Кіріспе

Дацентрус ("құйрығы ұштармен толы" деген мағынада), бастапқыда Омозавр деп белгіленген, Еуропаның соңғы Юра және, мүмкін, ерте Бор дәуірінде (154–140 млн жыл бұрын) өмір сүрген стегозаврлар туысы. Оның типтік түрі, Омозавр арматус, 1875 жылы Англияның Суиндон қаласындағы Киммеридж сазындағы саздан табылған қаңқаға негізделген. 1902 жылы туыс Дацентрус деп қайта аталды, себебі Омозавр атауы бұрыннан фитозавр үшін қолданылып келген. 1875 жылдан кейін жартылай ондай басқа түрлерге де атау берілді, бірақ олардың ішінде тек Дацентрус арматус ғана жарамды болуы мүмкін. Осы жануардың қалдықтары шектеулі, сондықтан оның сыртқы түрінің көп бөлігі белгісіз. Бұл шамамен ұзындығы және салмағы болатын ең ірі стегозавр. Дацентрус пен Мирагаия сияқты басқа дацентруриннің арасындағы байланыс мәселесі даулы.

Ашық жерлер мен түрлер

1874 жылғы 23 мамырда Свиндон Кирпіш және Тиль компаниясының Джеймс Шопланды профессор Ричард Оуэнге жазған хатында олардың балшық шұңқыры, Уилтширдегі Свиндондағы Ескі Свиндон төбесінің астындағы Свиндон Ұлы карьері, Британдық табиғи тарих мұражайына сыйға беруге дайын болатын қазба скелетін тапқанын хабарлады. Оуэн Уильям Дэвисті үлгіні сақтауға жіберді, ол сегіз фут биіктігі мен алты фут ені бар балшық түйінге салынған екен. Оуэн өте қатты түйіннің ыдыраудан шыққан газдардан пайда болғанын болжады. Оны тұтас көтеруге тырысқанда, балшық бірнеше бөлікке ыдырап кетті. Ақырында олар жалпы салмағы үш тонна болатын жәшіктерде Лондонға жеткізілді. Кейін сүйектерді Оуэннің дайындаушысы, тасшы Кейлеб Барлоу жартылай ашты. Оуэн 1875 жылы қалдықтарды Omosaurus armatus типтік түрі ретінде атады және сипаттады. Туыстың атауы грекше ὦμος, omos, "жоғарғы қол", мықты жамбас сүйегіне қатысты. Арматус деген атау латын тілінде "қаруланған" дегенді білдіреді және бұл жағдайда Оуэннің жоғарғы қолда бар деп болжаған үлкен тікенекті білдіреді. Зерттеу жоғары сапалы литографиялармен суреттелді. Голотип NHMUK OR 46013 Киммеридж саз формациясының қабатында табылды. Көп ұзамай одан бас тартты, сондықтан оның нақты орналасқан жері мен жасын анықтау мүмкін емес. Голотип - бас сүйегінен тыс, бас сүйегінен кейінгі скелет. Негізгі түйін фрагментіне таз кіреді; алты артқы арқа омыртқасының, барлық сакральдық омыртқалардың және сегіз алдыңғы құйрық омыртқасының сериясы; оң жамбас сүйегі және кейбір еріген омыртқалар. Жалпы, материалда он үш омыртқасы бар. Сонымен қатар, сол жақ алдыңғы аяқтың толықтай бір бөлігі басқа бір топырақ үйірмесінде сақталған. Қосымша элементтерге кальканейі бар оң жақ фибуланың бөлігі, жартылай сопақша, оң жақ мойын пластинасы және сол жақ құйрықтың тікенегі жатады. Омозаврлар тұқымдасына кіретін тағы бірнеше түрлер бар. Британдық табиғи тарих мұражайының жинағының бір бөлігі NHMUK 46320 үлгісі болды, Уильям Каннингтонның Уоттон Басеттке жақын Ұлы Батыс темір жолының қиылысынан табылған Киммеридж балшығынан табылған тік негіздер. 1877 жылы Оуэн Омозаврды hastiger деп атады, бұл эпитет "тікен тасымалдаушы" немесе "найза ұстаушы" дегенді білдіреді, ол жануардың білегіне қойылған тікендерді көрді. 1887 жылы Джон Уитакер Хулк Камбриджширдің Эйге жақын Танхолттан табылған NHMUK R1989 үлгісіне негізделген Омозаврды Durobrivensis деп атады, нақты атау Durobrivae-ден алынған. (Бұл үлгі кейде қате түрде Флэттон, Питерборо, Кембриджширде табылды деп айтылады, бұл жерде Альфред Николсон Лидс өзінің көпшілік табылған жерлерін жасады.) 1956 жылы бұл Lexovisaurus жеке туысына айналды. 1893 жылы Гарри Говьер Сили Омозавр филипси деп атады, солтүстік Йоркширдің Слингсби қаласында табылған жас адамның сол жамбас сүйегі негізінде, үлгісі YM 498, марқұм Джон Филлипстің құрметіне эпитет. Сили бұл Priodontognathus phillipsii Seeley 1869 сияқты таксон болуы мүмкін деп болжады, бұл оның дәл осындай атауына байланысты, Приодонтогнатұстың Омозаврдың құрамына кіретінін түсінбеушілікке әкелді. Алайда бұл түсінік дұрыс емес, өйткені екі түрдің де холотиптері әр түрлі. O. phillipsii nomen dubium деп саналады. "Omosaurus leedsi" - бұл Seeley CAMSM J.46874 үшін қолданылатын номен нудум, бұл Кембриджширден табылған пластинка, Альфред Николсон Лидсті құрметтейтін эпитет. 1910 жылы Фридрих фон Хуэнен Омозавр ветустусты, Шервелл өзенінің батыс жағалауында табылған OUM J.14000 үлгісіне негізделген, эпитет "көне" дегенді білдіреді. 1911 жылы Франц Нопкса Густав Ленниерді құрметтеу үшін Эпитет Омозавр Ленниери деп атады, ол 1899 жылы Франциядағы Нормандияға жақын Киммеридж Аргильс д'Октевильде табылған жартылай қаңқаға негізделген. 1944 жылы Ле-Хаврдің одақтастар тарапынан бомбаға ұшырауы кезінде бұл дана жойылады. Питер Галтон 1991 жылы бұл түрді Omosaurus armatus-тің кіші синоними деп санады. Соңғы екі Омозавр түріне атау берілсе де, Омозавр атауын "крокодиллиан" (шынында фитозавр), Омозавр перплекс Лейди 1856 деп атағаны белгілі болды. Бұл туралы Ұлыбританияға сапары кезінде Отниел Чарльз Марш айтқан болатын. 1900 жылы Ричард Лайдеккер Stegosaurus armatus және Stegosaurus hastiger ретінде Stegosaurus тұқымдасына алғашқы түрлерді қосу арқылы бұл мәселені шешуге тырысты. Марш 1877 жылы Stegosaurus armatus деп атаған екен. 1902 жылы Фредерик Август Лукас тұқымдасты Дацентрус деп атады. Атауы грек тілінен алынған δα~, da~, "өте" немесе "толық", κέντρον, kentron, "ұшы" және οὐρά, oura, "құйрық". Лукас Omosaurus armatus типтік түріне жаңа комбинациялық атау берді: Dacentrurus armatus, бірақ 1915 жылы Эдвин Хенниг көптеген Омозавр түрлерін Дацентрурусқа көшірді, нәтижесінде Dacentrurus hastiger, Dacentrurus durobrivensis, Dacentrurus phillipsii және Dacentrurus lennieri пайда болды. Дегенмен, зерттеушілердің көпшілігі Омозавр атауын жиі қолданды, тіпті жиырмасыншы ғасырдың ортасына дейін. D. vetustus, бұрын Хуэнемен Омозавр (Dacentrurus) vetustus деп белгіленген, 1983 жылы Lexovisaurus ретінде Lexovisaurus vetustus ретінде қосылды, бірақ бұл тағайындама Dinosauria екі басылымында да қабылданбады және O. vetustus қазір "Eoplophysis" түрінің типі болып табылады. 2021 жылы Францияның Анжеак Шарант сүйек қабатынан Dacentrurus sensu lato-ға жатқызылатын қалдықтар табылды, бұл мидың бір бөлігі, омыртқалар, қабырғалар және саусақ сүйектерін қамтитын жартылай қаңқадан тұрды.

Сипаттама

Дацентрурус стегозаврмен қатар стегозаврлардың ең ірі түрлерінің бірі болды, кейбір үлгілерінің ұзындығына, жамбас биіктігіне және дене массасына дейін жететіні бағаланды. Егер материал Мейдмент ұсынғандай, голотиппен ғана шектелсе, онда тек бір аутапоморфия, бірегей туынды белгі қалды: сызық сүйегінің жоғарғы жиегінің тік болуы. Алайда, 2019 жылы испандық материал негізінде тағы үш мүмкін аутапоморфия анықталды. Жақсұйырықтың алдыңғы бөлігі төмен қарай кеңейген. Мойын омыртқаларының жүйке тігіршелерінің ұшы артқа қарай кеңейген. Мойын омыртқаларының көлденең өскіндері презигапофиздердің орта биіктігінде, яғни алдыңғы буын өскіндері орналасқан. Dacentrurus armatus-тың голотиптік үлгісінде кішкентай, дөңгелектелген, асимметриялық мойын немесе алдыңғы-артқы пластинасы болды. Оның негізінің ұзындығы он бес сантиметр, көлденең ені жеті сантиметр. Негізі көлбеу, ал ең ұзын пластина беті сырт жағында орналасқан сияқты. Сол жағынан қарағанда, ол артқа қарай көлбеу бұрышпен бағытталған. Сыртқы беттері тегіс, ал төменгі беті кедір-бүдыр және дөңгелек ойыстармен толтырылған. 1969 жылы Рональд Стил келісті, тіпті Дацентрурус дермалық пластиналардың және ұзын алдыңғы аяқтардың болмауы сияқты базальдық белгілерді көрсетті. 1981 жылы Гальтон көлденең өскіндердің төменгі бұрышын, көптеген басқа орнитосхиандарға жақын, плезиоморфия деп қарастырды. Осыған ұқсас, нейрондық доғалардың төменгі бағаналы тірегі де болды. Сондықтан, тері пластиналарының бар екеніне қарамастан, ол Дацентрурус стегозаврлар туысының ерте тармағы деп қорытындылады. 2008 және 2010 жылдарғы зерттеулер оның туыс Miragaia longicollum түрімен бірге Dacentrurinae кладын құрайтынын анықтады. Dacentrurinae Stegosaurus (Sereno бойынша Stegosaurinae) туысының туыс тобы болды. Төмендегі кладограмма Maidment (2010) бойынша Dacentrurus armatus-тың Thyreophora ішіндегі орнын көрсетеді:

Палеобиология

Dacentrurus басқа Dacentrurinae-мен бірге шыбық сүйекте (ulna) үлкен олекранон мүйіздерінің болуымен ерекшеленеді. Жоғарғы қол сүйегіндегі (humerus) үлкен дельтоидтық тіректермен бірге, бұл қуатты дельтоид бұлшық етінің болуын көрсетеді, ол қолды күшпен иіп және жазуға мүмкіндік береді. Алдыңғы аяқтары жерге берік бекітілген кезде, құйрығы күшпен бір жақтан екінші жаққа қозғалтылып, тагомайзерге Торвозавр сияқты ірі теропод хищниктерінен қорғануға көмектеседі.