Кіріспе
Бел-жамбас қатынасы немесе белге жамбас арақатынасы (WHR) – белдің айналымының жамбас айналымына шағысқан өлшемсіз көрсеткіші. Ол бел өлшемін жамбас өлшеміне бөлу арқылы есептеледі (W/H). Мысалы, белі 75 см және жамбасы 95 см (немесе белі 30 дюйм, жамбасы 38 дюйм) болған адамның WHR шамамен 0,79-ға тең. Бел-жамбас қатынасы денсаулық, өнімділік және қауіпті аурулардың даму қаупін бағалау үшін пайдаланылады. WHR физикалық сұлулық туралы түсініктермен байланысты.
The waist–hip ratio or waist to hip ratio (WHR) is the dimensionless ratio of the circumference of the waist to that of the hips. This is calculated as waist measurement divided by hip measurement (W/H). For example, a person with a 75 cm waist and 95 cm hips (or a 30 inch waist and 38 inch hips) has WHR of about 0.79. The WHR has been used as an indicator or measure of health, fertility, and the risk of developing serious health conditions. WHR correlates with perceptions of physical attractiveness.
ДДСҰ протоколы
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректерді жинау протоколына сәйкес, белдің айналымын соңғы қолмен анықталатын қабырғалардың төменгі жиегі мен иық сүйегінің ең жоғары нүктесі арасындағы ортасында, созылуға төзімді және тұрақты тартым күшін қамтамасыз ететін лентамен өлшеу керек. Жамбастың айналымын көксік аймасының ең кең бөлігінен, лентаны еденге параллель ұстап өлшеу керек.
Қолданбалы өлшеу
Бірақ, практикалық тұрғыдан алғанда, белді табиғи белдің ең кіші шеңберінен өлшеу әлдеқайда ыңғайлы, әдетте, кіндіктен жоғарырақ, ал жамбас шеңбері де жамбастың немесе тізе шеңберінің ең кең бөлігінен өлшенуі мүмкін. Сондай-ақ, егер бел ойыс емес, керісінше, дөңгелек болса, мысалы, әртүрлі дене типтерінде және семіздікте, белді кіндіктен 3 см жоғары деңгейде өлшеуге болады.
Қате денсаулық жағдайы
Бел-жамбас арақатынасы (БЖА) денсаулықтың көрсеткіші немесе өлшемі ретінде, сондай-ақ денсаулықтың қауіпті жағдайларын дамытудың тәуекел факторы ретінде қолданылады. БЖА семіздікті өлшеу үшін пайдаланылады, ал семіздік өз кезегінде басқа да ауыр денсаулық жағдайларының мүмкін белгісі болуы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) іштің семіздігін ерлерде бел-жамбас арақатынасы 0,90-нан жоғары, әйелдерде 0,85-тен жоғары, немесе дене массасы индексі (ДМИ) 30,0-дан жоғары деп анықтайды. ДДҰ ДМИ Әйелдер Ерлер Әйелдер Ерлер Әйелдер Ерлер кем салмақ < 0,80 < 0,90 қалыпты салмақ 0,80–0,84 0,90–0,99 артық салмақ > 0,85 > 1,00 > 0,85 > 0,90 > 0,80 > 1,00 БЖА 75 жастан асқан адамдардағы өлім-тіршілікке қарағанда белдің көлемінен немесе ДМИ-дан тиімдірек болжам жасаушы екені анықталды. Егер семіздікті ДМИ емес, БЖА арқылы қайта анықтасақ, бүкіл әлемде жүрек тамыр ауруына ұшырау қаупі бар адамдардың саны үш есеге артады. БЖА ДМИ 35 немесе одан жоғары адамдарда дәл болмауы мүмкін, себебі жоғары БЖА іш майының артуынан немесе жамбас аймағындағы бұлшық массасының азаюынан туындауы мүмкін. Денедегі майдың пайыздық көрсеткіші салыстырмалы салмақты өлшеудің одан да дәл тәсілі саналады. Осы үш өлшемнің ішінде тек бел-жамбас арақатынасы ғана дене құрылысының ерекшеліктерін ескереді. Сондықтан, бір жынысты екі адамның дене массасы индексі әртүрлі болса да, бел-жамбас арақатынасы бірдей болуы мүмкін, немесе дене массасы индексі бірдей болса да, бел-жамбас арақатынасы әртүрлі болуы мүмкін. БЖА жүрек-қан тамырлары ауруларын болжауда қарапайым белдің көлемінен және дене массасынан жақсы нәтижелер көрсеткені дәлелденді. Американдық Жүрек қауымдастығының зерттеуі белдің көлемін өлшеу және оны жамбас көлемімен салыстыру жүрек ауруының қаупін болжаудың кең таралған дене массасы индексінен гөрі тиімді әдіс екенін көрсетті. Дегенмен, басқа зерттеулер белдің көлемінің (әсіресе бел мен бой арақатынасы) жүрек-қан тамырлары қаупінің көрсеткіші ретінде бел-жамбас арақатынасынан, денедегі майдың таралуынан және 2-ші типті диабеттегі гипертониядан жақсы екенін анықтады.
WHR has been found to be a more efficient predictor of mortality in older people (>75 years of age) than waist circumference or BMI. If obesity is redefined using WHR instead of BMI, the proportion of people categorized as at risk of heart attack worldwide increases threefold. WHR may be less accurate in individuals with a BMI of 35 or higher, and more complex to interpret since an increased WHR may result from increased abdominal fat or decreased lean muscle mass around the hips. The body fat percentage is considered to be an even more accurate measure of relative weight. Of these three measurements, only the waist–hip ratio takes account of the differences in body structure. Hence, it is possible for two people of the same sex to have different body mass indices but the same waist–hip ratio, or to have the same body mass index but different waist–hip ratios. WHR has been shown to be a better predictor of cardiovascular disease than simple waist circumference and body mass index. The study by American Heart Association has shown that measuring waistline and comparing it to hip size might be a better way to predict heart disease risk than a widely used body mass index. However, other studies have found waist circumference (particularly waist to height ratio) to be a better indicator of cardiovascular risk factors than the waist–hip ratio, body fat distribution, and hypertension in type 2 diabetes.
Стресс
Стресс гормоны кортизол гипоталамус-гипофиз-бүйрек үсті безі (ГГБ) осі арқылы реттеледі және құрсақ майының жоғары деңгейімен, демек жоғары бел қатынасымен (ЖҚ) байланысты. Құрсақ майы – висцеральді майдың көрсеткіші (бауыр, бүйрек үсті безі және ішектер сияқты маңызды ішкі органдардың айналасында жиналады), ол перифериялық майға қарағанда қан ағыны мен кортизол рецепторларының саны жағынан артық. Кортизол рецепторларының саны көп болған сайын, висцеральді май тіні кортизолға соғұрлым сезімтал болады. Кортизолға осы сезімталдық май жасушаларын одан әрі үлкейтуге ынталандырады. Нормальды дене салмасы индексі (ДССИ) және жоғары ЖҚ көрсеткіштері бар әйелдерде, ЖҚ көрсеткіші нормальды әйелдерге қарағанда жедел стресс факторларына кортизолдың реакциясы жоғары, ал қайталамалы стресс факторларына бейімделу қабілеті төмендейді. Бұл жоғары ЖҚ HГГБ осінің бұзылуын және кортизолға тым көп әсер етуді көрсетеді. Кортизол мен орталық май таралуы арасындағы байланыс негізінен Кушинг синдромы бар адамдарда зерттелді. Бұл HГГБ осінің жоғары белсенділігіне байланысты кортизолға тым көп әсер етумен сипатталады. Кушинг синдромының басты белгісі – құрсақ аймағында май жиналуы, және кортизол деңгейінің жоғарылауы осы жиналуға себеп болуы мүмкін деп болжанады. Дегенмен, бұл гипотеза әлі де даулы, себебі кортизол деңгейі орталық май таралуындағы өзгерістердің аз бөлігін ғана түсіндіреді. Орталық майлылыққа кортизол секрециясымен байланысты биологиялық және нейроэндокриндік жолдардың күрделі жиынтығының, мысалы лептин, нейропептид Y, кортикотропин босататын фактор және симпатикалық нерв жүйесінің әсері болуы мүмкін. Ересектерде емделмеген туа біткен оқшауланған өсу гормонының жетіспеушілігі кезінде ЖҚ жоғарылауы, кортизон-кортизол арақатынасының және инсулинге сезімталдықтың жоғарылауынан туындауы мүмкін.
Жыныстық ерекшеліктері
CYP21A2 мутацияларымен анықталатын туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы бар еркектерде бел оймасының қатынасы (WHR) жоғарылайды.
Ұрықтық
Жоғары WHR (0,80 немесе одан жоғары) көрсеткіші бар әйелдерде жүктілікке бару мүмкіндігі, WHR көрсеткіші төмен (0,70–0,79) әйелдерге қарағанда айтарлықтай төмен, бұл олардың ДМЖ-сіне тәуелсіз. 0,9 шамасындағы WHR көрсеткіші бар ерлерде де денсаулық жағдайы жақсы және фертильділік жоғары, сондай-ақ простата және ұрық қатерлі ісіктерінің саны аз болады. Әйелдің бел-жамбас қатынасына әсер ететін факторлардың бірі – оның гиноидті майының таралуы, ол ұрпақты өршіту үшін энергия қоры ретінде сақталады, жүктілік кезінде және бала емізу кезеңінде қажетті энергия ресурстарын қамтамасыз етеді. Азық-түлік тапшы болған кезде, гиноидті майы жоғары әйелдер еркектерге өршітуге және ұрпақ тәрбиелеуге дайын екенін көрсететін. Бұл әйелдердің бел-жамбас қатынасы бала тууға ең қолайлы кезеңде – жасөспірім шақтың соңында және ересек жас басында ең төменгі деңгейге жететінін, ал кейінірек өмірде артатынын көрсетеді. Әйелдің өршіту қабілеті аяқталған кезде, денесіндегі май таралуы гиноидті типтен андроидті типке қарай өзгере бастайды. Бұл туралы менопаузадан кейінгі әйелдерде менопаузаға дейінгі әйелдерге қарағанда андроидті майдың пайыздық көрсеткіші жоғары екені дәлелденген. Зерттеулер WHR-дің репродуктивті эндокринологиялық жағдайдың және ұзақ мерзімді денсаулыққа қауіптің нақты соматикалық көрсеткіші екенін көрсетеді. Дене салмағы бірдей қыздардың арасында, WHR көрсеткіші төмендеулерінде лютеиндеуші гормон мен фолликулға ынталандыратын гормонның жоғары деңгейімен, сондай-ақ жыныс гормоны (эстрадиол) белсенділігімен өлшенетін ертерек жасөспірімдік эндокриндік белсенділік байқалады. Голландияда жасалған перспективалық зерттеуде жасанды ұрықтандыру бағдарламасының нәтижелері WHR мен фертильділіктің рөлін көрсетеді. Зерттеушілер WHR-дің 0,1 бірлікке өсуі жасқа, семіздікке, жасанды ұрықтандыру себептеріне, цикл ұзақтығы мен тұрақтылығына, темекі шегуге және туу тарихына түзету жасалғаннан кейін бір циклдегі ұрықтану ықтималдығын 30%-ға төмендететінін хабарлады. Менопауза – бұл менструалдық циклдің тоқтауы, ол жұмыртқалықтардың эстрадиол және прогестерон гормондарының өндірісінің төмендеуіне байланысты. Бұл гормональдық өзгерістер дене салмағының өсуіне тәуелсіз WHR-дің өсуімен байланысты. Қызықтысы, зерттеулер менопаузаға дейінгі үлкен WHR көрсеткіштері эстрадиол деңгейінің төмендеуімен және менопаузаның басталу жасының өзгеруімен байланысты екенін анықтады. Айналымдағы эстроген липидті жинақтауды көбінесе жамбас-бұт аймағында, оның ішінде жамбас пен бұттарда сақтайды, ал менопаузамен байланысты эстроген тапшылығы іш айналысында май жинақталуына әкеледі. Бұл менопаузаға байланысты денедегі май таралуындағы өзгерістерді гормондық алмастыру терапиясымен түзетуге болады. Ал қартаюшы еркектерде іш майы біртіндеп жиналады, сондықтан WHR деңгейі артады, ал андрогендер деңгейі төмендейді. Анасының жамбасы кең және бел-жамбас қатынасы төмен болған балалар жоғары ұпал жинады, бұл Лассек пен Гаулиннің ұрықтың миының дамуы үшін маңызды ұзақ тізбекті көп қанықпаған май қышқылдарын қамтитын жамбас майынан ұрық пайда көретінін көрсетуге итермеледі.
Тағам
Тамақ құрамына назар аударатын бірнеше зерттеулер жүргізілді, олар диеталардың бел айналымының өзгеруімен дене массасы индексіне қатысты байланысын қарастырды. Толық дәнді, дайын, сұлы жармасынан жасалған диеталар, салмағы артық немесе семіз ересектерде қаназдық липопротеин холестерині мен бел айналымын, талшық аз тағамдарға қарағанда көбірек төмендетіп, салмақ жоғалту топтар арасында ерекшеленбеді. АҚШ-тағы 459 сау ер және әйел қатысқан «Балтимор қарттануының ұзақ мерзімді зерттеуі» аясында бел айналымының орташа жылдық өсімі (жасқа байланысты) ақ нанмен тамақтанатын топта жеміс-жидектерге, көкөністерге, майсыздандырылған сүт өнімдеріне және толық дәнді азықтарға бай, ал қызыл немесе өңделген ет, фастфуд және газдалған сусындарға төмен диетамен тамақтанатын топқа қарағанда 3 еседен астам болды. 2011 жылғы зерттеу жеміс-жидектер мен сүт өнімдеріне бай, ал ақ нан, өңделген ет, маргарин және газдалған сусындарға төмен диета іш майының жиналуын болдырмауға көмектеседі деген қорытынды жасады.