Батыс Африка әйелдерінің құпия қоғамы

Батыс Африка әйелдерінің құпия қоғамы – Санде. Қыздарды ересек өмірге дайындау, дәстүрлер, әйелдер құқығын қорғау, білім беру мақсатында құрылған.

9 мин оқу

100%

Дереккөз: Sande society — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Батыс Африка әйелдерінің құпия қоғамы

Санде, сондай-ақ задэги, бунду, бундо және бондо деп те аталады, Либерия, Сьерра-Леоне, Гвинея және Кот-д’Ивуар елдеріндегі әйелдердің бастама беру қоғамы. Санде қоғамы қыздарды әйелдердің жыныс мүшелерін кесу рәсімдері арқылы ересек өмірге дайындайды. Оның қолдаушылары оның құнарлылықты сыйлауға, моральдық нормалар мен дұрыс сексуалдық мінез-құлық ұғымдарын қалыптастыруға және мүшелерінің өмір бойы әл-ауқатын қамтамасыз етуге көмектесетінін айтады. Бұдан өзге, Санде әйелдердің әлеуметтік және саяси мүдделерін қорғайды және ерлерге арналған толықтырушы институт – Пороға қатысты олардың бірігіп жұмыс істеуін күшейтеді. Санде қоғамының маскарады – тек әйелдер ғана басқаратын ағаштан жасалған бет маскасының Африкадағы сирек және мүмкін бірегей мысалы. Бұл географиялық аймақтағы әйелдердің ерекше әлеуметтік статусын көрсетеді.

Географиялық аумағы

Санде қоғамы Орталық Батыс Атлантика аймағында таралған, шағын Скарси өзені мен Палмас мүйісімен шектелген орманды жағалау аймағында орналасқан, этникалық құрамы алуан және тілдік тұрғыдан әртүрлі аймақ. 1668 жылы голланд географияшысы Олферт Даппер Либерияның Кейп-Маунт аймағында болған "Сэнди" қоғамының сипаттамасын жариялады, бұл 1628 жылға дейін жатқан бірінші қол деректерге негізделген. Антропологтар санде Гола қоғамында пайда болып, көршілес менде және вай тайпаларына тарағанын айтады; басқа этникалық топтар сандеді осы ғасырға дейін қабылдады. Бүгінде бұл әлеуметтік институт Либерияның басса, гола, кисси, кпелле, лома, мано және вай; Сьерра-Леонедегі коно, лимба, менде, шербро, темне және ялунка тайпаларында; сондай-ақ Гвинеядағы осы этникалық топтардың солтүстік және шығыс бөліктерінде кездеседі. Көпшілігі христиан дінін ұстанатын Сьерра-Леоне креолдары Сьерра-Леонеде әйелдердің сүрейінен қырқу (FGM) рәсімін жасамайтын және бондо/санде қоғамының обрядтарына қатыспайтын жалғыз этникалық топ болып табылады.

Өңірлік айырмашылықтар

Антропологтар мен өнер тарихшылары кейде Санде қоғамын қамтушы, бүкіл этностық қауымдастық ретінде сипаттағанымен, аймақ бойынша мәдени айырмашылықтар көптеген. Санде қоғамы бар этностар үш тілдік отбасыға (Манде, Мел және Кру) жататын тілдерде сөйлейді. Олар анимистер болуы мүмкін, немесе менде, ваи және ялунка сияқты, олардың арасында мұсылмандар көп болуы мүмкін. Кейбір қоғамдарда, мысалы, Басса, Кисси және Конода, ерлердің қосымша қоғамы – Поро, кездеспеуі мүмкін. Дей және Лома этностарында Санде қоғамы қара металл өңдейтін шеберлерді ритуалдық маман ретінде қабылдайды, ал Гола қоғамында маскамен бейнеленген рух әйел емес, ер деп есептеледі. Шындығында, Санде қоғамының көптеген этностар арасындағы ең басты символы – ағаштан жасалған бас киім маскасы – Кпеле, Коно, Лома және Мано этностарында мүлдем жоқ.

Қыздарды ұрлау және әйел жыныстық мүшелерін кесу (ҚЖБ)

Жасөспірім қыздар егін жинаудан кейінгі құрғақ маусымда қала немесе ауылды қоршаған орманның арнайы тазартылған бөлігінде топтап бапталады. Бапталу мерзімі бастаушының жасына, тегіне, мектепке қатысуына және этникалық жатақтығына байланысты бірнеше аптадан бірнеше айға дейін өзгереді. Бұрынғыда қыздар «бондо» немесе «бұталы жер» деп аталатын орман ішінде бір жылға жуық уақыт бойы тұрған, сол кезде олар Санде басшылығы үшін күріш егіншілікпен айналысқан. Бүгінде бапталу мерзімі шамамен 3-4 аптаға созылады.

Бастауыштан кейінгі білім беру

Жаралары сарқылғаннан кейін қыздарға шаруашылық, егіншілік, жыныстық білім, би және медицина үйретіледі. Ерекше қабілет көрсететін қыздарға, немесе кейбір деректер бойынша, жоғары рулы жер иелерінің қыздарына мата бояу сияқты арнайы шеберліктер оқытылуы мүмкін. Санде мүшелігі – өмір бойы сақталатын және қыздарына беріліп, жалғасатын ұлттық ерекшелік.

Қоғамға қайта оралу

Басталу рәсімінің аяқталуымен қыздар дәстүр бойынша жуылып, қоғамға некеге шығуға дайын ересектер ретінде қайта оралады. Олар орманнан ең әдемі киімдерімен шығады, ал жаңа есімдері олардың жаңадан қол жеткізген ересек статусын және қауымдастықтың рәсімдік иерархиясындағы олардың жеке ерекшеліктерін (яғни, дәрежесін) көрсетеді. Кейбір аймақтарда тістер пішіндес іздер, білімсіздердің қыздарды орман рухы жұтып қойып, енді оларды қоғамға қайтарған деген сенімін күшейтеді; алайда, өлім мен қайта туу бейнесі Санде басталуының әрқашан да маңызды бөлігі бола бермейді. Басталудан кейінгі рәсімді бітіру тойымен салыстыруға болады. Жаңадан басталушылардың барлығы ақ мақтадан тігілген көйлектер мен бас киімдерін киеді, содан кейін қауымның барлық мүшелерінің алдында ән салып, би билейді. Одан кейін әрбір мақтан тұтқан жас адам отбасы мен достарымен бірге тұрып, енді ешқашан басталу рәсімінен өту қажеті жоқ екенін көрсететін киім киеді.

Символикалық мәні

Джедреджтің (1986) пікірінше, Санде бастауыш рәсімінің негізінде бірнеше кеңістіктік және уақыттық қарама-қайшылықтар жатыр, мысалы, бір жағынан ауыл (ашық) және орман (сырлы) кеңістігі, ал екінші жағынан – ата-бабалар дәуірі (қасиетті) мен бүгінгі күн (әдеттегі). Басталушының баладан ересекке айналуының моральдық өзгерісі үш сатыда жүзеге асады (жаңа бастаған > таза қыз > күйеу бала) және қала немесе ауылда жасалатын жазалау іздері, теріні тазалау және/немесе денеге тесік салу арқылы белгіленеді. Осы өнер көрсетімдерінің маңызды символы – басталушының ата-бабалар әлеміне метафоралық түрде су арқылы жасаған саяхаты.

Либериядағы ерекше бетперде салттары

Батыс Африкада әйелдер көбінесе бетперде тақпайды, бірақ осы аймақта әйелдер Санде үшін қолдануға арналған ең көп және ең маңызды ағаштан жасалған маскалар өндіріледі. Масканың бірнеше түрі бар, олардың кейбіреулері ағаштан, ал көптегені былғарыдан, теріден және матадан жасалған, олар Poro деп аталатын еркектердің бастамалық қоғамымен бірге қолданылады. Бұл қоғамдарда қолданылатын маскалардың барлығы аймақ бойынша ортақ иконографиялық белгілеріне ие, бірақ әрбір маска жергілікті Poro немесе Санде қоғамдарының бөлімшелерімен байланысты деп саналатын рухани күшке сәйкес жеке адамның атымен танылады.

Либериядағы Санде қоғамының саяси және экономикалық ықпалы

Санде қоғамы Либерияда маңызды саяси, әлеуметтік, білім беру және экономикалық рөл атқарады. Санде дәстүрлері, оның ішінде бастау рәсімдері 17 ғасырдан бері жазылған. Санде қоғамының Либериядағы көптеген ауылдық қауымдарға күшті ықпалы болғандықтан, жергілікті деңгейде бедел мен билікке ие болу үшін осы қоғамға қатысу қажет. Санде немесе Поро қоғамдарынан бас тартқан отбасылар қоғамнан шеттетіліп, моральдық құқық бұзушылар деп есептеліп, ауылдық мәселелерді шешуге қатыса алмайды.

Зоопарктердің экономикалық ықпалы

Зоя болу әрқашан үлкен құрмет пен экономикалық сыйақымен бірге келген. Мысалы, құл саудасы кезінде зоялар еуропалықтарға сату үшін әйелдерді алу үшін «жартас» мектептерін пайдаланды және пайданы өздеріне қалдырды.

Санде жергілікті және ұлттық саясаттағы ықпалы

Саяси тұрғыдан Санде және Поро қоғамдары 1924 жылдан бері ресми мемлекеттік ережелермен қорғалған. Билік үшін күрескен саясаткерлер заңдылыққа ие болу үшін Поро қоғамына қатысуға тырысты. Бұл қоғамдарды ел бойынша реттеу және оларды жергілікті қарсылықтардан қорғау Үкіметтің Ішкі істер министрлігінің міндеті. Зоолар маңызды жергілікті билікке және ықпалға ие болғандықтан, саясаткерлер оларды ауылдық жерлерде қолдау табу үшін жиі пайдаланады. Санде және Поро басшылары Либериядағы дәстүрлі билік органдарының өкілдігі болып табылатын Ұлттық басшылар мен ақсақалдар кеңесінің (NCCE) төрағалары болып табылады және елдің ішкі істеріне, сондай-ақ мемлекеттік билікке кеңес береді.

Санде және аналық жыныс мүшесін кесумен байланысты мәселелер

Бұл дәстүрлерді қоршап тұрған пікірталастың өзегі әйелдердің жыныс мүшелерін кесу (ӘЖМ) мәселесі болып табылады. Елдің тайпа басшыларының төрағасы Момо Киазолу: «Либерия үшін [ӘЖМ] жалғасуы маңызды, өйткені бұл біздің мәдениетіміз. Мүмкін, адамдар оның зиянды екенін айтып, не туралы сөйлесіп жатқанын білмейді» деді. Санде қоғамының жергілікті және ұлттық деңгейдегі саясаттағы тығыз байланысының нәтижесінде, Либерияда ӘЖМ-ді шектеуге бағытталған заңнама көбінесе тиімсіз болды. Мысалы, 2012 жылы Либерия үкіметі Санде көшбасшыларының лицензияларын тоқтатқанын жариялады, бірақ бұл шараға қарамастан ӘЖМ тоқтамады. 2018 жылы бұрынғы президент Эллен Джонсон Сэрлиф 92-ші жарлыққа қол қойып, ӘЖМ-ді бір жылға уақытша тоқтатты. Алайда, бұл жарлықтың ауқымы шектеулі болды, ол тек 18 жасқа толмаған қыздарға ғана қатысты және қылмыскерлерге жұмсақ жазалар қарастырылды. Осының салдарынан, ол ел бойынша ӘЖМ практикасын азайтуға көмектеспеді. Либерия халқының үштен екі бөлігіне Санде билігінің саяси ықпалы зор болғандықтан, Санде билігіне қауіп төндіретін заң ұлттық деңгейде қабылданбайды. Дегенмен, бұл Санде қоғамдарының мәдени беделін жоғалтуына тікелей байланысты емес, бұл жағдайға ӘЖМ-ге қарсы үгіттердің күшеюіне байланысты ақпараттың жеткіліксіздігі себеп болуы мүмкін. Бұл практика ауылдық жерлерде тұратын әйелдер арасында (52,3%) кең таралған, ал қалалық жерлердегі әйелдер арасында (29,9%) одан аз кездеседі. Бұл көрсеткіш Солтүстік-Батыс (68,3%) және Солтүстік-Орталық (54,2%) аймақтарында ең жоғары деңгейде тіркелді. Сандеге қатысқан әйелдердің саны және оның мерзімі туралы нақты статистика жоқ, себебі қоғамның құпиялылығы және ӘЖМ сияқты оның практикасы туралы айтқандарға кек қайтарудан қауіптену кең таралған. Осы себепті, бұл көрсеткіштердің нақтырақ еместігі мүмкін. Санде қоғамдарына қабылдануға жасқа қатысты талаптар да алаңдау тудырады. Екі жасар қыздар да «бұталық мектепке» жіберілген. Либерияда ӘЖМ өте сезімтал және табу тақырып болып саналады, тіпті халықаралық көмек ұйымдары да өздерінің жұмыстары туралы ашық әңгімелеуден бас тартады. Либериялық көмек тобының директоры: «Бұл өте күрделі мәселе, сондықтан біз қызметкерлеріміз бен серіктестеріміздің қауіпсіздігін қамтамасыз етуіміз керек» деді.

At the heart of the debate surrounding these traditions is the issue of female genital mutilation (FGM). Momo Kiazolu, chairman of the country's tribal chiefs, emphasized that "it's important for Liberia that [FGM] should continue because that's our culture. Maybe people say it's harmful and don't know what they're talking about." As a result of Sande society’s integral role in local national level politics, legislation that has tried to limit FGM practices in Liberia has been largely ineffective. In 2012, for example, the government of Liberia announced that it had suspended licenses for Sande leaders, but FGM continued at the same rate despite this measure. In 2018, former President Ellen Johnson Sirleaf signed Executive Order 92, temporarily banning FGM for the span of a single year. However, this bill was severely limited in its scope and only covered girls below the age of 18 and held lenient penalties for perpetrators. Resultantly, it did little to reduce FGM practices throughout the country. Due to the political influence zoes hold on nearly two thirds of the Liberian population, no law actually threatening the power of Sande can be approved at a national level. However, this cannot be directly attributed to Sande societies losing any of their cultural influence and membership, and might be more suggestive of underreporting due to increased anti FGM messaging in the media and by the government. The practice remains widespread among women who live in rural areas (52.3%), particularly when compared to those in urban areas (29.9%). It is most prevalent in the North Western (68.3%) and North Central (54.2%) regions. No definitive statistics about the number of women involved in Sande or its temporality exist due to the secretive nature of the society and the widely held fears of retribution for speaking out about its practices, such as FGM. As a result, these numbers are likely to be underreported. Concern has been raised over the age of consent for initiation into Sande societies. Girls as young as two have been sent into bush school. FGM is considered a volatile and taboo topic of conversation in Liberia, and even international aid organizations refuse to speak publicly about their work. According to the director of a Liberian aid group, "this is a very sensitive issue, and we need to make sure we are respecting the security and safety of our staff and partners.”

Басқа деректер мен қосымша оқу

Ыбырайым, Артур. Менде үкіметі мен саясаты отарлық билік кезінде. Сьерра-Леоне университеті баспасы, 1978. Бледсо, Каролина. Кепель қоғамындағы әйелдер мен неке. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1980. Буун, Сильвия А. Судан шағылысқан сәуле: Менде өнеріндегі әйел сұлулығының идеалдары. (Yale Publications in the History of Art 34). Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1986. Даппер, О. Африкалық аймақтардың егжей-тегжейлі сипаттамасы, Мысыр, Барбария, Ливия, Биледульгерид, Гвинея, Эфиопия, Абиссиния. Амстердам: Й. ван Мюрс, 1668. Дэй, Линда Роуз. Менде әйел басшылары, 1885–1977: Түпкілікті саяси институттың эволюциясын іздеу. PhD диссертациясы, Висконсин университеті, Мэдисон, 1988. д’Азеведо, Уоррен Л. (1962) Орталық-Батыс Атлант аймағын белгілеудегі тарихи мәселелер. Нью-Йорк ғылым академиясының жылнамалары 96: 512–538. д’Азеведо, Уоррен Л. (1980) Батыс Атлант жағалауының Африка өнері: Фредерик Лэмптің формасы мен мазмұнындағы өзгерістер. Л. Кахан галереясы, Нью-Йорк, 1979. Африка өнері 14(1): 81–88. Дубинскас, Фрэнк А. «Кез келген әйел» және «Супер» әйел: Совоны зерттеу, Менде әйелдерінің құпия қоғамының рухы, Санде: оның формасының идеологиялық құрылымы мен әйелдердің әлеуметтік және экономикалық жағдайындағы негіздері арасындағы байланыс. Жарияланбаған қолжазба, 1976. Эсмон, М. С. Ф. (1958) Йоко ханым: Менди конфедерациясының билеушісі. Сьерра-Леоне зерттеулері (жаңа серия) 11: 165–168. Холсо, Свенд Э. (1980) Либериядағы Вай Санде қоғамы туралы ескертулер. Этнологиялық журнал 1: 97–109. Джедреж, М. С. (1990) Батыс Африканың құпия қоғамының құрылымдық аспектілері. Этнологиялық журнал 1: 133–142. Джедреж, М. С. (1986) Орталық Гвинея жағалауындағы космология және символизм. Anthropos 81: 497–515. Ламп, Фредерик (1985) Космос, косметика және Бондо рухы. Африка өнері, 18(3): 28–43+98–99. Леопольд, Роберт С. (1983) Адамның қалыптасуы және метафоралар жасауы: Поро және Санде бастауыш ритуалдарында ақ саздың мағынасы. Антропология 7(2): 21–42. МакКормак, Кэрол П. [Хоффер]. Йоко ханым: Кпа Менде конфедерациясының билеушісі. «Әйел, мәдениет және қоғам» жинағында, Мишель З. Розальдо және Луиза Лампхер редакциялаған, 28–171, 333–334 беттер. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1974. МакКормак, Кэрол П. [Хоффер]. Бунду: Құпия қоғамдағы әйелдер ынтымақтастығының саяси салдары. «Әйел болу: ұрпақ алу, билік және өзгеріс» жинағында, Дана Рафаэль редакциялаған, 155–163 беттер. Гаага: Мутон, 1975. МакКормак, Кэрол П. [Хоффер]. Денсаулық, бала тудыру және босану, Моямба ауданы, Сьерра-Леоне. «Жас жетімдік және бала туу этнографиясы» жинағында, C. P. MacCormack редакциялаған, 115–139 беттер. Нью-Йорк: Академиялық баспа, 1982. Филлипс, Рут Б. (1995) Әйел бейнесі: Сьерра-Леонедегі Менде тайпасының Санде маскарадалары. Лос-Анджелес: UCLA Фаулер мәдени тарих мұражайы. Сауерр, Гарри және С. К. Тодд (1970) Сьерра-Леонедегі Менде тайпасы арасында үш және төрт сандарының мағынасы. Сьерра-Леоне зерттеулері (жаңа серия) 26: 29–36.

Abraham, Arthur. Mende Government and Politics under Colonial Rule, Sierra Leone Univ. Press (dist. by Oxford), 1978. Bledsoe, Caroline. Women and Marriage in Kpelle Society. Stanford: Stanford University Press, 1980. Boone, Sylvia A. Radiance from the Waters: Ideals of Feminine Beauty in Mende Art. (Yale Publications in the History of Art 34). New Haven: Yale University Press, 1986. Dapper, O. Naukeurige Beschrijvinge der Afrikaensche Gewesten van Egypten, Barbaryen, Libyen, Biledulgerid, Guinea, Ethiopiën, Abyssine , Amsterdam: J. van Meurs, 1668. Day, Lynda Rose. The Female Chiefs of the Mende, 1885 1977: Tracing the Evolution of an Indigenous Political Institution. Ph. D. dissertation, University of Wisconsin Madison, 1988.
d'Azevedo, Warren L. (1962) Some Historical Problems in the Delineation of A Central West Atlantic Region. Annals of the New York Academy of Sciences 96: 512 538.
d'Azevedo, Warren L. (1980) African Art of the West Atlantic Coast: Transition in Form and Content, by Frederick Lamp. L. Kahan Gallery, New York, 1979. African Arts 14(1): 81 88. Dubinskas, Frank A. "Everywoman" and the "Super" Woman: An Investigation of the Sowo, Spirit of the Mende Women's Secret Society, Sande: The Relation of Her Form as an Ideological Construction to its Bases in the Social and Economic Position of Women. Unpublished manuscript, 1976. Easmon, M. C. F. (1958) Madam Yoko: Ruler of the Mendi Confederacy. Sierra Leone Studies (n. s.) 11: 165 168. Holsoe, Svend E. (1980) Notes on the Vai Sande Society in Liberia. Ethnologische Zeitschrift 1: 97 109. Jedrej, M. C. (1990) Structural Aspects of a West African Secret Society. Ethnologische Zeitschrift 1: 133 142. Jedrej, M. C. (1986) Cosmology and Symbolism on the Central Guinea Coast. Anthropos 81: 497 515. Lamp, Frederick (1985) Cosmos, Cosmetics, and the Spirit of Bondo, African Arts, 18:3, 28 43+98 99. Leopold, Robert S. (1983) The Shaping of Men and the Making of Metaphors: The Meaning of White Clay in Poro and Sande Initiation Society Rituals. Anthropology 7(2): 21 42. MacCormack, Carol P. [Hoffer] Madam Yoko: Ruler of the Kpa Mende Confederacy. In Woman, Culture and Society, edited by Michele Z. Rosaldo and Louise Lamphere, pp. 171–187, 333 334. Stanford: Stanford University Press, 1974. MacCormack, Carol P. [Hoffer]. Bundu: Political Implications of Female Solidarity in a Secret Society. In Being Female: Reproduction, Power, and Change, edited by Dana Raphael, pp. 155–163. The Hague: Mouton, 1975. MacCormack, Carol P. [Hoffer]. Health, Fertility and Birth in Moyamba District, Sierra Leone. In Ethnography of Fertility and Birth. C. P. MacCormack, ed. pp. 115–139. NY: Academic Press, 1982. Phillips, Ruth. B. (1995) Representing Woman: Sande Masquerades of the Mende of Sierra Leone. Los Angeles: UCLA Fowler Museum of Cultural History. Sawyerr, Harry and S. K. Todd (1970) The Significance of the Numbers Three and Four among the Mende of Sierra Leone. Sierra Leone Studies (n. s.) 26: 29 36.