Тілекшілер: Тебаға қарсы соғыс трагедиясы

Кіріспе

Еврипидтің пьесасы, Эсхилдің осы аттас пьесасы

«Тілшілер» (Ἱκέτιδες, Хикетидес; латынша Supplices) немесе «Тілші әйелдер» – б.з.д. 423 жылы тұңғыш рет сахналанған ежегі грек пьесасы, авторы Еврипид.

Өмірбаян

Эдип Тебаны тастап кеткеннен кейін, оның ұлдары қала билігі үшін күреседі. Полиник өзінің ағасы Этеоклға қарсы Тебаны қоршайды. Полиник Аргос патшасы Адрасттың қызына үйленген. Сондықтан Полиник тарапында аргос әскері болады, олардың басшылары – Тебаға қарсы Жетілік. Басқыншылар шайқаста жеңіліске ұшырайды, Полиник пен Этеокл екеуі де қаза табады. Креон Тебада билікті өз қолына алып, басқыншыларды жерлеуге тыйым салады. Қайтыс болғандардың аналары осы шешімді өзгертуге көмектесетін адамды іздейді, осылайша олардың ұлдары жерленуге мүмкіндік алады. Платея халқы қаласы б.з.д. 427 жылы қиратылғаннан кейін, осы пьеса қойылғанға бірнеше жыл бұрын Афинаға жалбаушылар ретінде келеді. Оларға Афинада қалуға рұқсат беріліп, ерекше жағдайда афиналық азаматтық құқығы берілді. Бұл оқиға пьесаға және оның қабылдануына әсер еткен болуы мүмкін.

Әңгіме

Афина патшасы Тесейдің анасы Аэтра Елеусіде Деметр мен Персефонаның құрбандық тастағы алдында дұға етеді. Оның төңірегінде Аргос әйелдері тұр, олардың ұлдары Фив қақпасының сыртындағы шайқаста қаза тапқан. Креаонның бұйрығымен олардың мәйіттері жерленбей жатыр. Аргос патшасы Адраст, жорыққа рұқсат берген, еденде жылап жатыр, ал төңірегінде қаза тапқан жауынгерлердің ұлдары. Аэтра Тесейге елші жіберіп, Елеусіске келуін сұрайды. Қарт әйелдер Аэтрадан көмек тілеп, ұлдарының жерленбеген денелерін еске түсіріп, аналық сезімге шақырады. Тесей келіп жетеді. Анасынан не болып жатқанын сұрағанда, ол оны Адрастқа бағыттайды, ол мәйіттерді қайтарып беруді өтінеді. Адраст өзінің күйеу балалары Тидей мен Полиникке құрмет көрсету үшін, абыз Амфиарайдың кеңесіне қарамастан, Фивқа шабуыл жасағанын түсіндіреді. Тесей батылдықты ақылдан артық қойғанын айтады. Қателігін мойындап, Адраст Тесейге Тебаға қарсы тұра алатын жалғыз адал және күшті қаланың билеушісі ретінде көмек сұрайды. Адамзаттың жағдайы туралы ойланып, Тесей Адрасттың қателігін қайталамауға шешім қабылдайды. Ол Адрастқа өзін жалғыз қалдырып, кетуге бұйырады. Адраст келісуге дайын болса да, әйелдер бас ие алмайды. Олар жалпы адамгершілік принциптерін ұстана отырып, Аэтрадан араласуын өтінеді. Ол ұлына Грекияның ежелгі заңдарын сақтау міндеті бар екенін еске салып, бас тартуын қорқыныш деп түсіндіруге болатынын ескертеді. Оның жасқанаған көздері мен сөздеріне әсер еткен Тесей араласуға келіседі, бірақ тек афиналықтар оның шешімін мақұлдаса ғана. Халықтың қолдауына сенімді Тесей анасымен бірге үйіне қайтады, ал Адраст пен қаза тапқан жауынгерлердің ұлдары олардың соңынан ереді. Кейін Тесей бір топпен оралады. Ол өзінің хабаршысын Тебаға жіберіп, мәйіттерді босатуды сұрайды. Егер олар көмектессе, алғыс айтып, қайта келсін. Егер бас тартса, Тесей Афина халқының толық қолдауымен қақпаларына қарулы күшпен келетінін айтсын. Бірақ хабаршы кетер алдында Тебадан келген хабаршы жергілікті билеушіні іздеп келеді. Тесей Афинаны диктатор емес, халық басқаратынын айтқанда, хабаршы оны кемсітеді. Оның қаласын жалған сөздерге тез инелінетін білімсіз топ емес, бір адам басқаратынын айтады. Тесей демократияда әр адам ақылға қонымды сөйлесе, үлесін қоса алатынын жауап береді. Хабаршы Тесейді халықтың патриоттық ықыласына берілмеуге ескертеді. "Егер олар дауыс берген кезде өлімді көздерінің алдында көрсе, - дейді ол, - Грекия ешқашан шайқасқа құмарлықпен өзінің жойылуына асықпас еді". Тесей хабаршыға Креонның бұйрықтарын орындамайтынын еске салып, Грекияның мәйіттерді қайтарып алуға қатысты ежелгі әдет-ғұрыптарын сақтауға құқығы бар екенін мәлімдейді. Хабаршы оған өз ісіне араласпауды ескерткенде, Тесей дұрыс және қасиетті істі істеуге бел буғанын айтады. Хабаршы оны сонда әкелуге шақырады, ал Тесей әскеріне шабуылға дайындалуға бұйырады. Ол қолында қылышпен, ал жанында құдайларымен алға басшылық етеді. Хабаршы Тебаға кетеді, ал Тесей мен оның әскері оны тығыз қуып жетеді. Олар Адрастусты бұрынғы жорықпен шатастырмау үшін артында қалдырады. Ерлер кетіп бара жатқанда, әйелдер зорлық-зомбылықтан қорқатынын білдіреді. Олар келіссөзге қол жеткізеді деп үміттенеді, бірақ егер бұл мүмкін болмаса, жеңіске жету үшін дұға етеді. Афиналықтардың жеңісін хабарлау үшін Тебалықтар тұтқындаған Капанейдің бұрынғы қызметшісі келген хабаршы келеді. Тесейдің Теба әскерін қалаға кері шегінуге мәжбүр еткенін баяндағаннан кейін, Тесей өз әскерін қақпаларда ұстап тұрып, олардың қаланы тонауға емес, мәйіттерді құтқару үшін келгенін айтады. Елші былай дейді: "Ерлер осындай басшыны таңдауы керек, ол қауіп-қатерде батыл әрекет етеді, бірақ шектен шықпайды". Оның пікірін Адраст та қосты, ол адамдар неге дауларын ақылмен шешкеннің орнына соғысты таңдайтынын сұрайды. Хабаршы Тесейдің өзі мәйіттерді жуып, жерлеуге дайындағанын айтады. Әйелдер мәйіттер табылғанына қуанышты, бірақ оларды көру туралы ойдан қайғырады. Олар ешқашан үйленбесе, жақсы болар еді дейді. Тесей мәйіттермен келгенде, Адраст әйелдерді қатты жылап алады. Тесейдің ұсынысы бойынша Адраст жерлеу рәсіміне арналған сөз сөйлейді. Мысалы, ол Капанейді - байсалдылықтың үлгісі, ал Этеоклді - өзінің мінез-құлқын бүлдірмеу үшін алтыннан бас тартқан жоғары ар-ұяты бар адам ретінде сипаттайды. Тесей әйелдерге ұлдарының қиын-қайғыға толы және шіріген денелерін көруге рұқсат бермейді, бірақ олардың күлін алатынын айтады. Барлығы бір ошақта өртеледі, бірақ Зевс соққандықтан Капанейге арнап ерекше мазар салынады. Әйелдер жалғасып жатқан азасын білдіреді ("көшпенді бұлттай маңдайшам", "маған тек көз жасы ғана қалды"). Кенеттен олар Капанейдің әйелі Эваднені күйеуінің мазарына қарай жартастарға көтеріліп бара жатқанын көреді. Ол үйленген күнін еске түсіріп, өзінің күйеуімен бірге отқа өліп қалу жоспарын жариялайды. Оның әкесі Ифис оны түсіруге тырысады, бірақ ол өлімге секіріп, көрершілердің ойшауын қоздырып, әкесінен азалы айғай шығарады. Ифис кеткен соң, жесірленген жастар әкелерінің күлін әжелеріне тапсыруға келеді. Ұлдардың азасы әкелерінің өлімінен кек алуға серт берумен толы. Тесей кетіспес бұрын Аргос халқына Афинаға деген қарыздарын еске салады, олар оған алғыс айтады. Бірақ Афина олардың алғысына қанағаттанбайды. Ол кенеттен ғибадатхананың үстінде пайда болып, Тесейге Адрасттан Афинаға ешқашан шабуыл жасамауға уәде алуын бұйырады. Одан кейін Тесейге Аполлон ғибадатханасында осы уәдені жазып қоюға кеңес береді, ал жас адамдарға әкелерінің өлімінен кек алу үшін Тебаны тонап алатындарын айтады. Адраст пен әйелдер Тесейден алған көмекке ризалық білдіріп кетеді. Бұл оқиғаның бір бөлігі Геродоттың тарихының 9.27-бетінде де айтылған, онда афиналықтар бұл оқиғаны өз батылдығының мысалы ретінде келтіреді.

Aethra, the mother of the Athenian king Theseus, prays before the altar of Demeter and Persephone in Eleusis. She is surrounded by women from Argos whose sons died in battle outside the gates of Thebes. Because of Creon’s decree, their corpses remain unburied. Adrastus, the king of Argos who authorized the expedition, lies weeping on the floor surrounded by the sons of the slain warriors. Aethra has sent a messenger to Theseus asking him to come to Eleusis. The old women beg Aethra for help, evoking images of their sons’ unburied bodies and appealing to her sympathy as a mother. Theseus arrives. When he asks his mother what is going on, she directs him to Adrastus who begs him to reclaim the bodies. Adrastus explains that he supported the attack on Thebes, against the advice of the seer Amphiaraus, in deference to his sons in law, Tydeus and Polynices. Theseus observes that he favored courage over discretion. Admitting his mistakes, Adrastus appeals to Theseus as the ruler of the only city with the integrity and the power to stand up to Thebes. After a bit of reflection on the state of mankind, Theseus resolves not to repeat Adrastus’ mistake. He tells Adrastus to go away and leave him alone. Although Adrastus is ready to concede, the women will not take no for an answer. Appealing to principles of common human decency, they beg Aethra to intervene. She reminds her son that he has a duty to uphold the ancient laws of Hellas and warns him that his refusal might be interpreted as cowardice. Moved by her tears and arguments, Theseus agrees to intervene, but only if the Athenian citizens endorse his decision. Confident that the people will support him, he and his mother set out for home, followed by Adrastus and the sons of the slain warriors, while the suppliant women pray that Theseus will prevail. Some time later Theseus returns with a retinue. He dispatches his herald to Thebes to request the release of the bodies. If they cooperate, he says, thank them and come back. If they refuse, tell them Theseus will be in arms at their gates with the full backing of the Athenian people. Before the herald can leave, however, a herald from Thebes arrives looking for the local despot. When Theseus tells him that Athens is not ruled by a despot, but by the people, the herald adopts a disparaging tone. His city, he tells Theseus, is ruled by one man, not by an ignorant mob that is easily swayed by specious words. Theseus responds by saying that in a democracy every man can make a contribution if what he says is wise. The herald warns Theseus not to succumb to the patriotic fervor of the populace. "If death were before their eyes when they were giving their votes," he says, “Hellas would never rush to her doom in mad desire for battle." Theseus reminds the herald that he does not take orders from Creon and asserts his right to uphold the ancient customs of Hellas regarding the recovery of the corpses. When the herald warns him against meddling in something that does not concern him, Theseus states his resolve to do what is right and holy. The herald taunts him to bring it on, while Theseus tells his army to prepare for the attack. He will lead the way with a sword in his hand and the gods at his side. The herald leaves for Thebes with Theseus and his men in close pursuit. They pointedly leave Adrastus behind so as not to confuse their current mission with the previous invasion. As the men depart, the women express their fears of additional violence. They hope a compromise can be reached but offer prayers for victory just in case it cannot. A messenger — a former servant of Capaneus who had been captured by the Thebans — arrives to announce the Athenian victory. After describing how Theseus forced the Theban army to retreat into the city, he reports that Theseus restrained his men at the gates, telling them that they had come to rescue the bodies, not to sack the city. This is the kind of leader men should choose, the messenger says, one who shows courage in danger, but does not overreach. His sentiments are echoed by Adrastus who questions why men choose war instead of settling their disputes with reason. The messenger describes how Theseus himself washed the corpses and prepared them for burial. The women are pleased that the bodies have been recovered, but distressed at the thought of seeing them. It would have been better had they never married, they say. When Theseus arrives with the corpses, Adrastus engages the women in a loud lament. At Theseus’ suggestion, Adrastus delivers a funeral oration in which he offers the fallen warriors as models for the Athenian youth to emulate. He describes Capaneus, for example, as a paragon of moderation and Eteoclus as a man of such high honor that he spurned offers of gold to avoid corrupting his character. Theseus refuses to allow the women to see the mangled and decaying bodies of their sons, but says that they will receive their ashes. All will be burned in a common pyre except Capaneus who, because he was struck down by Zeus, will have a special tomb. The women continue their lament (“like some wandering cloud I drift”; “I have nothing left but tears.”) Suddenly, they spot Capaneus’ wife Evadne in her bridal dress climbing the rocks above her husband’s sepulcher. Recalling her wedding day, she announces her plan to join her husband in the flames of the pyre. Her father Iphis tries to talk her down, but she leaps to her death eliciting gasps from the onlookers and a cry of woe from her father. As Iphis leaves, the orphaned youths arrive to hand over the ashes of their fathers to their grandmothers. The boys’ lamentations are laced with promises of vengeance. As he prepares to leave, Theseus reminds the Argives of their debt to Athens — which they gratefully acknowledge. Their gratitude, however, is not enough for Athena. She suddenly appears above the temple to instruct Theseus to extract a pledge from Adrastus never to invade Athens. After enjoining Theseus to memorialize the pledge at the temple of Apollo, she tells the young men that they will grow up to avenge the death of their fathers by sacking Thebes. Adrastus and the women depart, grateful for the assistance they have received from Theseus. The same story had been mentioned years earlier in book 9.27 of The History by Herodotus, in which the Athenians claimed the event as an example of their history of bravery.

Жерленбеген өлілер

Ежелгі грек әдебиетінде жерлеу рәсімдері азаматтар үшін өте маңызды. "Илиада"да Патрокл сияқты мәйіттерді қалай күту керектігі үшін қатыгез жанжалдар бейнеленген. Адамдар өлгендердің денелерін алу үшін соғысып, тіпті өмірін де қауіпке тігеді. "Құдайылар тілегі" бұл ерекшелікті одан да әрі жетілдіре түседі, жат елдік мәйіттерді қайтарып алу үшін соғысқа дайын тұрған қаланың тұтас бейнесін көрсетеді. Ежелгі грек әдебиетінде мәйіттерді жерлеуден тыйым салу тақырыбы жиі кездеседі. Мысалдарға "Илиада"дағы Гектордың денесі, Софоклдің "Аякс" пьесасындағы Аякс денесі және Ниобеяның балалары жатады. Полиникстің денесімен не болғанын білу үшін Софоклдің "Антигона" трагедиясын қараңыз.