Кіріспе

Тіл білімінде ұсынылған параметр

Тіл білімінде бас бағыттылығы – тілдерді бас бастапқы (сөз тіркесінің басы оның толықтығынан бұрын келеді) немесе бас соңғы (басы толықтығынан кейін келеді) болуына қарай жіктеуге ұсынылған параметр. Бас – сөз тіркесінің категориясын анықтайтын элемент: мысалы, етістік сөз тіркесінде бас – етістік. Сондықтан, бас бастапқы тілдер "VO" түрінде, ал бас соңғы тілдер "OV" түрінде болады. Кейбір тілдерде барлық сөз тіркесі деңгейінде бас бастапқы немесе бас соңғы болып табылады. Ағылшын тілі негізінен бас бастапқы болып саналады (мысалы, етістіктер өздерінің объектілерінен бұрын келеді), ал жапон тілі – үнемі бас соңғы тілдің мысалы. Немец және гбе тілдері сияқты басқа тілдерде екі түрлі бас бағыттылығының мысалдары кездеседі. Мұндай айырмашылықты түсіндіру үшін түрлі теориялар ұсынылған. Бас бағыттылығы тілдегі тармақтану түрімен байланысты: бас бастапқы құрылымдар оңға тармақталады, ал бас соңғы құрылымдар солға тармақталады. Осы критерийлер негізінде тілдер бас соңғы (қатаң және қатаң емес) және бас бастапқы типтерге бөлінеді. Бастылықты анықтау келесілерге негізделеді:
жатыс, толықтауыш және етістіктің реті
толықтауыш пен етістіктің реті арасындағы байланыс
байланыс сөздің және оның толықтауышының реті
салыстырмалы сөйлемнің және бас есімнің реті.

Фразаның түрлері

Кейбір жағдайларда, әсіресе есімдіктер мен сын есім тіркестерімен, қай бағынышты элементтер толықтырғыштар, ал қайсысы қосымшалар ретінде жіктелері анық емес болуы мүмкін. Принцип бойынша бас бағыттылығы параметрі тек бас пен толықтырғыштардың ретін қарастырса да, бас бастауыштығы және бас аяқталуы туралы ескертулер кейде бас тұжырымының жалпы құрамында, соның ішінде қосымшалардың орналасуын да ескереді. Төменде әртүрлі тіркестердің құрылымы нақты тілдерге қатысты, бас пен толықтырғыштың ретіне назар аудара отырып талданады. Кейбір жағдайларда (мысалы, ағылшын және жапон тілдерінде) бұл рет барлық тіркестерде бірдей болып табылады, ал басқаларында (мысалы, неміс және гбе тілдерінде) үлгі тұрақсыз. Осы сәйкессіздіктердің әртүрлі теориялық түсіндірмелері мақалада талқыланады. Тілдің бас бағыттылығын анықтауға тырысқанда, бас пен толықтырудың ретін қарастыруға болатын әртүрлі тіркестер бар, олардың ішінде:

Етістік тіркесі: Етістік тіркесінің (ЕТ) басы – етістік, ал толықтырғыштары әдетте әртүрлі типтегі объектілер болады. Мұндағы рет тілдердің сөздерінің ретін зерттеу саласындағы маңызды мәселелердің біріне байланысты, атап айтқанда, сөйлемдегі субъект, етістік және объектінің қалыпты ретіне (тілдер осы негізде SVO, SOV, VSO және т.б. болып жіктеледі). Есімдік тіркесі: Есімдік тіркесінің (ЕT) басы – есімдік; әртүрлі комплементизаторлық тіркестер (КТ) және қосымша тіркестер (ҚТ) толықтырғыштар бола алады. Сын есім тіркесі: Сын есім тіркесінің (СЕT) басы – сын есім, ол мысалы, сөздік тіркес немесе қосымша тіркес (ҚТ) толықтырғышын қабылдай алады. Қосымша тіркесі: Қосымша тіркесінің (ҚТ) басы – қосымша. Егер олар бас бастауыш (яғни, қосымшамен басталатын) болса, олар препозициялық тіркестер деп аталады, ал бас аяқталуы болса (яғни, постпозициямен аяқталады), постпозициялық тіркестер деп аталады. Толықтырғыш – анықтауыш тіркес (немесе, талдау схемасына байланысты, есімдік тіркес). Анықтауыш тіркесі: Анықтауыш тіркесінің (АТ) басы – анықтауыш. АТ генеративтік синтаксисте ұсынылған; синтаксис теориясының барлығы олардың бар екендігіне келіспейді. Комплементизатор тіркесі: Комплементизатор тіркесінің (КТ) басы – комплементизатор, мысалы, ағылшын тіліндегі "that". Кейбір жағдайларда С басы жасырын (көрінетін түрі жоқ) болуы мүмкін. С-нің толықтырғышы әдетте уақыт тіркесі (УТ) болып табылады. Уақыт тіркесі: Уақыт тіркесінің (УТ) басы – уақыт; бұл – уақытты білдіретін абстракт категория; толықтырғышы – етістік тіркесі. Аспект тіркесі: Аспект тіркесінің (АT) басы – аспект; бұл – аспектті білдіретін абстракт синтаксистік категория. Көне талдауларда бүкіл тіркес (тезімді немесе аспектті білдіретін барлық элементтерді қоса алғанда) жай ғана етістік тіркесі болып саналады.

Индонезия тілі

Индонезия тілі SVO бас бастапқы тілінің мысалы. Оның бас бастапқы тіл екендігінің ерекшелігін тәуелділік тұрғысынан немесе сөздердің тізбегі тұрғысынан қарастыруға болады. Екі тәсіл де Индонезия тілі бас бастапқы тіл деген қорытындыға жетелейді.

Принциптер мен параметрлер

Ноам Чомскийдің 1980 жылдардағы «Принциптер мен параметрлер» теориясы әрбір адам тіліне ортақ кішкентай сандағы туа біткен принциптердің (мысалы, тіркестер басқа қарай бағдарланған) және осы жалпы принциптердің параметрлік өзгерістерге ұшырауы (мысалы, бас пен басқа тіркес компоненттерінің реті әртүрлі болуы мүмкін) идеясын енгізді. Бұл теорияда бас, толықтырғыш, спецификатор және қосымшалар арасындағы тәуелділік қатынасы 1970 жылдары Джекендофф ұсынған X бар теориясымен реттеледі. Толықтырғыш баспен бір туыс, оларды екі тәртіпте орналастыруға болады. Бас толықтырғыш реті бас бастапқы құрылым деп аталады, ал толықтырғыш бас реті бас соңғы құрылым деп аталады. Бұл Тесньердің центропетальді және центрифугальді құрылымдарының ерекше жағдайлары, себебі мұнда тек толықтырғыштар қарастырылады, ал Тесньер барлық түрдегі тәуелділерді қарастырған. «Принциптер мен параметрлер» теориясында тілдерді жіктеу үшін бас бағыты параметрі ұсынылады. Басы бастапқы құрылымдардан тұратын тіл бас бастапқы тіл деп есептеледі, ал бас соңғы құрылымдардан тұратын тіл бас соңғы тіл деп есептеледі. Дегенмен, тілдердің өте азы, тіпті болмаса, толығымен бір бағытта немесе екінші бағытта екені анықталды. Тіл біліміндегі мамандар сәйкессіздіктерді түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынды, кейде тұрақты негізгі рет болуын болжайды, ал тіркес қозғалысының құбылысы беткі ауытқуларды түсіндіру үшін қолданылады.

Антисимметрия

Ричард С. Кейн ұсынған антисимметрия теориясына сәйкес, бас бағыттылық параметрі мұндай болмайды: барлық тілдер негізгі деңгейде бас бастапқы болып табылады деп саналады. Шын мәнінде, барлық тілдерде негізгі тәртіп – Specifier Head Complement. Бұл тәртіптен ауытқулар тілдер қолданатын әртүрлі синтаксистік қозғалыстармен түсіндіріледі. Кейн екі бағытты да қабылдайтын теория тілдер арасындағы асимметрияның жоқтығын білдіретінін, ал тілдер шындығында көптеген жағынан симметриялы бола алмайтынын айтады. Кейн зонд-мақсат іздеу тұжырымдамасын (Минималист бағдарламасының идеяларына негізделген) қолданады, онда бас зонд рөлінде әрекет етеді және мақсатын, атап айтқанда толықтырғышын іздейді. Кейн зонд-мақсат іздеу бағыты тілдік талдау мен өндіріс бағытын бөлісуі керек деп ұсынады. Талдау және өндіріс солдан оңға қарай жүреді: сөйлемнің басы бірінші естіледі немесе айтылады, ал сөйлемнің соңы соңғы естіледі немесе айтылады. Бұл (теорияға сәйкес) зондтың мақсаттан бұрын келетін тәртібін білдіреді, яғни бас толықтырғыштан бұрын келеді. Кейбір тіл білімі мамандары антисимметриялық тәсілдің тұжырымдарын қабылдамады. Мысалы, жапон және баск тілдері сияқты басымдықпен бас аяқты тілдерінде негізгі бас бастапқы түрінен негізінен бас аяқты беткі түріне өту күрделі және кең ауқымды солға қарай қозғалысты қамтитынын атап өтті, бұл грамматикалық қарапайымдылық идеалына сәйкес келмейді. Кейбіреулер "беткі жағы шын" көзқарасын ұстанады: бас бағытының талдауы беткі түзілімдер деңгейінде немесе тіпті фонетикалық формада (PF), яғни сөйлемдердің табиғи сөйлеуде айтылу тәртібі бойынша жүргізілуі керек. Бұл антисимметрияда және басқа да кейбір тәсілдерде айтылғандай, қозғалысқа жататын негізгі тәртіп туралы идеяны қабылдамайды. Параметр тек PF деңгейінде болуы керек, өйткені оны бастапқы пішінде құрылымдық параметр ретінде сақтау мүмкін емес. Кейбір тіл білімі мамандары Кейннің схемасын қолдауға арналған дәлелдерді ұсынды, мысалы, Лин, стандартты қытай тіліндегі сөйлемнің соңғы бөлшегі le-мен жасалған сөйлемдерді қарастырды. Мұндай бөлшектің алдындағы етістік сөз тіркестерінің ішіндегі қозғалысқа қатысты белгілі бір шектеулер (әдебиеттен алынған басқа да түрлі болжамдар қабылданса) етістік сөз тіркесінің басынан кейінгі негізгі орнынан қозғалғандығы туралы идеямен сәйкес келеді (осы жерде le бөлшегі аспекті сөз тіркесінің басы ретінде қарастырылады). Алайда, Такита (2009) жапон тілінде, оның беткі бас аяқтық сипатына қарамастан, ұқсас шектеулер қолданылмайтынын атап өтеді, егер Линнің болжамдары дұрыс болса, онда жапон тілі антисимметрияның негізгі қағидасына қайшы келетін, шын мәнінде бас аяқтық тіл болып саналуы керек деген қорытындыға келеді. Бұл аргументтер туралы толыққанды мәліметтерді Антисимметрия мақаласынан табуға болады.