Кіріспе

Ақыл философиясындағы ұғым

Ақыл философиясында картезиандық материализм – мидың кейбір жерлерінде (немесе жерлерінде) саналы тәжірибемізге тікелей сәйкес келетін ақпараттар жиынтығы бар деген идея. Атына қарамастан, картезиандық материализм Рене Декарт ұстанған немесе қалыптастырған көзқарас емес, ол екіжақтылықтың (субстанциялық дуализмнің) бір түрін жақтады. Ең қарапайым түрінде картезиандық материализм, мысалы, мидың белгілі бір жерінде біздің нақты бір сәтте саналы түрде сезініп отырған барлық нәрсеміздің тұтас бейнесі болатынын болжай алады: біз көріп отырғанымыз, естіп отырғанымыз, иіскеп отырғанымыз және, шын мәнінде, саналы түрде сезінетін барлық нәрсе. Қысқасы, картезиандық материализм біздің миымызда, гипотетикалық бақылаушы саналы тәжірибенің мазмұнын сәт сайын "таба алатын" картезиандық театр бар деп тұжырымдайды. Ал осы "ерекше нейрондық ортаның" сыртында болатын кез келген нәрсе – санасыз болып табылады.

Көп мағыналы

Француз материализмі Декарттың механизмі мен Локк, Гоббс, Бэкон және, ең соңында, "Материя ойлана алмай ма?" деген сұрақ қойған Дунс Скоттың эмпиризмінен дамыды. Олардың пікірінше, табиғат ғылымдары алдыңғыларына "картезиандық материализм" ретінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Региус, Кабанис және Ла Метри сияқты философтар мен дәрігерлер Декарттың биологиялық автоматтарының тіршілігін материалдық емес танымға жүгінбей сақтап, картезиандық дуализмнің метафизикасынан бас тартты. Алайда, философ Дэниел Деннет бұл терминді мидағы саналы тәжірибенің орталықтандырылған репозиторийі туралы кең таралған картезиандық идеяны атап өту үшін қолданады. Деннет былай дейді: "Картезиандық материализм – бұл мидың бір жерінде шешуші финиш сызығы немесе шекара бар, онда келу реті тәжірибедегі 'көрсету' ретімен теңеседі, себебі онда болып жатқан нәрсе – сіздің санаңыз". Басқа заманауи философтар көбінесе аз нақты анықтамалар қолданды. Мысалы, О'Брайен мен Опи оны сананың "мидың физикалық материалдарында іске асырылатын" идеясы ретінде анықтайды, ал У. Тид Роквелл картезиандық материализмді былай анықтайды: "Картезиандық материализмнің негізгі догмасы – мидің пайда болуы үшін бас сүйегіндегі нейрондық белсенділік ғана функционалды тұрғыдан маңызды". Дегенмен, Роквеллдің картезиандық материализм туралы түсінігі белгілі бір жағынан аз ерекше болғанымен, ол Деннеттің нұсқасына толық жауап болып табылады, дамымаған алдыңғысы емес. Роквеллдің "Не ми, не шабыт" кітабының басты тақырыбы – Деннеттің картезиандық материализмінің өзінің нұсқасын жоққа шығару үшін қолданатын аргументтері, шын мәнінде, ақыл-ойдың бүкіл Ми/Дене/Әлем байланысының туындаған қасиеті деген көзқарасты қолдайды. Роквелл үшін, мидың барлық бөлігі ақыл-оймен бірдей деп мәлімдеу, мидың бір бөлігі ақыл-оймен бірдей деп мәлімдеуден артық негізделмеген. Деннеттің терминді қолдануы ең көп таралған.

Картезиандық дуализм

Декарт адамның материалдық денеден және материалдық емес жаннан (немесе "ойдан") құралған деп сенген. Декарттың пікірінше, ой мен дене өзара әрекеттеседі. Дене ойға әсер етуі мүмкін; мысалы, қолыңызды отқа тигізгенде, дене сіздің қолыңыздан ойға сенсорлық ақпаратты жібереді, нәтижесінде сіз ауырсынуды сезінесіз. Сол сияқты, ой да денемізге әсер етеді. Мысалы, қолымызды қозғалтуды шешсек, бұлшық еттеріміз соны орындайды. Декарт екі көзіміз бір затты тәуелсіз түрде көрсе де, саналы тәжірибеміз екі бөлек көрініс өрісінен тұрмайтынын атап өтті, әрқайсысы заттың бейнесін ұстамайды. Керісінше, екі көзден де ақпарат алатын, бірыңғай, овал пішіндес көріс өрісін сезінеміз, ол бір сурет ретінде біріктірілгендей көрінеді. (Мысалы, фильмде кейіпкер бинокль арқылы қарағанда, көрерменге оның көзқарасынан не көріп тұрғаны көрсетіледі. Көрсетілген сурет ешқашан екі толыққанды дөңгелек суреттен тұрмайды, режиссер әр линзадан алынған ақпараттан құралған сегізбұрышты аймақты көрсетеді.) Декарт екі көзден түсетін ақпарат саналы қабылдауға "енуден" бұрын бір жолмен біріктірілгендей екенін атап өтті. Ол басқа сезімдерде де осындай эффект байқады. Осыған сүйене отырып, Декарт мида барлық сезімдік ақпарат жиналатын, содан кейін материалдық емес ойға берілетін бір орын болуы керек деп болжады. Оның пікірінше, бұл орынға ең лайықты үміткер – эпифиз безі, себебі ол мидың сол және оң жартысында екі рет қайталанбайтын, жалғыз құрылымды бөлігі деп есептеді. Декарт эпифиз безін "жанның ордасы" деп санады, сондықтан санаға "енуі" үшін кез келген ақпарат бұл безден өтуі керек деп ойлады. Оның пікірінше, эпифиз – барлық ақпараттың "бір жерге жиналатын" орны.

Деннеттің Картезиандық материализмге қарсы дәлелдері

"Аңғару түсіндіріледі" еңбегінде Деннет картезиандық материализм идеясын жоққа шығару үшін бірнеше дәлел ұсынады.

Таңдаудың уақытты аномалиясы

Картезиандық материализмге қарсы тағы бір аргумент психология және нейробиология салаларындағы бірнеше ғылыми эксперименттердің нәтижелерінен туындайды. Түс Фи құбылысын және метаконтраст эффектісін көрсететін эксперименттерде екі стимул экранға бірінен кейін бірі жылдам көрсетіледі. Таң қалдыратыны, кейбір жағдайларда екінші стимул бірінші стимулдың қабылдауына әсер ете алады. Бенджамин Либет жүргізген басқа эксперименттерде екі электрлік стимуляция саналы қатысушыға бірінен кейін бірі жіберіледі. Кейбір жағдайларда қатысушылар екінші стимуляцияны бірінші стимуляцияны сезінуден бұрын сезінгендерін хабарлайды. Бұл эксперименттер ми күйлерінің сана мазмұнына тікелей ауысуы мүмкін емес деген идеяны күмәнден тудырады. Екінші стимул қалай "уақыт бойынша кері" проекциялана алады, яғни екінші стимул қолданылғанға дейін болған нәрселердің қабылдауына әсер ете алады?

Екі түсіндірме

Уақыттың өзгеруіне байланысты туындаған мәселелерге жауап ретінде екі түрлі түсіндірме ұсынылды. Біріншіден, сезімдік ақпарат санаға берілмес бұрын, белгілі бір уақыт кешігісінен кейін буферде жинақталады делінеді. Сана пайда болу үшін уақыт қажет болғандықтан, екінші стимул бірінші стимул туралы сақталған ақпаратқа әсер етуге мүмкіндік алады. Осы тұжырым бойынша, қатысушылар өздерінің қате тәжірибелерін дұрыс еске алады. Деннет мұны "Сталиндік түсіндірме" деп атайды (Сталиндік Кеңес Одағының наразы қазылар алдында жасалған жалған дәлелдерді көрсеткен сот процестерінен кейін). Екінші түсіндірме уақытқа қатысты кері пікір білдіреді. Мүмкін, қатысушылар өздерінің баяндамаларына қайшы, бастапқыда бірінші стимулды екінші стимулдан бұрын және оның әсеріне ұшырамағандай сезінген шығар. Бірақ, кейіннен қатысушылардан олардың тәжірибелерін еске түсіруді сұрағанда, бірінші стимул туралы естеліктерінің екінші стимулмен бұзылғанын анықтады. Сондықтан, олар ешқашан болмаған оқиғаларды дұрыс баяндайды. Осы көзқарас бойынша, қатысушылар алғашқы тәжірибелерін дұрыс сезінеді, бірақ оларды дұрыс есіне түсірмейді. Деннет бұл көзқарасты Джордж Оруэллдің "1984" романының құрметіне "Оруэллдік түсіндірме" деп атайды, онда тоталитарлық үкімет өзінің мақсаттарына сай тарихты жиі қайта жазады. Осы екі түсіндірмеден қайсысы дұрыс екенін қалай анықтауға болады? Екі түсіндірме де берілген деректерді жеткілікті түрде түсіндіреді және бірдей болжамдар жасайды. Деннет ешқандай негіздік себеп таба алмады, сондықтан ол олардың театрға қатысты жалпы ұғымдарын қабылдамайды. Ол былай дейді:

Дуализмнің жауабы

Көптеген философтар Дэннеттің дуализмді бірден қабылдамауына күмән келтіреді (оны "Түсіндірілген сана" еңбегінде небәрі бірнеше беттік аргументтерден кейін жоққа шығарады), адамдардың дуализмді көбінесе қызықты көзқарас деп санайтын түрлі себептерге тоқталады (дуализм үшін аргументтерді қараңыз). Дуализм жақтастары үшін психикалық құбылыстар белгілі бір субъективті сипатқа ие, ал физикалық құбылыстар мұндай емес. Яғни, мысалы, күйген саусақтың сезімі, аспанның көк түсінің көрінісі, әдемі музыканың дыбысы және т.б. Азабы сезіну, таныс көк түсті көру сияқты сезімдер мінез-құлқына тәуелсіз болады, олар квалия деп аталады, ал олардың болуы туралы философиялық мәселе Чалмерс сананың қиын мәселесі деп аталады. Дуалистер Дэннет осы құбылыстарды түсіндірмейді, керісінше, оларды елемейді деп санайды. Шындығында, Дэннеттің "Түсіндірілген сана" кітабының атауы сыншылар тарапынан жиі сықаққа ұшырайды, олар кітапты "Жоққа шығарылған сана" немесе тіпті "Елеусіз қалдырылған сана" деп атайды.

Картезиандық материалистердің жауаптары

Кейбір философтар Картезиандық материалистер деген атауды белсенді түрде қабылдады және Деннеттің аргументтеріне көнбеді. О'Брайен мен Опи (1999) Картезиандық материализмді қолдап, Деннеттің мидағы феноменалдық тәжірибенің басталуын қағида бойынша нақты анықтау мүмкін емес деген тұжырымына қарсы шығып, Фи феноменін Картезиандық материалистік парадигмаға бейімдеудің жолын ұсынады. Блок саналы тәжірибенің мазмұны мида таратылған "Картезиандық модулизм" деп аталатын балама нұсқаны сипаттады.

Нейробиологтардың жауабы

Деннеттің мидың сананың мазмұнын сақтайтын арнайы аймақтары жоқ деп талап етуіне қарамастан, көптеген нейробиологтар бұл пікірмен келіспейді. Шындығында, саналы ақпаратты санасыз ақпараттан ажырататын нәрсе әлі де қызығушылық тудыратын сұрақ болып табылады, ал мидың әртүрлі аймақтарынан алынған ақпараттардың біртұтас бүтінге қалай біріктірілетіні (байланыс мәселесі) белсенді зерттеу нысаны болып қалады. Жақында ғана Global Workspace Theory (Жалпы жұмыс кеңістігі теориясы) мидың барлыққа қолжетімді "жұмыс кеңістігі" болуы мүмкін екенін алға тартты. Адамның көру жүйесін зерттеу тағы бір сын тудырды. Екі көздің де соқыр нүктесі болғанымен, саналы көру тәжірибесінде ешқандай кемшілік сезілмейді. Кейбір ғалымдар мен философтар, субъективті мәліметтерге сүйене отырып, ми көршілес көру ақпаратына сүйене отырып, бұл кемшіліктерді бір жолмен "толықтырады" деді. Деннет, Картезиандық театрға қарсы пікір білдіргендіктен, мұндай "толықтырудың" қажеті жоқ екенін күшпен дәлелдеді. Бірақ, жүргізілген зерттеулер көру қабыршағының өте күрделі "толықтыру" процесін жүзеге асыратынын көрсетті. Бұл оқиғаның өзі де даулы. Кейбіреулер бұл Деннетке ауыр соққы деп санайды, ал басқалары бұл Декарт материализмін растамайды немесе көптеген нұсқалар моделін жоққа шығармайды, және Деннет бұл егжей-тегжейлі мәселеде жаңылысса да, негізінен дұрыс екенін айтады.