім арқылы ғана құтқарылуға сенетіндіктен, осы қарама-қайшы көзқарастарды үйлестіруде қиындыққа тап болды. Мысалы, Мартин Лютер Жақыптың хаты жалған болуы мүмкін деп мәлімдеді және оны Киелі кітабының қосымшасына жатқызды (бірақ кейін оның канондығын қабылдады). Кейбір ғалымдар Пауыл мен Жақып бір-біріне қайшы келмейтінін, олар әртүрлі мәселелер туралы сөйлеп отырғанын айтады. Олар Пауылдың көзқарасы Жақыптың көзқарасынан өзгеше және толықтыратын көзқарас екенін көрсетеді: "Пауыл адамның іссіз, тек сенімімен ақталуын айтқанда, ол құтқарылуға дейінгі істерді білдіреді. Ал Жақып ақталу үшін істердің қажеттігін баса көрсеткенде, ол құтқарылуға жеткізетін және оны растайтын істерді айтады". Пауыл әртүрлі аяттарда сенімге істердің ілесуі керектігін айтады (, , , және т.б.). 1 Коринфтіктерге: "Кейінгі тарауларда сәйкессіздіктер табылды, мысалы, құрбандыққа шалынатын тағамға қатысты жұмсақ ұстаным мен . және . Сондай-ақ, бұл хатта "әйелдердің қауымда сөйлеуіне толық тыйым салынғандай көрінеді, бұл Пауылдың оларға (жамылған) намаз оқуға және пайғамбарлық етуге рұқсат беруімен қайшы келеді."
The Tübingen school of historians founded by F. C. Baur believes that in Early Christianity, there was conflict between Pauline Christianity and the Jerusalem Church led by James the Just, Simon Peter, and John the Apostle, the so called "Jewish Christians" or "Pillars of the Church". Paul believed that the gentiles and Jewish Christians were no longer obligated to keep the Mosaic law The Jewish Christians disagreed, believing that everyone, including the gentiles, must keep the Mosaic law. In , part of the "Incident at Antioch", Paul publicly rebuked Peter for Judaizing. Paul claims several times that believers are saved by divine grace, and that believers are therefore "not under law, but under grace". The Epistle of James, in contrast, claims that Christians are to obey the "whole law", that "a person is justified by what he does and not by faith alone", and that "faith without works is dead". Protestants, with their belief in salvation by faith alone, have had difficulty reconciling these contradictory views. Martin Luther, for example, asserted that the Epistle of James might be a forgery, and relegated it to an appendix in his Bible (although he later accepted its canonicity – see Antilegomena). Some scholars believe that Paul and James do not contradict each other but speak about different questions. They assert that the perspective of Paul is different from, and complementary to, that of James: "When Paul claims that one is justified by faith alone, apart from works, he is referring to works that precede salvation. Conversely, when James insists on works as necessary to justification, he has in view works that follow and validate salvation." Paul states in various passages that works have to follow faith (, , , , etc.). In I Corinthians: "Inconsistencies have been found within later chapters, for instance between an apparently softer stance on sacrificial food in and , and a harder line in ." Also, the letter "seems to place a total ban on women's speech in church, which is strangely inconsistent with Paul's permission in that (veiled) women could pray and prophesy."
Ескі Келісім мен Жаңа Келісім
Біздің заманымыздың 2-ші ғасырында христиан теологы Маркион «Антитезис» деп аталатын (қазір жоғалған) еңбек жазды. «Антитезис» кітабында Маркион Ескі және Жаңа Келісімдердің қайшылықтарын егжей-тегжейлі түсіндіріп, ұзақ талқылады. Маркионның пікірінше, Ескі және Жаңа Келісімдерді бір-бірімен үйлестіру мүмкін емес. Мұсаның «көзге көз» деген қағидасын Иса жоққа шығарды. Маркион: «Мен тыныштық пен жамандықты жасаймын, Мен, Раббың, осылардың бәрін істеймін» деген сөз келтірді. Ол мұны Исаның «ағаш жемісінен танылады, жақсы ағаш жаман жеміс бере алмайды» деген сөзімен салыстырып, Ескі Келісімдегі бірнеше нұсқаулар мен сабақтарға назар салды, олардың бәрі Жаңа Келісімге қайшы келеді. Мысалы, Елішаның балаларын аюлар жеп қойды; ал Ешуа жауларын көп уақыт бойы қырып-жою үшін күнді тоқтатты. Пауыл Исаның: «Ашуың күн батпастан басылсын!» деген өсиетін айтты (Ефестіктерге). Ескі Келісімде ажырасуға және көп әйел алуға рұқсат берілген, ал Жаңа Келісімде екеуі де тыйым салынған. Мұса яһудилердің сенбі күнін және яһуди заңын бекітті, ал Иса Мәсіх оларды жойды. Маркион тіпті Ескі Келісімде де қарама-қайшылықтарды тапты. Мысалы, Құдай израильдіктерге сенбі күні жұмыс істемеуге бұйырды, бірақ оларға сенбі күні Иерихо айналасында жеті рет діңгек көтеруді тапсырды. Ешқандай бейнелі зат жасауға болмады, бірақ Мұсаға мыс жылан жасауға нұсқау берілді. Сондықтан Маркион бүкіл Ескі Келісімді қабылдамады. Христиандық көзқарас бойынша, Иса Құдай мен оның ізбасарлары арасындағы Жаңа Келісімнің кепілі болып табылады және Жаңа Келісімге сәйкес Мұса заңдарын жойды (; ; ; ; , т.б.). Алайда, яһудилер тұрғысынан алғанда, Тора яһуди халқына және Б’ней Ноахқа мәңгілік келісім ретінде берілді (мысалы, , ) және ешқашан алмастырылмайды немесе толықтырылмайды (мысалы, ,). Жаңа келісімнің Киелі кітап заңдарының күшін жоя ма, жоқ па, деген мәселеде әртүрлі пікірлер бар. Айырмашылықтар негізінен Киелі кітап заңдарының мәңгілік екендігі туралы Киелі кітаптағы мәлімдемелерді Жаңа Келісімдегі оларға қарама-қайшы келетін мәлімдемелермен үйлестіруге жасалған тыраштардың нәтижесінде туындайды, яғни қазір ол мүлдем қолданылмайды немесе толыққанды қолданылмайды. Киелі кітап зерттеушілерінің көпшілігі заң мәселесінің күрделі екенін мойындайды және Пауыл мен заң тақырыбы Жаңа Келісім зерттеушілері арасында әлі де талқыланып жүр (мысалы, Пауылға қатысты жаңа көзқарас, Пауыл христиандығы); сондықтан түрлі көзқарастар бар.
In the 2nd century CE, the Christian theologian Marcion composed a work (now lost) entitled Antithesis. In the Antithesis, Marcion set out in detail and discussed at length the contradictions between the Old Testament and New Testament. The Old and New Testaments, Marcion argued, cannot be reconciled to each other. The code of conduct advocated by Moses was "an eye for an eye", but Jesus set this precept aside. Marcion pointed to "I make peace and create evil, I the Lord do all these things". He contrasted this with Jesus' saying that "a tree was known by its fruit; a good tree cannot bring forth evil fruit" and then pointed to several injunctions and lessons in the Old Testament that the New Testament contradicts. For example, Elisha had children eaten by bears; Jesus said, "Let the little children come to me". Joshua had the sun stopped in order to prolong the slaughter of his enemies. Paul quoted Jesus as commanding "Let not the sun go down on your wrath" (Eph ). In the Old Testament, divorce was permitted and so was polygamy; in the New Testament, neither is allowed. Moses enforced the Jewish Sabbath and Jewish law; Jesus has de institutionalised both. Even within the Old Testament, Marcion found contradictions. For example, God commanded that no work should be done on the Sabbath, yet he told the Israelites to carry the ark around Jericho seven times on the Sabbath. No graven image was to be made, yet Moses was directed to fashion a bronze serpent. Marcion therefore rejected the entire Old Testament. One Christian view is that Jesus mediates a New Covenant relationship between God and his followers and abolished the Mosaic laws, according to the New Testament (; ; ; ; , etc.). From a Jewish perspective however, the Torah was given to the Jewish people and B'nei Noah as an eternal covenant (for example , , ) and will never be replaced or added to (for example , ). There are differences of opinion as to how the new covenant affects the validity of biblical law. The differences are mainly as a result of attempts to harmonize biblical statements that the biblical law is eternal (, ) with New Testament statements that suggest that it does not now apply at all, or at least does not fully apply. Most biblical scholars admit the issue of the law can be confusing and the topic of Paul and the law is still frequently debated among New Testament scholars (for example, see New Perspective on Paul, Pauline Christianity); hence the various views.